نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٢ - تاليفات و آثار اعظم ، مرتضى انصاری
رسائل فقهى
١.الارث : محتواى اين رساله مهمات مسائل ارث است .اين رساله در ١٣٤ صحه در سال ١٣٧٥ ق . در ملحقات كتاب مكاسب به چاپ رسيده است .
٢.التسامح فى ادله السنن : نسخه خطى آن به شماره ٨٨٤٣ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست ١ .
٣.التقيه : رساله اى است بيش از ٢٠٠ سطر كه در ملحقات مكاسب .٣٢٥٣٢١ به چاپ رسيده است .
براين رساله مرحوم ميرزا فتاح شهيدى تبريزى (١٢٩٦ ١٣٧٢ق ) و مرحوم حاج شيخ عبدالله مامقانى (م ١٣١٥ق ) تعليه نگاشته اند.
٤.التيمم الاستدلالى : رساله اى است مبسوط كه نسخه خطى آن را علامه تهرانى در كتابخانه ميرزاى شيرازى اول ديده است ٢ .
٥. خلل الصلوه : نسخه خطى آن به خط مولف به شماره ١١١٢٨ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست ٣ .
٦.الرضاع : رساله اى است در ٤٨٠ سطر كه نسخه خطى آن به شماره ١٠٢٣٢ (ظاهرا به خط مولف و نگاشته شده در سال ١٢٨١ ق .) موجود بوده و به عنوان ملحقات مكاسب ٣٨٩٣٧٦١ به چاپ رسيده است . براين رساله شيخ محمدباقر بهارى همدانى حاشيه نوشته است ٤ .
شيخ آقا بزرگ تهرانى مى نويسد:
[ الرضا عيات نوشته شيخ على اكبر حكمى يزدى (١٣٢٢ ق .) به منزله ترجمه اين رساله مى باشد] ٥ .
٧.الزكاه الاستدلالى :اين رساله در محلقات مكاسب به چاپ رسيده است ٦ .
٨. صلوه الجماعه : شيخ رحمه الله عليه ابتدا شرحى بر فصل صلوه الجماعه كتاب[ ارشادالاذهان] علامه نگاشته است و سپس رساله مستقلى درباره نماز جماعت و با تلفيق آن دواثر و حذف مكررات رساله فوق در دسترس به اهل علم قرار گرفته است .اين اثر در ١٥٧٠ سطر به سال ١٣٠٠ . در تهران به چاپ رسيده است ٧ .
٩. كتاب الصوم : رساله اى است مبسوط واستدلالى درباره روزه و مسائل مختلف آن كه با كتاب[ طهارت] به چاپ رسيده است ٨ .
١٠.العداله :اين رساله در ٥١٥ سطر در ملحقات مكاسب .٣٣٧٣٢٦ به چاپ رسيده است . براين رساله ميرزا فتاح شهيدى تبريزى شرح و علامه مامقانى تعليقه نگاشته است .
١١. كتاب الغصب : نسخه خطى اين رساله در كتابخانه حاج ملاعلى محمدنجف آبادى در نجف اشرف موجود بوده است ٩ .
١٢. قاعده لاضرر:اين رساله در توضيح قاعده[ لاضرر و لاضرار فى الاسلام] است . رساله مزبور در ١٤٩ سطر در ملحقات مكاسب .٣٧٦٣٧٢ به چاپ رسيده است . مرحوم شيخ در كتاب :[ فرائدالاصول] .٣١٨٣١٤ در ١١٠ سطر درباره قاعده فوق بحث كرده است .
مرحوم مامقانى براين رساله تعليقاتى زده است .
١٣. قاعده من ملك : رساله اى است در توضيح قاعده: [ ان من ملك شيئا ملك الاقرار به] در محلقات مكاسب .٣١٧٢٦٨ در ١٤٩ سطر به چاپ رسيده است .
مرحوم شيخ محمدحسن آل كبه بغدادى (م ١٣٣٦ ق .) براين رساله حاشيه نگاشته است .
١٤. رساله فى القرعه . ١٠
١٥. رساله فى القضاء عن الميت :اين رساله در ملحقات مكاسب .٣٤٦٣٣٨ در ٣١٠ سطر به چاپ رسيده است .
مرحوم ميزا فتاح شهيدى تبريزى و مرحوم مامقانى بر آن تعليقه نگاشته اند.
١٦.القضاء والشهادات : نسخه خطى آن در كتابخانه آستان قدس رضوى به خط سيدحسين موسوى امامى نگاشته شده در سال ١٢٨١ ق به شماره ٢٥٢٦ موجوداست ١١ .
١٧. رساله فى المتعه و جواب بعض العامه : نسخه خطى آن به خط على بن صالح بن سميع شاگرد شيخ نزد شيخ مهدى شرف الدين موجوداست ١٢ .
١٨. رساله فى المصاهره :اين رساله شرح ارشاد علامه حلى است كه در بخش ملحقات مكاسب .٣٩٠ ٤٠٠ در ٣٨٣ سطر به چاپ رسيده است .
