نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - با پژوهشگران و محققان

طرح معجم موضوعى تفاسير قرآن كريم
مقدمه
قرآن كريم آخرين كتاب قانون و كاملترين برنامه هدايتى خداوند براى انسان و بزرگترين معجزه پيامبر[ص] وثقل اكبراست كه منبع غنى ولايزال حكمت و معارف الهى به شمار مى آيد.

بااين همه دستهاى مرموز جوامع اسلامى راازاين كوثر زلال دور ساخته و با دسيسه هاى مختلف كام تشنه نسلهاى امت اسلام رااز گواراى بى بديل آن محروم كرده اند.

در بخشى از جوامع اسلامى قرآن را با زيباترين نقشها و دلپذيرترين نواها رواج دادند بى آن كه سخن و پيام قرآن را بشنوند و بى آن كه سخن و پيام قرآن را بشنوند و بى آن كه براى فهم آن به عزت و خاندان وحى روى آورند.

و در بخشى ديگراز جوامع اسلامى گرايش وافر به حديث واقوال عالمان را مايه غفلت از قرآن قرار دادند. واين هر دو خلاف رهنمود صريح پيامبر[ص] است كه فرمود:

[لن يفترفا حتى يردا على الحوض] .
با كمال تاسف اين نقصيه حتى در حوزه هاى علميه نيز مشهود
بوده و انديشه وران همواره در صدد رفع آن بوده اند.

[مركز فرهنگ و معارف قرآن] دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم از جمله مراكز فعال و پيشتازى است كه به انگيزه طرح جدى قرآن در متن حوزه ها و فرا خواندن محققان و پژوهشگران و طلاب به انديشيدن هرچه بيشتر در مفاهيم ژرف قرآنى تشكيل شده است .

نخستين گامهاى مركز در راستاى هدف ياد شده با وام گرفتن از تحقيق ها و كاوشهاى ارزنده و پرارج حضرت حجه الاسلام والمسلمين جناب آقاى هاشمى رفسنجانى در زمينه قرآن برداشته شد.

سبك بديع و نوينى كه معظم له در تدوين يك دور كامل تفسير قرآن ابداع كرده بود دراين مركز تكميل گرديد و توسعه يافت و در نهايت مجموعه اى از برداشتهاى قرآن شكل گرفت كه نتيجه نهايى آن تهيه و تدوين كليد قرآن وارائه تفسير موضوعى خواهد بود.

ارائه و عرضه اين تلاشها مراحل چهارگانه را در پيش رو دارد:

١. تفسير ترتيبى قرآن
دراين تفسير سيوه نوينى جز آنچه در تفاسير ترتيبى ديگر به چشم مى آيد به كارگرفته شده است يعنى نخست آيه و سپس كليه مطالبى كه از ظاهر آيه با كمك روايات و شان نزول استفاده شده آورده مى شود.

در حال حاضر جلدهاى نخستين اين بخش آماده چاپ مى باشد واميداست كه به توفيق خداوند در مدت نه چندان طولانى مجموعه تفسير ترتيبى در اختياراهل تحقيق قرار گيرد.

٢. فرهنگ موضوعى قرآن (كليد قرآن)
همگام با تهيه و تفسير ترتيبى فهرست موضوعى الفبايى عناوين و مطالب جمع آورى شده و به سوره و آيه مربوطه ارجاع مى شود.

به عنوان مثال : در بحث[ تربيت] آدرس تمامى آيات كه درباره آن مطلبى دارد فهرست گونه آورده مى شود.

بديهى است كه اين مجموعه كليدى به يارى خداوند با چاپ آخرين مجلد تفسير ترتيبى به مرحله نهايى خواهد رسيد و پس ازانتشار همه مجلدات تفسير تربيتى در دسترس محققان قرار خواهد گرفت .

٣. بانك اطلاعات معارف قرآن كريم
دراين بخش كليه منابع و ماخذ و مدارك معارف قرآنى نخست شناسائى و گردآورى شده و سپس محتواى آنها براساس نظمى منطقى و در قالب سيستمى نظامدار و پيوسته طبقه بندى مى گردد.

اطلاعات واسناد گرد آمده دراين بخش علاوه بر كاربرد گسترده اى كه براى همه محققان و مراكز پژوهش دارد سرمايه پربارى در تدوين تفسير موضوعى خواهد بود.

تاكنون بخش وسيعى از ماخذ معارف قرآن كريم فهرست نويسى شده و فيشهاى تفسيرى پس از جمع آورى و سپس نمايه سازى به كامپيوتر داده مى شود.

٤. تفسير موضوعى قرآن
نهايى ترين واساسى ترين هدف مركز دراين بخش شكل مى گيرد. كه عبارت است از تهيه تفسير قاموسى كه از سيستم موضوع بندى نظامدار و منطقى برخوردار باشد.

