نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠

با پژوهشگران و محققان
كنزالدقائق و بحرالغرائب

تحقيق : حاج شيخ مجتبى عراقى
در ميان تحقيقات و پژوهشهاى متفكران وانديشمندان شيعى پيرامون ابعاد گوناگون فرهنگ اسلامى نگاشته هاى تفسيرى و نوشتار پيرامون علوم و موضوعات قرآن از جايگاهى بلند و گستره اى شگرف برخورداراست . مولفان و مفسران با ديدگاههاى گونه گون به سراغ قرآن رفته اند و آثار عظيم و گرانقدرى پديد آورده اند. چنانكه پيشتر نيز گفته ايم ٢ در ميان جريانهاى مختلف تفسيرى جريان تفسير نگارى[ منقول] و به تعبير ديگر[تفسير به ماثور]اولين جريان تفسيرى است يعنى : تفسير آيات قرآن به روايات پيامبر وائمه معصومين[ ع] . درادامه تاليف و تحقيق پيرامون قرآن تفسير به ماثور گسترش يافت و در واپسين قرنهاى اسلامى مبدل به جريانى گشت كه معتقد به عدم جواز تفسير قرآن به راى بوده است . كه اينگونه كسان را عمدتااخباريان و ظاهريان تشكيل مى دادند.اما در ميان محققان فقيهان و محدثان نيز بوده اند كسانى كه با توجه به عظمت اهل البيت[ ع] و جايگاه بلند بيانات آن بزرگواران در تفسير و تبيين آيات قرآنى آيات الاهى را با تكيه به روايات معصومين[ ع] تفسير كرده اند. كه مهمترين

دقيق ترين و گرانقدرترين اين آثار تفسيرى است با عنوان[ كنزالدقائق و بحرالغرائب] . مولف بزرگوار آن در مقدمه كتابش در چگونگى كار خود چنين نگاشته است .

[برترين چيزى كه عمرها در دست يافتن به آن سپرى شده وانديشه ها در راه رسيدن به آن به كار گرفته شده است دانش تفسيراست كه رئيس علوم اسلامى و بنياد پايه هاى شريعت اسلامى و بنيان آن است . دانشى كه بهره مندى از آن و در نگريستن و سودجستن از آن جز با تسلط به علوم دينى و دانشهاى ادبى ميسر نمى گردد. و من در زمانهاى گذشته تعليقاتى به تفسير مشهور زمخشرى[ كشاف] نگاشتم . و چون به آنچه نوشته بودم نگريستم و به حواشى علامه تحرير شيخ بهاءالدين عاملى حاشيه بر تفسير بيضاوى توجه كردم به انديشه نگارش تفسيرى افتادم كه شامل دقايق اسرار تنزيل و دربرگيرنده نكات بكر تفسير و تاويل باشد همراه با نقل روايات ائمه اطهار[ ع] !در تفسير و تاويل آيات قرآن به توفيق خداوند تفسير را آغاز كردم و چنين مى انديشم كه پس از پايان يافتن آن را[ كنزالدقائق و بحرالغرائب] بنامم تا لفظ مطابق با معنى باشد واسم همسان آنچه اين تفسير دربردارد]. ٢

صاحب روضات الجنات در ضمن شحر حال مولف درباره ابن تفسير چنين نوشته است .

[ از تاليفات اوست كتاب بزرگى در تفسير با تكيه به احاديث اهل البيت كه حدود يكصدوبيست هزار سطراست .اين كتاب تفسيرى است بى مانند و هيچكس از عالمان از متقدمان و متاخران - همانندش را ننوشته است . برترى اين تفسير بر[ نورالثقلين] از آن روست كه مولف آن اسناد را حذف كرده و به ارتباطالفاظ آيات همت نگماشته و چيزى ازاعراب و لغات و قرآن را يادآورى نكرده است وافزون براينها از كتاب[ تفسيرالايات الباهره فى شان العتره الطاهره] و برخى ديگراز تفاسير كمياب نقل نكرده است و حال آن كه تمام آنچه گفتيم دراين تفسير مورد توجه است] .

مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى نوشته اند:

[ اين كتاب در تفسير آيات همانند[ نورالثقلين] بر روايات ائمه[ ع] بسنده كرده است .اما بجهاتى بر آن برترى دارد اول آن كه اساتيد روايات را آورده دو ديگر آن كه به ربط آيات هم توجه كرده واعراب آيات را بر اساس قرائت قراء سبع ضبط كرده است و سه ديگر آن كه ابتداء نسبت به تمام آيات شرحى مزجى آورده آنگاه به ذكر روايات پرداخته است] ٤ .

مرحوم شيخ عباس قمى نوشته اند: اين تفسيراحسن تفاسير واجمع واتم از همه است وانفع است از تفسير[ صافى] و[ نورالثقلين] واز خداوند عالم مسئلت مى نمايم كه وادارد يكى ازاهل خير را كه اين كتاب شريف را طبع نمايد تا نسخه اش منتشر و نفعش عام گردد. ٥

برخى از فهرست نگاران محقق نيز در ضمن معرفى نسخ خطى آن دراهميت و چگونگى تدوين آن نوشته اند:

اين تفسير به طرز بسيار خوبى تاليف شده و چون اعراب و قراآت و معانى لغات مشكله و شرح و تفسير آيات به طريق مزج بيان نموده و بيشتر مطالب را به احاديث صحيحه و مرويه ازائمه اثنى عشر[ ع] با ذكر روايت آنها مويد و مستحكم نموده است. ٦

تفسير[ كنزالدقائق] هماره مورد توجه توجه عالمان مفسران و محققان اسلامى بوده است واز آغاز تاليف و نشر آن توجه محققان بزرگ و محدثان و مفسران اسلامى

را جلب كرده است . فقيه بزرگوار مرحوم آقا جمال خوانسارى محدث جليل القدر علامه مجلسى در نسخه اى از تفسير (كه اينك در تحقيقى كه از آن سخن خواهيم گفت مورد استفاده است .) ضمن تجليل بسياراز مولف كتاب را در فن خود بى نظير و در تاليف و تنظيم اشتمال برحقايق قرآنى و مباحث تفسير بى مانند دانسته اند٧ .

بهرحال تفسيرى به اين گران ارجى و والائى تاكنون نسخ آن در زواياى كتابخانه ها بوده و جز معدودى از محققان و پژوهشگران را به اين درياى ژرف ناپيداكرانه امكان دست يابى نبود. كه اينك بهمت والاى دانشمند متنبع حضرت آيه الله حاج شيخ مجتبى عراقى در حال تحقيق تعليق و نشراست .

شيوه تحقيق :
محقق بزگوار تفسير را با عرضه به نسخ معتمد بويژه با نسخه اى به خط مولف كه تفريظ علامه مجلسى و مرحوم آقاجمال خوانسارى را بهمراه دارد به دقت تصحيح مى كند.

روايات منابع رااستخراج كرده و باارجاع به منابع اصلى تصحيح و ضبط مى نمايند. مولف مسائل ادبى را غالبا با[ قيل] آورده اند و بدون استناد به منابع آن محقق محترم سعى كرده اند ضمن استخراج منابع اقوال منقولات به منابع عرضه شود واگر جائى به قولى اشاره اى شده است سعى براين است كه مطلب از منبع اصلى بيايد. رجال استاد بازنگرى شده و به اجمال معرفى شده اند راويان و رجال غير معروف به دقت شناساى شده و نسبت به توئيق تعديل آنها مطالبى آمده است . احاديث مشكله را توجه به شحر ملا صالح مازندرانى به كافى مرآت العقول و وافى و ديگر متون مورد شرح توضيح قرار گرفته اند.

مولف كتاب را در چهار جلد قرار داده است براساس تجزيه محقق احتمالا بالغ بر ده جلد باشد. جلداول آن چاپ شده و در حال نشراست و جلد دوم آماده چاپ سوره آل عمران را بر گرفته است .