١٩. رساله فى منجزات المريض . ١٣
٢٠. رساله فى المواسعه والمضايقه :اين رساله در نهايت دقت در بخش ملحقات مكاسب .٣٦٧٣٤٧ در ٧٢١ سطر به چاپ رسيده است .اين رساله تعليقه دارداز مرحوم مامقانى .
٢١. رساله فى النكاح : بحثى است مبسوط كه به عنوان شرح مزجى بر كتاب النكاح [ارشاد الاذهان] علامه درباره ازدواج اقسام و مسائل آن نگاشته شده و به ضميمه مكاسب در تهران سال ١٣٠٠ ق . در ١٢٨٠ سطر به چاپ رسيده است .
٢٢.الوصايا: اين رساله در ٧٢٦ سطر همراه با مكاسب در سال ١٣٠٠ ق . در تهران به چاپ رسيده است .
نسخه خطى اين رساله به شماره ١١١٢٧ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست ١٤ .
كتابهاى شيخ :
١.اصول فقه :اين كتاب مشتمل است بر شصت و دو مبحث الفاظ و ادله عقليه برخى از مباحث آن عبارت است از: واجب مشروط مقدمه واجب مساله ضد اجتماع امر و نهى بعضى مفاهيم مطلق و مقيد عمل به عموم حسن و قبح واجتهاد و تقليد. علامه تهرانى مى نويسد: نسخه اى از آن كه از روى خط مولف نوشته شده در كتابخانه مرحوم ميرزاى شيرازى موجوداست .
٤ همچنين نسخه اى از آن تحت عنوان[ افادات] به شماره ١١٧١ و زمان كتابت ١٢٩٦ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست ١٥ .
٢. رجال :اين كتاب نزديك ٦٠٠٠ سطر و بيش از خلاصه علامه حلى است . دراين كتاب تمامى ثقات و ممدوحين كه به روايات آنان عمل مى شود به ترتيب كتب رجال ذكر نموده و سپس باببى براى كنى والقاب اختصاص داده است و آن گاه مشيخه تهذيب و فقهى و فوائد ديگرى بدان افزوده و از كتب خمسه رجاليه تجاوز نكرده است .
نسخه خطى آن به شماره ٣٦١٧ به خطر شيخ محمدحسين قمشهى نگاشته شده به سال ١٢٨١ ق . در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست ١٦ .
٣.الخمس الاستدلالى : كتابى است مبسوط در شرح و تبيين كتاب الخمس [ ارشادالاذهان] علامه حلى . ١٧
٤.الصلوه الاستدلالى : كتابى است برزگ و در نهايت دقت و مشحون از استدلال . نسخه خطى آن به خط مولف به شماره غ ١١١٣٠ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجود و مستقلا نيز به چاپ رسيده است .
مرحوم آقا شيخ ابراهيم بن احمد محقق رودسرى (ق ١٤) تعليقه اى براين كتاب نگاشته است ١٨ .
٥.الطهاره :اين كتاب يكى از كتابهاى مشهور و مشحون از تحقيقات و دقايق است از
اين روى مورد توجه دانشمندان قرار گرفته است .
برخى از حواشى آن عبارت است از:
حاشيه مرحوم ميرزاابوالحسن مشكينى بن عبدالحسين (١٣٥٨١٣٠٥ق) .
حاشيه مرحوم سيداسماعيل مرندى بن سيد نجف ) ح ١٣١٨١٢٢٨ق) .
حاشيه مرحوم شيخ محمدحسن آل كبه بن محمدصالح بغدادى (م ١٣٣٦ق) .
حاشيه مرحوم شيخ محمدانصارى دزفولى بن شيخ منصور(١٣٣٢١٣٥٤ق ) وى بر ملحقات طهارت نيز حاشيه نگاشته است .
حاشيه مرحوم سيدحسين بادكوبى لاهيجى بن سيدرضا (١٢٩٣ ١٣٥٨ق) .
حاشيه مرحوم شيخ محمدحسين خيابانى تبريزى بن محمدجعفر (١٣٩١١٢٩٩ق) .
حاشيه مرحوم ملا محمدحسين فشاركى بن محمدجعفر (م ١٣٥٣ق )
حاشيه مرحوم شيخ محمدحسين كمپانى بن حاج محمدحسن (١٣٦١١٢٩٦ق) .
حاشيه مرحوم شيخ عبدالحسين حائرى رشتى بن شيخ عيسى (١٣٧٣١٢٩٢ق) .
حاشيه مرحوم سيد عبدالصمد جزايرى بن سيداحمد (١٣٣٨١٢٤٣ق) .
حاشيه مرحوم سيدعبدالله ثقه الاسلام بن سيدمحسن اصفهانى (١٢٨٥).
حاشيه مرحوم على مرندى بن ملا محمدجواد (١٣٨٠١٢٨٧ق) .
حاشيه مرحوم غلامحسين مرندى ( از تلامذه آخوند و ميرزاحسن خليلى) .
حاشيه مرحوم مرحوم ميرزا محمدعلى خوانسارى بن حاج محمدحسن (١٢٥٤ - ١٣٣٢ ق) .