آنچه تاكنون به اجمال آورديم گزارشى فهرست گونه از
فعاليتها و اهداف اين مركز بوده كه دراختصار ذكر آن به شدت كوشيديم چه اين كه برنامه ريزى وانتخاب شيوه و به كارگيرى روشها و ضوابط هر يك از محورهاى فوق بحث مبسوط و چه بسا پيچيده اى دارد كه در جاى خود تدوين شده است .

طرح معجم موضوعى تفاسير قرآن
بى ترديد يكى از ذخائر معرفتى فرهنگ اسلامى تفاسيرى است كه در زمينه قرآن كريم تدوين شده است زيرااين مجموعه از ذخاير فرهنگ اسلامى صدها موضوع از مسائل گوناگون انسانى را به تناسب زمان و نيازها و دگرگونيهاى شرايط مورد بحث و بررسى قرارداده است . كمتر كتابى را مى توان يافت كه به اندازه قرآن بر آن تفسير نگاشته باشند آنهم با نگرشهاى متفاوت واز ديدگاه مذاهب مختلف اسلامى كه برخى تعداد تفاسير قرنى را تا ١٥٠٠ دوره شمرده اند. دستيابى به اين مجموعه از معارف كار چندان آسانى نيست بويژه براى محققى كه بخواهد به طور موضوعى با مساله مواجه شود و موضوع خاصى را دراين گنجينه عظيم جستجو نمايد.

اين واقعيت سبب گرديد تا يكى از وظايف بانك اطلاعات تهيه[ معجم موضوعى تفاسير قرآن] تلقى گردد تا محققان را در جهت دستيابى سريع و آسان به موضوعات قرآنى مورد نظر يارى دهد.

در زمينه طبقه بندى موضوعى تفاسير كارهاى پراكنده انجام گرفته است كه ازاين نمونه ها به كتاب فهارس فى ظلال و فهرست موضوعى تفسير نمونه مى توان اشاره كرد.اما لازم است به دو نكته اشاره شود:

١. كليه فهرست هاى موضوعى كه تاكنون به چاپ رسيده تنها درباره يك تفسير نگاشته شده و دست كم تفسيرهاى رايج را يكجا فهرست نكرده اند. افزون براين كه تعداداين فهرست هااز عددانگشتان دست نجاوز نمى كند.

٢. تا آنجا كه فهرستها دراختيار ماست و ما كاوش كرديم در بسيارى از موارد اصول اطلاع رسانى و طبقه بندى موضوعات در آنها رعايت نشده است و عناوين و مترادف و شبه مترادف به موضعات انتخاب شده ارجاع نيافته و تفكيكى بين موضوعات اصلى و فرعى بوجود نيامده است .

مااميدواريم با تائيدات الهى و با تكيه بر تجارب پيشين در طرح فرهنگ و معارف قرآن و تهيه اصطلاحنامه (تزاروس ) موضوعات معارف قرآن بتوانيم اين طرح را به انجام رسانيم .

اهداف و فوايد طرح :
هدف اصلى معجم به كارگيرى متون تفسيرى به صورت دسته بندى شده براى تفسير موضوعى قرآن در مركز مى باشد زيرا معجم موضوعى تفاسير قرآن به مااين امكان را خواهد داد كه موضوعات معرفت دينى موجود در تفاسير را با پراكندگى و گستردگى بسيار طبقه بندى نموده و بدين وسيله به محققان تدوين كننده تفسير موضوعى سرويس بدهيم .

معجم ياد شده علاوه بر چاپ به كامپيوتر نيز داده خواهد شد تااز طريق نرم افزار كامپيوترى نيز دراختيار محققان و موسسان قرار بگيرد.

تهيه چنين معجمى فوائد و نمرات بسيارى را در كار تحقيق به وجود مى آورد كه براى نمونه به مواردى چنداز آن اشاره مى شود:

١. تدوين اين طرح به مااين
امكان را خواهد داد كه كليه اطلاعات موجود و پراكنده پيرامون يك موضوع خاص مثلا عصمت را در تفاسير موجود استخراج و دسته بندى نمائيم و به نتايج قابل ملاحظه اى دست يابيم .

٢. به كمك معجم مى تواند ديدگاهها و آراى مفسران پيرامون موضوعات خاص در قلمرو معرفت دينى به دست آورد واز راه مقايسه اين نظرات و يا به تنهايى نگرش مفسران را شناسايى كرد.

٣. معجم موضوعى تفاسير به منزله كشف المطالب و راهنماى موضوعات براى تفاسير موجود قرآنى است . در نتيجه سهولت و سرعت دست يابى به مطالب مورد نظر را فراهم مى سازد.

