نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - كامپيوتر و پژوهش در گنجينه هاى اسلامى

با پژوهشگران و محققان
مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى زير نظر رهبر معظم انقلاب اسلامى حضرت آيه الله خامنه اى دام ظله العالى

بسم الله الرحمن الرحيم
تا همه ظرفيت انديشه خلاق آدمى بكار نيفتداميد كشف معارف الهى و ژرفاى آموزش هاى اهل بيت عليهم السلام برآورده نخواهد شد.ابزار فنى و دانش جديد كمك خوبى دراين راه شمرده مى شوند. شما جوانان فاضل و كارآمدازاينكه خواسته و توانسته ايد بااستخدام كامپيوتر دراين راه گامى برداريد خداوند تعالى را سپاس گزاريد و درادامه ى راه فقط رضاى او را مقصود قرار دهيد و براى گشوده شدن سرچشمه هاى دانش و معرفت ازاو مدد بخواهيد.اميداست كار متواضع شما با قبول الهى رفعت بايد واين سرآغاز فرجامى رضايتبخش و شفابخش داشته باشد .

والله الموفق و هوالمعين
والسلام عليكم و رحمه الله
سيدعلى خامنه اى
١٧ محرم ١٤١١
تحقيق در هر زمينه اى احتياج به مقدماتى دارد كه از مهمترين آنها آماده نمودن مراجع و منابع مى باشد و هر قدر محقق بتوانداز منابع بيشترى استفاده نمايد تحقيقات وى عميق تر و گسترده تر خواهد بود.

در علوم اسلامى به جهت تعبد به كتاب و سنت تحقيق غالبا داراى
مراحل زير مى باشد:

١. جمع آورى آيات و روايات و ساير مطالب مرتبط با موضوع تحقيق .

٢.اثبات اعتبار سند و تشخيص صحت و سقم مدارك نقلى .

٣. اثبات دلالت و تشخيص ظهور وتعيين معانى الفاظ.

شناخت و تشخيص موضوع اعم از موارد عرفى و تخصصى .

فراهم نمودن مقدمات و منابع تحقيق قبل ازاين در حوزه هاى علميه متناسب باامكانات زمان خود بوده و با جد و جهد علماى جليل القدرى كه عمر پربركت خويش را صرف جمع آورى اين علوم شريفه نموده اند به دست آمده لكن دراين راه مشكلات زير هنوز باقى است :

١. عدم امكان دسترسى سريع به منابع مورد نظر تا آن جا كه گاه براى پيدا كردن يك مطلب روزها بلكه ماهها وقت باارزش يك محقق در لابلاى كتب صرف مى شود.

٢. پراكندگى مطالب در منابع تحقيق بدون دسته بندى دقيق به گونه اى كه مثلا فقيه دراستنباط و مفسر در تفسير تنها مى توانند به بخشهايى كه احتمال مى دهند كه آيه يا روايتى متناسب با موضوع تحقيق در آن يافت شود مراجعه كنند و چه بسا موارد متعدد ديگرى به علل گوناگون از نظر آنها مخفى مى ماند.

٣. با صرف عمده وقت براى تتبع از فرصت تفكر و تعمق كاسته مى شود.

از سوى ديگر پيشرفت علمى و تكنيكى جوامع ابزار جديدى را با خود به ارمغان آورده كه مى توان از آنها دراستنباط معارف دين با حفظ روش تحقيق اصيل به وجه احسن استفاده نمود. فرهنگ و معارف غنى اسلامى اگر بخواهد پاسخگوى نيازهاى عصر حاشر باشد بناچار بايدازاين وسائل سود جويد. به عبارت ديگر امروزه گستردگى مسائل و تنوع موضوعاتى كه يك محقق با آن رو به روست به حدى است كه بودن تجديد نظراساسى در ابزار تحقيق و بدون يك نظم متناسب در[ منابع تحقيق] نمى توان كارى اساسى وارزشمندارائه نمود زيرا در تمامى مراحل تحقيق جستجوى كامل از بالاترين درجه اهميت برخورداراست .

در طى اين راه كامپيوتر به راحتى و با سرعت زياداز عهده برآمده در تمامى مراحل تحقيق به وجه احسن و گسترده مى توان از آن بهره گرفت . بلكه بدون استفاده از آن پيشرفت قابلت توجهى در علوم اسلامى امكان پذير نخواهد بود.البته اين امر مستلزم تغيير در روشهاى اساسى استنباط نيست بلكه با حفظ روشهاى سنتى دقت سرعت رسيدن به نتيجه و گستردگى دامنه تحقيق به نحو قابل ملاحظه اى گسترش خواهد يافت .