حاشيه مرحوم شيخ هادى كاشف الغطاء بن شيخ عباس (٨٩يا١٣٦١١٢٩٠ق) .
كتاب فوق در ٣٥٥ صفحه رحلى ١٣١٣٥ سطر همراه با رساله هاى : تقيه عدالت قضاءاز ميت مواسعه و مضايقه قاعده من ملك و قاعده لاضرر به چاپ رسيده است .
٦.المتاجر ياالمكاسب :اين كتاب از دقيق ترين آثار شيخ واز ديرباز تا كنون مدار تعليم و تعلم در حوزه هاى علميه شيعه بوده است .
عالمان از زمان مولف تاكنون بر آن شروح و تعليقات و ترجمه هاى فراوانى
نگاشته اند.اين كتاب مشتمل بر سه بخش است :
المكاسب المحرمه در بيش از ٢٦٥٠ سطر .٧٨٢. دراين بخش از كسبهاى حلال از حيث عين و منفعت بحث مى شود.
كتاب البيع : در بيش ٤٦٨٠ سطر .٢١٤٧٩.
دراين بخش امهات و رئوس مسائل بيع به گونه اى مفصل خصوصا بيع قضولى مورد بحث قرار گرفته است .
كتاب الخيارات : در بيش از ٣٦٦٠ سطر .٢١٤ ٣١٩.
دراين بخش به تفصيل از ٧ خيار: مجلس حيوان غبن تاخير شرط رويه عيب و مسقطات آنها و شروط صحت عقد واحكام خيار و قبض بحث مى شود.
مولف بزرگوار دراين كتاب آراء و نظريات بسيارى از فقهاى شيعه و مذاهب اربعه را به بوته نقد و بررسى گذارده و متبحرانه حقايق مطلب را براى طالبان تشريح كرده است .
وى دراين اثر نه تنهااز كتب فقهى بلكه از كتب حديث تفسير لغت اخلاق و حتى از كتاب كلامى همچون: [ نهج الحق و كشف الصدق] بهره برده است .
اين كتاب چندين بار از جمله به سال ١٣٠٠ ق در تهران به گونه رحلى و چاپ سنگى به تصحيح مرحوم حاج سيدمحمدحسينى لواسانى و به سال ١٣٧٤ ق . در تبريز به گونه وزيرى بزرگ و چاپ سنگى به تصحيح حاج ميرزا آقااحمد تبريزى چاپ و منتشر گرديده است .
مصادر مهم مكاسب
١.ارشادالاذهان الى احكام الايمان آيه الله علامه حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلى (٧٢٦٦٤٨ق) .
٢.الاستبصار فى مااختلف من الاخبار شيخ الطائفه محمدبن حسن بن على طوسى (٤٦٠٣٨٥ق) .
٣.الانتصار فى انفرادات الاماميه علم الهدى السيدالمرتضى على بن حسين بن موسى
بن محمد بن موسى بن ابراهيم بن الامام ( الكاظم عليه السلام (٤٣٦٣٥٥ق) .
٤.ايضاح الفوائد فى شرح مشكلات القواعد فخرالمحققين ابوطالب محمد بن حسن بن يوسف بن مطهر حلى (٧٧١٦٨٢ق) .
٦. تحريرالاحكام الشرعيه على مذاهب الاماميه علامه جمال الدين ابومنصور حسن بن سديدالدين يوسف حلى .
٧. تذكره الفقهاء علامه حلى .
٨. تهذيب الاحكام شيخ الطائفه طوسى .
٩. جامع المقاصد فى شرح القواعد زين الدين على بن حسين به على بن عبدالعالى كركى (؟ ٤٠ ق) .
١٠. جواهرالكلام فى شرح شرايع الاسلام (به گونه ضمنى نه بن تصريح ) شيخ محمدحسن بن باقر بن عبدالرحيم اصفهانى نجفى (؟١٢٦٦ ق)
١١.الحدائق الناضره فى احكام العتره الطاهره شيخ يوسف بن احمد بن ابراهيم و رازى بحرانى (١١٠٧ - ١١٨٦ ق) .
١٢.الخلاف فى الاحكام شيخ طوسى .
١٣.الدروس الشرعيه فى الفقه الاماميه ابوعبدالله محمد بن مكى بن جزينى عاملى (٧٨٦٧٣٤ق) .
١٤. ذخيره المعاد فى شرح الارشاد مولى محمدباقر بن مولى محمد مومن خراسانى (١٠٩٠١٠١٧ق) .
١٥. ذكرى الشيعه فى احكام الشريعه شهيداول .
١٦. روض الحنان فى شرح ارشادالاذهان شيخ شيخ زين الدين بن على بن احمد بن محمد جبعى عاملى و٩٦٥٩١١ ق) .
١٧.الروضه البهيه فى شرح اللمعه الدمشقيه شيخ زين الدين بن على بن احمد بن محمد جبعى عاملى .
١٨. رياض المسائل فى تحقيق الاحكام بالدلائل سيدعلى بن محمد بن ابى المعالى صغير طباطبايى حائرى (١٢٣١١١٦١ق) .