٤. زمينه تدوين مجموعه هاى موضوعى و تفكيك شده از ديدگاههاى مفسران پيرامون مباحث تاريخى اجتماعى فقهى سياسى كلامى و ... را آماده مى سازد.

٥. تكامل بحثهاى كم حجم در پرتو دستيابى به نكات و موضوعاتى كه در جاى جاى تفاسير بدانها پرداخته اند ناگفته و بدون بحث مانده است .

ضوابط و حدود طرح
محدوده كار معجم كليه تفاسير قرآنى متداول و رايج و در دسترس و مورداستفاده و قابل مراجعه مى باشد از اين روى كليه تفاسير ناقص نيز فيش بردارى مى گردد مگر تفسيرهاى تك جلدى كه تنها به شرح لغات واژه هاى قرآن پرداخته اند.

آن دسته از تفاسير كه به لحاظ موضوعى در گذشته فهرست نگارى شده اند در كليت طرح لحاظ مى گردند و در نهايت كار بررسى روى آنها انجام خواهد شد بنابراين آن دسته اى كه قابليت ادغام و هم نشينى در كنار ساير فهرستهاى موجود را داشته باشند دراين مجموعه ادغام و آن دسته اى كه به لحاظ سبك تدوين قابليت ادغام را نداشته باشند تصحيح و ضميمه خواهند گرديد.

تفاسير خطى موجود دراين مرحله فيش بردارى نمى شود.

به لحاظ هر چه بيشتر استاندارد نمودن معجم و سهولت دسترسى مراجعان و عدم خدشه پذيرى طرح براثر مرور زمان و تغيير چاپ از رايج و متداولترين چاپ كه در طولانى ترين مدت قابليت ارجاع و مرجع قرار گرفتن براى معجم موضوعى را داراست انتخاب و دراختيار محققان با ذكر صفحه و جلد قرار مى گيرد. البته براى كسانى كه چاپهاى ديگرى از تفسير را داشته باشند يا در آينده چاپهاى ديگرى به وجود آيد ذكر شماره سوره و آيه پيش بينى شده است .

آن بخشهايى از تفسير فيش بردارى و مرجع موضوعات براى پژوهشگران قرار مى گيرد كه متن تفسير داراى پيام و محتواى و سخن قابل ارجاع باشد ازاين روى آن قسمتهايى كه تنها نامى از موضوع برده شده و يا موضوع بدون بررسى و نقد و تحليل از سوى مفسر ياد شده كه اجمالا بى پيام مى باشد فيش بردارى نخواهد شد.

موضوعات انتخابى واژه ها و سبك نگارش به زبان فارسى خواهد بود. البته به اراده خداوند در آينده واژه ها به عربى ترجمه و معجم موضوعى به دو زبان منتشر خواهد شد.

سبك و تنظيم واژه هااز روش نمايه سازى اطلاع رسانى و پيش همارا استفاده خواهد شد و عناوين به صورت جزئى به كلى با سرعنوان مربوطه نوشته مى شود.
با پژوهشگران و محققان
در ماههاى اخير شاهدانتشار مجله اى پژوهشى در حوزه تحقيقات اسلامى بوديم . مجله[ آينه پژوهش] ويژه اطلاع رسانى تحقيقات اسلامى به همت تنى چنداز فاضلان حوزه علميه قم به جرگه مطبوعات علمى و تخصصى پيوست .اين نشريه كه به ترتيب دو ماهنامه منتشر مى شود نخستين شماره آن در خرداد - تير سال جارى و دومين شماره آن در مرداد - شهريور منتشر گرديده است . تورق شتابان اين مجله دقيقا نشان مى دهد كه دوراز سطحى كاريهاى روزمره حائزاهداف و برنامه هاى تعيين شده اى است كه براى تحقق آن راه مى سپارد .

اين نشريه كه به انگيزه بهسازى پروهش و نشر از طريق فن[ اطلاع رسانى] منتشر گرديده است نخستين نشريه تخصصى در كتابشناسى و نقد كتاب و اطلاع رسانى است كه در حوزه فرهنگ اسلامى عرضه مى گردد ازاين رو نشريه مزبور به جبران خلاء و كمبودى بزرگ دست يازيده است كه مى بايد به بانيان آن در جبران اين كمبود دست مريزاد گفت و توفيق آنان را در غناى هر چه بيشتر مجله آرزو كرد.
ساختار و سر فصلهاى[ آينه پژوهش] مقبول ديده و مطبوع دل بسيارى از پژوهندگان افتاده است و نشان مى دهد كه اين نشريه طرحى تو در انداخته و نيروهاى فكرى را دراقدامى بديع و بكر كه اهتمام بدان به شدت ضرور مى نمود رهنمون كرده است . سرفصلهاى اين نشريه عبارت است از:

١. سرمقاله : دراين بخش به مسائل جبارى فرهنگى اشاره مى شود و پيشنهادهاى لازم براى بهبود تحقيقات اسلامى به دست داده مى شود.