تلاش پى گير و رنج گران حضرت محقق دراحياى اين اثر گرانمايه بسيار ستودنى است . با توجه به اين كه دراينگونه آثار غالبا روايت نقل شده از تفاسير از ذيل آيات معهود نيامده و دراين تفسير بويژه مولف بااطلاعات وسيع و كم مانند خود به منابع حديثى و تاريخى نيز فراوان مراجعه كرده است . سنگينى تحقيق در چنين متنى واستخراج و عرضه روايات و اقوال آن به منابع روشنتر مى شود.

حضرت حاج شيخ مجتبى عراقى كه ازاساتيد و محققان بنام حوزه علميه قم هستند با كهولت سن با تلاشى ستودنى و عظيم دست به احياى آثار سلف صالح و محققان اسلامى زده اند. تلاش وى دراحياى[ غوالى اللئالى] اثر گرانقدرابن ابى جمهوراحسائى با پانوشتهاى مفصل و تخريج احاديث و توضيح روايات و عرضه نكات دقيق و سودمند در شناخت روايات كه عنوان كتاب سال را به سال(١٣٦٢) در زمينه تحقيق و پژوهش متون به خوداتخصاص داد بسيارارزشمند و ستودنى است . تحقيق و تصحيح و تعليق اثر فقهى و گرانمايه ابن فهد حلى[ المهذب البارع] كه در شماره پيشين از آن سخن گفتيم نيز بسيار محققانه وارزشمنداست . خداوند به ايشان سلامت توان و توفيقات روزافزون عنايت فرمايد.

مولف[ كنزالدقائق] :
محمد بن محمدرضا مشهدى قمى از مفسران فقيهان محدثان واديبان بزرگ قرن يازدهم هجرى واز شاگردان يازدهم هجرى واز شاگردان علامه مجلسى است .

مرحوم شيخ عباس قمى درباره وى نوشته اند:

[عالم جليل و مفسر نبيل و محدث كامل و متبحر فاضل كشاف دقايق المعانى يفكره الثاقب و نقاد جواهرالحقايق برايه الصائب صاحب تفسير[ كنزالدقائق] ...از شاگردان علامه مجلسى ره است و علامه مذكور ثناء بليغى ازاو واز تفسيراو نموده واو رااجازه داده] ٨ .

مرحوم مدرس تبريزى وى رااينگونه ستوده اند.

[ ملا ميرزا محمدابن ملا محمدرضا قمى طوسى مشهدى عالمى است عامل جامع اديب فاضل بارع فقيه مفسر محدث موثق ازاعاظم علماى عهد مجلسى و محقق سبزوارى و فيض كاشانى است] ٩ .

شرح نگاران درباره چگونگى تعليم و تعلم تحصيلات استادان و شاگردان وى اطلاعاتى بدست نداده اند.اما عالمانى كه از وى ياد كرده اند. معاصران وى و ديگر همه وى را به گستردگى اطلاعات دقت در پژوهش و تحقيق فقاهت و وثاقت توصيف كرده اند. وى بجزاين تفسير آثار ديگرى نيز دارد.از جمله :اثرارزشمندى با عنوان[ اعمال السنه] به فارسى به كتابى فقهى واستدلالى در[ صيد و ذباحه] .

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى ها
١.مجله حوزه شماره ١٦.٧٦.

٢.روضات الجنات ج ٧.١١٠.

٣.مدرك پيشين .

٤. الذريعه ج ١٨.١٥٣.

٥.فوائدالرضويه ٦١٨.

٦.فهرست كتابخانه شهيد مطهرى ابن يوسف شيرازى ج ١.١٦٢.

٧. عبارات اين دو بزرگوار درباره مولف و كتاب دراعيان الشيعه آمده است ج ٩.٤٠٧٤٠٨.

٨.فوائدالرضويه .٦١٨.

٩.ريحانه الادب ج ٥.٣٢٠.

١٠. براى آگاهى بيشتر رك : روضات الجنات ج ٧.١١٠ (اعيان الشيعه) ج ٩.٤٠٧ فوائدالرضويه .٦١٨ ريحانه الادب ج ٥.٣٢٠ (الذريعه) ج ١٨.١٥١ و ...