١٩.السرائرالحاوى لتحريرالفتاوى محمدبن احمدبن ادريس مجملى حلى (٥٩٨٥٤٣ق) .
٢٠. شرائع الاسلام فى مسائل الحلال والحرام ابوالقاسم نجم الدين جعفر بن حسن بن يحيى بن سعيد حلى (٦٧٦٦٠٢ق) .
٢١. غنيه النزوع الى علمى الاصول والفروع سيدابوالمكارم حمزه بن على بن زهر حسينى حلبى (٥٨٥٥١١).
٢٢. قواعدالاحكام فى مسائل الحلال والحرام علامه حلى .
٢٣.الكافى فى الحديث ابوجعفر محمد بن يعقوب بن اسحق كلينى رازى (؟٣٢٩ق) .
٢٤. كشف الغطاء من خفيات مبهمات الشريعه الغراء شيخ جعفر بن خضر جناحى نجفى (؟١٢٢٨ق) .
٢٥.اللمعه الدمشقيه شهيداول .
٢٦.المبسوط فى الفقه شيخ طوسى .
٢٧. مجمع الفائده والبرهان فى شرح ارشادالاذهان شيخ احمد بن محمداردبيلى نجفى (؟٩٩٣ق) .
٢٨. مختلف الشيعه فى احكام الشريعه علامه حلى .
٢٩. مدارك الاحكام فى شرح شرايع الاسلام سيدمحمدبن على بن حسين موسوى عاملى (؟١٠٠٩ ق) .
٣٠. مسالك الافهام فى شرح شرايع الاسلام شهيد ثانى .
٣١. من لايحضرالفقيه ابوجعفر محمد بن على بن حسن بن موسى بن بابويه قمى (ج ٣٨١٣٠٦ ق) .
٣٢.المهذب البارع فى شرح المختصرالنافع ابوعباس جمال الدين احمد بن شمس الدين محمد بن فهداسدى حلى (٨٤١٧٥٧ق) .
٣٣.النهايه فى مجردالفقه والفتاوى شيخ طوسى .
برخى از محشين مكاسب
١. سيدابوتراب بن سيدابوالقاسم موسوى خوانسارى (١٣٤٦١٢٧١ق .)از شاگردان ملا حبيب الله رشتى و شيخ محمدحسين كاظمى .
٢. ميرزاابوالحسن مشكينى اردبيلى (١٣٠٥يا١٣٥٨٦.ق )از شاگردان آخوند خراسانى و ميرزا محمدتقى شيرازى .
٣. سيدابوطالب بن ابوتراب خراسانى قاينى (م ١٢٩٣ق .)از شاگردان شيخ محمدحسين كلباسى و شيخ محسن ختفر.
٤. حاج ميرزاابوالفضل تهرانى بن ميرزاابوالقاسم كلانترى صاحب مطارح الانظار و شفاءالصدور فى شرح زياره العاشور (١٣١٦١٢٧٣ ق )از شاگردان پدرش ملاحبيب الله رشتى و ميرزاى شيرازى .
٥. سيدابوالقاسم بن سيدمعصوم حسينى گيلانى اشكورى نجفى (م ٢٤ يا ١٣٢٥ق .)از شاگردان ميرزا حبيب الله رشتى . وى شرحى بر مكاسب به نام [بعيه الطالب فى شرح المكاسب] ازاول بيع تا مساله تعارض مقومين نگاشته است .
٦. شيخ احمد بن على كاشف الغطاء نجفى (م ١٣٤٤ ق )از شاگردان آخوند خرسانى و سيدمحمد كاظم يزدى حاشيه وى را شيخ شمس الدين زنجانى [نيل المطالب لتحصيل المكاسب] نام نهاده است .
٧. ميرزااحمد بن نجفعلى امينى تبريزى (١٣٧٠١٢٨٧ق .)از شاگردان ميرزااسدالله بن محسن تبريزى .
٨. شيخ احمدبن حسين تفرشى نجفى (م ح ١٣٠٩ق )از شاگردان شيخ و فاضل ايروانى محمدبن محمدباقر.
٩. سيداحمد سبطالشيخ دزفولى (١٣٥٥١٢٨٠ق )از شاگردان ميرزاى شيرازى و آخوند خراسانى .
١٠. آقا شيخ احمد سلطان آبادى (م ح ١٣١٥ق) .
١١.احمد علومى يزدى بن ملاحسين اردكانى (١٣٩٣١٣١٩ق .)از شاگردان ميرزاى نائينى و سيدابوالحسن اصفهانى .
١٢. حاج ملااحمد شبسترى (م ١٣٠٦ق )از شاگردان شيخ و فاضل ايروانى و سيدحسين كوه كمرى .
١٣. ميرزا احمد بن ميرزا محمد حسن آشتيانى . (١٣٩٥١٣٠٠ق .) از شاگردان ميرزا محمد هاشم رشتى و ميرزاى نائينى .
١٤. سيداسماعيل بن سيدنجف مرندى (ح ١٣١٨١٢٢٩ق )از شاگردان شيخ .