٢. روشها:اين فصل عهده دارارائه روشهايى است كه براى غناى كار محققان به كار مى آيد و در آن مقالاتى عرضه مى گردد كه جنبه[ روش دهى] داشته باشد: روش پژوهش نگارش ويرايش و...

در نخستين شماره مجله از ضرورت و شيوه نقد كتاب و در دومين شماره آن از عنوان كتاب و آيين انتخاب آن سخن رفته است .

٣. نگرش در نگارشها: دراين فصل به نقد و معرفى كتابهاى جديدالانتشار پرداخته مى شود. كتابهايى كه در شماره هاى پيشين مجله مورد سنجش و نقد قرار گرفته عبارت است از: جلداول و دوم دائره المعارف بزرگ اسلامى تصحيح تفسير جوامع الجامع تقريرات اصول ميرزاى شيرازى تصحيح تازه منيه المريد مقتل ابومخنف وارمغان شهيد.

٤. پژوهشهاى در آستانه نشر:اين فصل مشتمل بر گزارشى است از كتابها و تحقيقاتى كه تاليف و تصحيح آن به فرجام رسيده و در آستانه نشراست . پى ريزى اين فصل براى جلوگيرى از كارهاى مكررى است كه بر روى يك كتاب انجام مى گيرد و تفاوت ماهوى و كيفى با يكديگر ندارند. در شماره هاى اول و دوم مجله به معرفى شانزده كتاب در دست تحقيق و چاپ پرداخته شده و چگونگى تصحيح و مراحل آن بازگو شده است .

٥. بايسته هاى پژوهشى : سوژه ها و موضوعات مناسب و نيازمند پژوهش در اين فصل معرفى مى گردد. پرسشهاى

فقهى پزشكى از سوى سمينار پزشكان مسلمان و پژوهش در تزهاى اصلاحى جهان اسلام مقالاتى است كه به عنوان بايسته هاى پژوهشى به نويسندگان و پژوهندگان پيشنهاد گرديده و ضرورت و چگونگى تحقيق در آن يادآورى شده است .

٦. تجربه ها: دراين فصل به گفتگو با پژوهندگان و نويسندگان پرداخته مى شود كه سالها در پژوهش و نگارش راه سپرده و تجربياتى شنيدنى و نيوشيدنى دارند. چهارچوب اين گفتگو در مقولات پژوهشى و فرهنگى است و در ضمن آن به عرضه تجربيات دانش مردان پرداخته مى شود كه دانستن آن براى بهبود كيفى پژوهش و نشر مفيد و بايسته است .

٧. مراكز علمى و فرهنگى :افزايش روزافزون مراكز علمى و فرهنگى نيازمند معرفى و آشنايى پژوهندگان با آن مراكز و نيز آشنايى اين مراكزاز مشى واهداف يكديگراست .اهتمام به اين مهم دراين بخش از مجله تدارك ديده شده است و تاكنون دراين بخش كتابخانه آيه الله العظمى مرعشى نجفى عليه الرحمه و موسسه تحقيقى و آموزشى مكتب اميرالمومنين معرفى شده است .

تازه هاى نگارش و نشر:اين فصل از مجله عهده دار معرفى اجمالى و كتابشناسى آثارى است كه منتشر مى گردد واستحضاراز آنها براى محققان و مولفان سودمند و مفيد تواند بود. برخى آثار به اجمال (ميانگين يك ستون ) و برخى ديگر به صورت مشخصات كتابشناسى آن معرفى گرديده است .

٩. كتابشناسى موضوعى : دراين فصل عرضه كتابشناسى موضوعى در يكى از مقولات فرهنگى پرداخته مى شود واز رهگذر آن به خوانندگان امكان مى دهد كه در موضوع مورد مطالعه پى جوى كدام كتابها و نسخه ها باشند. در شماره هاى پيشين مجله به كتابشناسى توصيفى فرق اسلامى پرداخته شده است .

١٠.اخبار:اخبار علمى و فرهنگى و گزارش سمينارهاى علمى و خبر ارتحال دانشوران و پژوهندگان دراين بخش از مجله گنجانيده شده است .

بارى سرفصلهاى مجله مزبور چنان است كه گذشت [ تلك عشره كامله] . ابتكار واتقان آينه پژوهش و گام نهادن در مسيرى جديد در فرهنگ اسلامى و جبران خلاها در عرصه مطبوعات پژوهشى و تخصصى از مشخصه هاى اين مجله نو بنياداست توفيق ادامه انتشاراين نشريه را آرزومنديم .