با توجه به نكات فوق [ مركز تحقيقات كامپيوتر علوم اسلامى] بااميد به عنايات خداوند سبحان و توجهات حرت بقيه الله الاعظم عجل الله تعالى فرجه و با برخوردارى از حمايتهاى بى دريغ رهبر معظم انقلاب اسلامى حضرت آيه الله خامنه اى دام ظله العالى به عنوان يك تكليف الهى و دينى برخود لازم مى داند كه با تمام توان در تهيه مقدمات لازم در جهت استفاده از كامپيوتر در تحقيقات اسلامى از كوشش هاى لازم را به عمل آورد.

آشنايى با كامپيوتر:
امروزه كامپيوتر تقريبا در تمام علوم نقش اساسى را داراست . علت اين امر چيست ؟ و آيااين وسيله جديد مى تواند در علوم اسلامى به كار آيد واگر مى تواند ميزان كارآيى آن چقدراست ؟

پاسخ به اين سوالات با توضيحى مختصر راجع به كامپيوتر مشخص مى گردد.

كامپيوتر داراى سه مشخصه
اساسى است :

١. حافظه زياد: مقدار حافظه در كامپيوترهاى بزرگ و كوچك متفاوت است و در كامپيوترهاى شخصى سازگار با كه استفاده از آنها درايران رائج است مى توان مقدار آن را تا سيصد مكابايت (معادل چند هزار جلد كتاب ) يا بيشترافزايش داد.

٢. سرعت انتقال اطلاعات به طور فوق العاده : در ذهن آدمى اين سرعت در موارد گوناگون متفاوت است . فرضااگراز يك شخص حافظ قرآن موارد تكرار لفظى خاص در سوره اى كوتاه پرسيده شود به سرعت جواب خواهد داد ولى اگر همين سوال در مورد سوره اى طولانى يا در مورد كل قرآن مطرح شود براى پاسخ به ساعتها زمان احتياج است ولى [كامپيوتر] با سرعت تقريبا ثابت و بسيار بالا مى تواند به راحتى مطلب خاصى را در ميان انبوه اطلاعات موجود در حافظه اش پيدا كند. به طور مثال : در بين ١٠٠ جلد كتاب پيدا كردن موارداستعمال يك كلمه كمتر از يك ثانيه زمان لازم دارد.

٣. قدرت اجراى دستورات و برنامه ها: با توجه به توانايى[ برنامه نويس] درانطابق روشهاى تحقيق باالگوهاى كامپيوترى كامپيوتر مى تواند هر كارى راانجام دهد مثلا تشخيص وثاقت با ضعف روات يك روايت براساس[ نظرات رجالين] وامثال آن به راحتى توسط كامپيوتر انجام مى پذيرد.

اگر در ويژگى هاى بالا دقت شود مشخص مى گردد كه كامپيوتر فكر مى كند ليكن بايد روش فكر كردن را به او آموخت . هر چه اين آموزش قويتر باشد كامپيوتر بهتر فكر مى كند و در نتيجه كارآيى بيترى خواهد داشت .

كارهاى انجام شده و در دست انجام :
١. معجم الفاظ وسائل الشيعه :
اين برنامه از قسمتهاى مختلف هيات ماده و موضوع (كه هر قسمت شامل بخش هاى فرعى است ) تشكيل گرديده است كه قسمت عمده برنامه آماده شده و قابل ارائه مى باشد. درادامه اين راه اين مركز قصد تهيه معجم الفاظ براى جميع منابع و مراجع اسلامى در كمترين زمان ممكن را دارد. از باب مثال : معجم الفاظ كتاب[ بحارالانوار] در مدتى حدود يك سال قابل تهيه است .