١٥. سيدمحمدباقربن مرتضى درچه اى اصفهانى (م ١٣٤٢ق )از شاگردان ميرزا حبيب الله رشتى .
١٦. شيخ محمد باقر بهارى همدانى بن محمدجعفر (م ١٣٣٣ ق )از شاگردان آخوند خراسانى و ميرزاى رشتى و ميرزا حسين خليلى و...
١٧. شيخ محمدباقر بن مهدى نجم آبادى (١٣٤٧١٢٦٤ق .)از شاگردان ملا حسينقلى همدانى .
١٨. ميرزا محمدباقر زنجانى (١٣٩٤١٣١٢ق ) از شاگردان ميرزاى نائينى .
١٩. ميرزامحمدتقى حائرى شيرازى پيشواى انقلاب ١٩٢٠ عراق (م ١٣٣٨ ق .)از شاگردان ميرزاى شيرازى اول و فاضل اردكانى شيخ محمد حسين .
٢٠. شيخ محمدتقى بن محمدآملى تهرانى (١٣٩١١٣٠٤ق ) صاحب[ مصباح الهدى] از شاگردان آقا ضياء عراقى و نائينى .
٢١. سيدتقى بن يوسف رودبارى رشتى (؟١٣٥٩ق )از شاگردان شيخ عبدالله مازندرانى و سيداسدالله اشكورى .
٢٢. شيخ جواد بن فاضل ايروانى (١٢٨٧؟) از شاگردان آخوند خراسانى شريعت اصفهانى و سيدمحمدكاظم يزدى .
٢٣. شيخ محمدجواد بلاغى نجفى (١٣٥٢١٢٨٢ق .)از شاگردان آقا رضا همدانى ميرزا محمدتقى شيرازى و آخوند خراسانى .
٢٤. ملامحمدجواد بن عباس صافى گلپايگانى (١٣٧٨١٢٨٨ق .)از شاگردان آقانجفى اصفهانى و سيدمحمدباقر درچه اى .
٢٥. شيخ جعفر بن باقر آل محبوبه نجفى (م ١٣٧٧ق .) صاحب[ ماضى النجف و حاضرها واز شاگردان ميرزا نائينى و آقا ضياء عراقى .
٢٦. شيخ جمال الدين بن محمدحسن نائينى نجفى (؟)از شاگردان شيخ موسى خوانسارى و ميرزاى نائينى .
٢٧. ميرزا حبيب الله رشتى بن محمدعلى (١٣١٢١٢٣٤ق ) صاحب بدايع الافكار ازاكابر شاگردان شيخ .
٢٨. ميرزا محمدحسن بن حاج ملاعلى عليارى تبريزى (١٣٥٨١٢٦٦ق )از شاگردان پدرش و آخوند خراسانى و سيدكاظم يزدى .
٢٩. حاج شيخ محمدحسن مامقانى (١٣٢٨١٢٣٨) صاحب ذاريع الاحكام فى شرح شرايع الاسلام از شاگردان شيخ و سيدحسين كوه كمرى .
٣٠. سيدحسين بن عباس حسينى اشكورى (م ١٣٤٩ق .)از شاگردان ميرزاى رشتى و آخوند خراسانى .
٣١. سيدحسين بن سيدرضا حسينى لاهيجى (١٣٥٨١٢٩٣ق )از شاگردان آخوند خراسانى و ميرزا محمدتقى شيرازى .
٣٢.شيخ محمدحسين كاشف الغطاء (١٣٧٣١٢٩٤ق ) صاحب[ اصل الشيعه و اصولها] واز شاگردان شيخ عباس كاشف الغطاء و ميرزا حسين خليلى و سيديزدى .
٣٣.. ميرزا محمدحسين بن محمدجعفر تبريزى (١٣٠٤؟) .
٣٤. سيدحسين بن سيدعلى بختيارى اصفهانى (م ١٣٦٨ق )از شاگردان آخوند خراسانى و ميرزا محمدتقى شيرازى .
٣٥. سيدحسين بن سيدعلى موسوى حمامى (١٣٧٩١٢٩٨ق .)از شاگردان آخوند خراسانى و سيدكاظم يزدى و شريعت اصفهانى .
٣٦. حاج شيخ حسين كمپانى بن محمدحسن معين التجاراصفهانى (١٣٦١١٢٩٦ق ) صاحب[ نهايه الدرايه] واز شاگردان آخوند خراسانى و حاج آقارضا همدانى و فشاركى .اين حاشيه در ٣٣٢ صفحه در سال ١٣٦٣ ق . به چاپ رسيده است .
٣٧. شيخ حسين بن عبد على تبريزى تقتچى (١٣٦٠١٣١٤ق )از شاگردان شريعت اصفهانى و شيخ حسن مامقانى .
٣٨. شيخ دخيل بن محمد حچامى نجفى (م ١٣٠٥ق )از شاگردان سيدمهدى قزوينى و شيخ محمدحسين كاظمى .
٣٩. حاج آقارضا همدانى بن شيخ محمدهادى (م ١٣٢٢ق )از شاگردان ميرزاى شيرازى اول . نسخه خطى اين حاشيه به شماره ٨٨٥٥ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست .
٤٠. سيدمحمدرضا مازندرانى اصفهانى بن سيدعلى حسينى (م ١٢٩٢ق )از شاگردان شيخ و سيدحسن مدرس .
٤١. سيدمحمدرضا بن محمدباقر تبريزى نجفى (١٣٣١١٢٦٥ق )از شاگردان سيدحسين كوه كمرى و ملا حسينقلى همدانى .
٤٢. سيدرضا محمدموسوى لنكرانى (١٣٢٢١٢٥٠ق) .
٤٣. حاج آقارضا مدنى كاشانى (م ١٣٢٠)از شاگردان حاج شيخ عبدالكريم حائرى .
٤٤. شيخ محمدرضا بن محمدمظفر نجفى (١٣٨٣١٣٢٣ق ) صاحب[ اصول الفقه] واز شاگردان ميرزاى نائينى شيخ محمدحسين كمپانى و آقاضياء عراقى .
٤٥. شيخ زلفعلى زنجانى (م ح ١٣٤٠ق) .
٤٦. شيخ محمدرضا معزى دزفولى (م ١٣٥٢ق )از شاگردان آخوند خراسانى .
٤٧. سيدرضى بن سيداحمد موسوى مستنبط (١٣٤٧١٢٧٠ق )از شاگردان ميرزاى رشتى و سيد كوه كمرى و فاضل ايروانى .
٤٨. شيخ شعبان بن مهدى گيلانى (م ١٣٤٨ ق) .
٤٩. سيدشهاب الدين بن محمود مرعشى نجفى (١٤١١١٣١٥ق )از مراجع معاصر و شاگرد مرحوم حائرى يزدى .
٥٠. شيخ شهاب الدين بن محمدتقى اشراقى بن آيه الله ميرزا محمدارباب قمى (م ١٤٠٢ق) .
٥١. سيدمحمدصادق بحرالعلوم بن سيدحسن (١٣٩٠١٣١٥ق )از شاگردان نائينى سيدابوالحسن اصفهانى و سيدمحسن حكيم .
٥٢. آقاضياء عراقى (١٣٦١١٢٧٨ق )ازاجله تلاميذ آخوند خراسانى .
٥٣. شيخ عبدالحسين بن عيسى حائرى (١٣٧٣١٢٩٢ق )از شاگردان آخوند خراسانى
سيد يزدى و شريعت اصفهانى .
٥٤. سيدعبدالرزاق بن محمدبن عباس موسوى مقدم (١٣٩١١٣١٦)از شاگردان آقا ضياء عراقى و ميرزاى نائينى و سيدابوالحسن اصفهانى .
٥٥. شهيد سيدعبدالحسين دستغيب شيرازى (١٤٠٢١٣٣٢ق )از شاگردان سيداصفهانى شيخ كاظم شيرازى و ميرزاآقااصطهباناتى .
٥٦. شيخ عبدالحسين مجتهد لارى بن عبدالله (١٣٤٢١٢٦٤ق )از شاگردان ميرزاى شيرازى اول .
٥٧.شيخ عبدالله مازندرانى بن محمدنصير (١٣٣٠١٢٥٦ق )ازاكابر شاگردان محقق رشتى و سيدمهدى جعفرى .
٥٨. شيخ عبدالله بن محمدعلى راينى كرمانى نجفى (١٣٢٧١٢٥٤ق )از شاگردان شيخ و ميرزاى مجدد شيرازى .
٥٩. شيخ عبدالكريم بن على جزايرى (١٣٨٢١٢٨٩ق )از شاگردان آخوند خراسانى و شيخ محمدطه نجف و سيديزدى .
٦٠. حاج شيخ عبدالله بن شيخ محمدحسن مامقانى (١٣٥١١٢٩٠ق ) صاح [تنقيح المقال] توضيح : غايه الامال در شرح مكاسب شيخ ازاول تا خيار رويت از تاليفات پدرش بوده وايشان آن را تا آخر خيارات تكميل كرده و علاوه حواى بر رساله هاى[ تقيه] [ مواسعه و مضايقه] [ عدالت] [قضااز ميت] [ قاعده لاضرر] و[ قاعده ملك] نگاشته كه در سال ١٣٤٥ ق در سه جلد در نجف اشراف به چاپ رسيده است . جلد سومش حواشى ملحقات ششگانه مكاسب است به نام: [ قائد ثمينه] .
٦١. سيدعلى بن سيدمحمد حسينى مرعشى سيدالحكما تبريزى (م ١٣١٦ق ) جد مرحوم نجفى مرعشى واز شاگردان شيخ انصارى و صاحب جواهر.
٦٢. شيخ على زاهد مهاجرانى همدانى (١٣٢٩١٢٧٤ق )از شاگردان ميرزاى شيرازى و آخوند خراسانى و سيد يزدى .
٦٣. شيخ على بن نصرالله همدانى نجفى (م ١٣٣٩ق )از شاگردان حاج آقا رضا همدانى .