ويژگيهاى معجم الفاظ كامپيوترى
١. چنانچه بر محققين محترم پوشيده نيست يافتن واژه هاى كثيرالاستعمال در معجم هاى رايج بسيار دشواراست بخصوص در معجم هايى كه براى كتابهاى حجيمى مانند: وسائل الشيعه تهيه شده اند. مثلااگر روايتى را كه مشتمل بر عبارت[ فانه يقال ذلك من السنه] مى باشد در چنين معجم الفاظى جستجو نمائيم به خاطر كثرت استعمال مفردات عبارت فوق براى دستيابى به روايت مورد نظر مجبور به صرف ساعتها وقت مى باشيم ولى در كار با كامپيوتر مى توانيم تمام عبارت فوق را به كامپيوتر داده و موارداستعمال آن را روى صفحه مونيتور ملاحظه نماييم واز آن جا كه اين عبارت به همين تركيب موارداستعمال بسيار كمترى دارد به راحتى به حديث مورد نظر خود دست مى يابيم . همين طوراگر دو كلمه مجزااز روايتى را داشته باشيم اگر چه در هر دو كثير الاستعمال باشند از آن رو كه مواردى كه با هم به كار رفته اند كمتر است هنگامى كه از كامپيوتر موارد مشترك استعمال آنها را بخواهيم جوابهاى بسيار محدودترى را روى صفحه
مونيتور خواهيم داشت و دراين صورت به راحتى به مطلب مورد نظر دست يافته ايم .

٢. در معجم الفاظ كامپيوترى[ الفاظ] را هم با دانستن ماده و هم با هيات مخصوص مى تواند جستجو كرد چنانچه مى توان از تركيب اين دو استفاده كرد مثلا رواياتى را كه هم مشتمل بر كلمه اى از ريشه ضرب و هم مشتمل بر هيات اليوم باشداز كامپيوتر مى خواهيم .

٣.از آنجا كه كامپيوتر مرتكب هيچ گونه اشتباهى در فهرست بندى اطلاعات داده شده نمى شود يكى از مشكلات عمده كارهاى دستى در كار با كامپيوتر كاملا مرتفع مى گردد.

٤. براى چاپ نتيجه كارهاى كامپيوتر احتياج به صرف هزينه اى براى حروفچينى با كامپيوست نيست بلكه كامپيوتر با خطى مطلوب (بااستفاده از پرينتر ليزرى ) نتيجه را آماده چاپ مى سازد.

معجم موضوعى بحارالانوار:
دراين برنامه پس از موضوع بندى كتاب و سپردن به كامپيوتر با خواستن هر موضوعى از آن تمام مواردى كه در روايات بحار راجع به آن موضوع بحث شده ارائه مى شود. در حال حاضر برنامه روى مجلدات محدودى (در حدود ٤٠ جلد)از كتاب قابل ارائه است و بقيه مجلدات آن تقريبا موضوع بندى شده وان شاءالله به زودى به برنامه محلق مى شود.

قابل ذكراست كه اين گونه تحقيقات مجموعه كاملى از موضوعات يك كتاب را در بر خواهد داشت .

معجم كامپيوترى رجال كتب اربعه :
دراين برنامه ابتداء كارهاى مقدماتى براى آماده سازى اسناد صورت مى گيرد كه عبارت است از: تصحيح اسناد بااستفاده از نسخ معتبر و تبديل اسناد خاص مشتمل بر تحويل تعليق يا ضمير و... به اسناد ساده سپس تنها يك باراستاد آماده به كامپيوتر سپرده مى گردد آن گاه كامپيوتر خود مجموعه عظيمى ازاطلاعات درباره راويان باارقام و آمار لازم از جمله مواضع روايات يك راوى يا چند راوى با هم مشايخ شاگردان و طبقه روات در مقايسه باائمه اطهار سلام الله عليهم را ارائه مى دهد. همچنين فهرستهاى مختلفى از روات چون فهرست مرتب شده از ابتدا ياانتهاى نام راوى يا بر حسب تعداد تكرار و نيز فهرستهايى متنوع از سلسله روايات ارائه مى دهد.

از مهمترين قسمتهاى اين برنامه تهيه ترتيب الاساتيدى براى هر راوى در هر قسمت سند مى باشد كه كارى است بسيار سودمند و بى سابقه و تنها تهيه قسمتهاى ناقصى ازاين برنامه سالها زمان از محققان گرانمايه گرفته است آن هم بااشتباهات طبيعى بسيار.

با توجه به آنچه گذشت اين برنامه زمينه تشخيص روات مشترك كشف تحريفات دراسناد اثبات ارسال يااسناد روايت و نيز حل بسياراز مشكلات علم رجال را فراهم مى آورد.

قسمت ديگرى از برنامه رجال به شرح حال راويان مى پردازد. در حال حاضر دراين قسمت از برنامه شرح حال اجمالى از موقعيت حديثى راويان با شارتى گذرا به اختلاف اقوال همراه با متن كتاب نجاشى تهيه شده است و به اميد خدا به زودى بقيه اطلاعات راجع به هر راوى در كتب رجال بخصوص در كتب رجال كشى رجال و فهرست شيخ به كامپيوتر سپرده شده به آسانى قابل دسترسى خواهد بود.