٦٤. شيخ على بن عبدالحسين ايروانى (١٣٥٤١٣٠١ق ) صاحب بشرى المجتهدين واز شاگردان آخوند خراسانى و سيديزدى و ميرزا محمدتقى شيرازى .
٦٥. سيدمحمدعلى بن محمدصادق خوانسارى (م ١٢٨٨ق )از شاگردان ملاحسنعلى تويسركانى .
٦٦. ملامحمدعلى بن خداداد نخجوانى نجفى (١٣٣٢١٢٦٨ق )از شاگردان ميرزاى رشتى و فاضل ايروانى و شرابيانى .
٦٧. سيدمحمدكاظم بن عبدالعظيم طباطبائى يزدى (١٣٣٧١٢٤٧ق ) صاحب [ العروه الوثقى] از شاگردان ميرزاى شيرازى و شيخ مهدى جعفرى و شيخ مهدى كاشف الغطاء.
اين كتاب در ٣٨٠ صفحه در سال ١٣١٢ ق . به چاپ رسيده است . همراه با دو رساله در نمازاحتياط و منجزات مريض .
نسخه خطى آن به شماره ١١و١٣ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجود است .
٦٨. آخوند خراسانى ملامحمد كاظم بن حسين (١٣٢٩١٢٥٥ق ) صاحب [كفايه الاصول] واز شاگردان شيخ و ميرزاى شيرازى .
٦٩. شيخ محمد كاظم شيرازى بن حاج حيدر (١٣٦٦١٢٩٠ق) .
٧٠. سيدمحسن بن مهدى طباطبائى حكيم (١٣٩٠١٣٠٦ق ) صاحب[ مستمسك العروه الوثقى] واز شاگردان آخوند خراسانى و سيديزدى و ميرزاى نائينى .اين كتاب چاپ رسيده است .
٧١. شيخ محمدعلى كاظمينى خراسانى بن شيخ حسن (١٣٦٥١٣٠٩ق )از شاگردان ميرزاى نائينى و حاج آقا حسين قمى و ميرزا محمد آقازاده .
٧٢. شيخ على بن محمود سماكه حلى (١٣٢٠؟)از شاگردان ميرزاى نائينى و آقاضياا عراقى .
٧٣. شهيد سيدمحمدعلى قاضى طباطبايى بن محمدباقر (١٣٩٩١٣٣١ق )از شاگردان شيخ محمدحسين كاشف الغطاء و سيدمحسن حكيم .
٧٤. شيخ على اكبر حكمى يزدى بن محمدمهدى (م ١٣٢٢ق )از شاگردان آقا محمدرضا قمشهى و ميرزا محمدحسن آشتيانى و ميرزاابوالقاسم كلانترى .
٧٥. ميرزا محمدعلى خوانسارى بن حاج محمدحسن (١٣٣٢١٢٥٤ق )از شاگردان سيدحسين كوه كمرى و مجدد شيرازى و ميرزاى رشتى .
٧٦. شيخ غلامحسين مرندى از شاگردان آخوند خراسانى و حاج ميرزاحسين خليلى .
٧٧. شيخ قاسم اسلامى (؟١٤٠٠ق )از شاگردان سيدمحمدتقى خوانسارى و ميرسيدعلى يثربى .
٧٨. ملامحمد بن محمدباقر فاضل ايروانى (م ١٣٠٦ق )از شاگردان صاحب جواهر و صاحب ضوابط و شيخ . حاشيه ايشان در ٣٠٠ صفحه در ١٣٦٥ ق به چاپ رسيده است .
٧٩. سيدمحمد بن محمدتقى حسينى تنكابنى (١٢٧٧؟) صاحب ايضاح الفرائد وازاعاظم شاگردان ميرزاى آشتيانى .
٨٠. سيدمحمدبن محمود حسينى لواسانى تهرانى عصار (م ١٣٥٦ق ) وى كتابى در وجه تاملات مكاسب به نام[ التامليات] نگاشته شده است .
٨١. فاضل شرابيانى محمدبن فضلعلى (١٣٢٢١٢٤٨ق )از بزرگان شاگردان شيخ و سيدحسين كوه كمرى .
٨٢. شيخ محمدبن ملامحمدعلى امامى اراكى (م ١٣٩٩ق )از شاگردان ميرزاى نائينى .
٨٣. سيدمحمدبن عبدالكريم موسوى تبريزى مولانا (م ١٣٦٢ ق )از شاگردان آقاشيخ هادى تهرانى و شريعت اصفهانى .
٨٤. شيخ مرتضى بن شيخ عباس كاشف الغطاء (١٣٤٩١٢٩١ق )از شاگردان آخوند خراسانى شيخ طه نجف و سيديزدى .
٨٥. شيخ موسى بن محمدخوانسارى (١٣٦٣١٢٩٣ ق )از شاگردان آخوند يزدى نائينى و شريعت اصفهانى .
٨٦. ميرزا مهدى بن جعفر آشتيانى (١٣٧٢١٣٠٦ق )از شاگردان شيخ فضل الله نورى و سيد يزدى .