ازامتيازات اين قسمت از برنامه آن است كه مى توان تنها با دادن آدرس روايت شرح حال همه روات آن را به دست آوردن و نيز با گسترش
برنامه مى توان به سرعت و به راحتى روايات يك باب و يك كتاب را به اقسام مختلف : (صحيح موثق ضعيف و...) طبقه بندى نمود.

فهرستها و متون مختلف :
دراين قسمت فهرستهاى دقيق و جزئى از تمامى كتب دراسرع فرصت تهيه مى گردد. تا كنون فهرست بحار جواهر اسفار و وسائل الشيعه تهيه شده وان شاءالله در آينده نزديك فهرست بقيه كتب نيز آماده خواهد شد. همچنين متن كتب اصلى همراه با معجم الفاظ و موضوعات آنها نيز دراين قسمت آماده مى شود كه به عنوان مثال كتاب كفايه الاصول هم اكنون قابل ارائه مى باشد.

آشناسازى طلاب با كامپيوتر:
با توجه به اين كه مهندسين كامپيوتر قادر نخواهند بود كه معارف و علوم حوزوى را همانند محققين حوزه درك نمايند تا قادر به تهيه برنامه كامپيوترى مناسب براى تحقيقات اسلامى باشند و با توجه به اين كه مهمترين قسمت كار با كامپيوتر دادن روش تفكر صحيح (برنامه مناسب ) براى آن مى باشد اين مركز در صدد تشكيل كلاسهايى براى آشنايى طلاب با كامپيوتر و روشهاى برنامه نويسى برآمده است تا خود بتوانندالگوهاى كامپيوترى تهيه نمايند. تاكنون اين كلاسها بحمدالله بسيار نتيجه بخش بوده است . چند دوره از آن سپرى شده و به طور گسترده ادامه دارد.

همگانى كردن كامپيوتر:
با آماده شدن برنامه هاى مختلف و تاثير فراوان استفاده ازاين برنامه ها در بهبود كار تحقيق مركز تصميم به ايجاد مراكز كامپيوترى عمومى براى استفاده محققين نموده است كه ازامكانات بالايى برخوردار است و علاقمندان مى توانندازاين امكانات بهره بردارى نمايند. باشد كه اين كار مقدمه اى براى تهيه امكانات فردى و وسيع باشد كه مركز به فكراين طرح نيز مى باشد وان شاءالله به زودى به مرحله انجام مى رسد.

امكان انجام كارهاى تحقيقاتى شخصى به وسيله كامپيوتر:
دراين طرح اهل تتبع مى تواند شخصا روى هر موضوعى كه علاقمند هستند تحقيق نموده سپس با حداقل هزينه نتيجه تحقيقات خود را تبديل به يك برنامه كامپيوترى نمايند كه ديسكت مربوط در هر كامپيوتر قابل اجراء خواهد بود. ( البته دراين گونه تحقيقات رعايت الگوهاى كامپيوترهاى الزامى است) .

تذكراتى راجع به روشهاى رايج تحقيق
١. با توجه به طرحهايى كه گذشت مى توان گفت كار مراكز تحقيقاتى روى هر يك از قسمتهاى فوق بدون استفاده از كامپيوتر كارى است با هزينه بيشتر سرعت و دقت متر و علاوه بر آن كارى است تكرارى زيرا روشن است همه اين تحقيقات به صورت كامپيوترى بايد موجود باشد و به فرض انجام بعضى از كارهاى با دست آن كارهااز نو بايد كامپيوترى گردد.

٢. هر چند تمامى اين طرحها كامپيوترى مى باشد ولى بدون داشتن كامپيوتر نيز مى تواند قسمتى از آنها راانجام داد.اين كارها عبارتنداز جمع آورى اطلاعات يافتن نسخ معتبره و... كه به طور مثال : در مورد معجم موضوعات موضوع بندى كتب مربوط باالگوى مناسب مورد نظر مى باشد.

در خاتمه تذكراين مطلب ضرورى است كه تمامى موسسات و دست اندركاران تحقيق بايد در فكر تطبيق روشهاى خود با تكنولوژى جديد باشند تا هم از سرعت بالايى برخوردار بشوند و هم كيفيت تحقيقاتشان بالا برود و هزينه بسيار كمترى صرف نمايند.