٨٧. ميرزا سيدهادى بن سيدعلى بختيارى خراسانى (١٣٣٩١٢٩٦ق )از شاگردان آخوند خراسانى سيديزدى و ميرزا محمدتقى شيرازى . ٨٨. ميرزا هاشم بن جلال الدين خوانسارى (١٣٥٦١٣١٩ ق )از شاگردان آقاضياء عراقى ميرزاى نائينى و سيداصفهانى .
٨٩. سيدشمس الدين محمود نجفى مرعشى بن سيدعلى (١٣٣٨١٢٦٠ق )از شاگردان حاج آقارضا همدانى سيديزدى و آخوندخراسانى و پدر واستاد مرحوم آيه الله مرعشى نجفى
٩٠. سيدمحيى الدين يونس مجتهداردبيلى (١٣٥٥١٢٨١ق )از شاگردان ميرزا حبيب الله رشتى آخوند خراسانى و سيديزدى .
٩١. سيدهدايه الله بن اسماعيل دستغيب شيرازى از شاگردان ميرزاى شيرازى .
شرحهاى جديد مكاسب
١. ارشاد الطالب الى اسرار المكاسب آقاى حاج ميرزا جوادآقا تبريزى در چهار جلد. جلداول شرح مكاسب محرمه جلد دوم شرح كتاب بيع جلد سوم حاشيه بر مباحث ولايت و شرائط عوضين در بيع اراضى و اوقاف واحتكار و جلد چهارم حاشيه بر خيارات كه هنوزاز چاپ خارج نشده است .
٢. ايصال الطالب الى اسرارالمكاسب آقاى حاج سيدمحمد حسينى شيرازى .
اين كتبا در ١٦ جلد تنظيم گرديده است : ٤ جلد آن اختصاص دارد به مكاسب محرمه ٥ جلد آن اختصاص دارد به بيع و ٧ جلد ديگر آن درباره خيارات است .
٣.بلغه الطالب فى التعليق على بيع المكاسب تقريرات درس آيه اله گلپايگانى مقرر سيدعلى حسينى ميلانى . جلداول آن ازاول بيع تا بحث معاطاه در ٢١٣ صفحه در سال ١٣٩٩ در قم به چاپ رسيده است .
٤. تشريح المطالب ترجمه سيد محمود جواد ذهنى تهرانى . چهار جلد آن اختصاص دارد به ترجمه مكاسب محرمه و جلد پنجم و ما بعد آن اختصاص دارد به كتاب بيع .
٥. خودآموز مكاسب ترجمه سيدمهدى غضنفرى خوانسارى . جلداول آن (مكاسب محرمه) به چاپ رسيده است .
٦.در كلاس درس مكاسب تقرير درس آقاى حاج شيخ احمدپايانى اردبيلى . يك جلد آن به چاپ رسيده است .
٧. غنيه الطالب شيخ مرتضى اردكانى . ٣ مجلدازاين كتاب به چاپ رسيده است .
٨. نهج الطالب فى حاشيه المكاسب سيدمحسن بن آيه الله سيدمحمد حجت كوه كمرى .
٩.شرح عبدالصاحب على المكاسب سيدمحمدمرتضوى لنگرودى . جلداول آن در شرح مكاسب محرمه ٣٢٢ صفحه به چاپ رسيده است .
١٠. غايه الايضاح شيخ محمدعلامى تبريزى . جلداول آن در توضيح كتاب بيع ( ازابتدا تا بحث غرامت ) در ٣٢٥ صفحه به چاپ رسيده است .
--------------------------------------------------------------------------------
پاورقى ها
١. الذريعه آقابزرگ تهرانى ج ١٧٤.٣ فهرست الفبايى .١٢٥.
٢. همان مدرك ج ٤.٥١٨ شماره ٢٣٠٢.
٣. فهرست الفبايى .
٤. همان مدرك .٢٨٣.
٥. نقباءالبشر ج ٤.١٦٠٨.
٦. الذريعه ج ١٢.٤٤ شماره ٢٧٤.
٧. همان مدرك ج ١٥.٦٢ شماره ٤٣٤.
٨. همان مدرك .١٠٠ شماره ٦٦١.
٩. همان مدرك ج ١٦.٥٧ شماره ٢٧٦.
١٠. زندگانى و شخصيت شيخ انصارى .١٣٤.
١١. الذريعه ج ١٧.١٤١ شماره ٧٣٤ فهرست الفبايى .٤٤٨.
١٢. همان مدرك ج ١٩.٦٧.
١٣. همان مدرك ج ٢٣.١٩ شماره ٧٨٧٥.
١٤. فهرست الفبايى .٦٠٣.
١٥. الذريعه ج ٢.٢١٠ شماره ٨١٦ ج ١٦.٣٢٣ شماره ١٥٠٥ فهرست الفبايى .٦١.
١٦. الذريعه ج ١٠.١٥٠ شماره ٢٧٥ فهرست الفبايى .٢٧٦.
١٧. همان مدرك ج ٧.٢٥٦ شماره ١٢٥٤.
١٨. الذريعه ج ١٥.٦٠ شماره ٤١٩ فهرست الفبايى .٣٨٥.