آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - اصطلاح نامه علوم قرآنى در يك نگاه - حسينى سيد غلامحسين

اصطلاح نامه علوم قرآنى در يك نگاه
حسينى سيد غلامحسين

اصطلاحنامه علوم قرآنى, مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى (پژوهشگاه), معاونت مطالعات و اطلاع رسانى, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, ١٣٧٦, رحلى.
يكى از مهم ترين و شريف ترين علوم اسلامى و دانش هاى بشرى, (علوم قرآن) است; چرا كه اين علم بر حول محور قرآن است و درباره مقدس ترين و عظيم ترين كتاب آسمانى يعنى قرآن مجيد, سخن مى گويد. علوم قرآن متكفّل بيان تاريخ و سرنوشت قرآن, جمع و تدوين, رسم و اعراب گذارى, قرائات و قاريان, ترجمه و مترجمان, تفسير و مفسران قرآن, و مبيّن تقسيمات آيات و سور, مكى و مدنى, ناسخ و منسوخ و… است. از اين رو تاريخى به قدمت قرآن دارد.
در طول تاريخ اسلامى, دانشمندان مسلمان و حتى غير مسلمان و مستشرقان, براى درك مضامين عالى و معارف بيكران اقيانوس قرآن, و نيز براى شناسايى و شناساندن قرآن كريم, كنكاش و تلاش فراوانى كرده و تأليفات و آثار ارزشمندى را عرضه نموده اند. با اين همه حق اين كتاب عظيم به درستى ادا نشد و قرآن در جوامع اسلامى همچنان در مهجوريت به سر مى برد.
خوشبختانه در دهه هاى اخير, گرايش جوامع اسلامى و نيز افكار جهانيان به سوى نماد و مظهر قدرت اسلام و وسيله عزت مسلمانان يعنى (قرآن) افزون گشت. از اين جهت عالمان دين و مراكز اسلامى با اغتنام اين فرصت, دست به تأليف و انتشار مجلات, و كتاب ها و تأسيس دارالتحفيظ ها و مراكز پژوهشى علوم قرآنى و قرآن زده اند. مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى وابسته به دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم نيز در اين راستا نقش مهمى را ايفا نمود و كارهاى مهمى در زمينه تأليف و انتشار و اطلاع رسانى مسائل قرآنى به سامان رساند. اصطلاح نامه جامع علوم اسلامى
از جمله نوآورى هاى علمى و بديع مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى, در قلمرو علوم اسلامى, تدوين و تأليف (اصطلاح نامه جامع علوم اسلامى) است.
طراحى و آغاز كار اصطلاح نامه علوم اسلامى در مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى, از سال ١٣٧٠ هجرى آغاز گشت. اصول و مبانى كار با مشورت و راهنمايى كارشناسان علم اطلاع رسانى تدوين يافت و نتيجه آن كتابى به نام (درآمدى بر مبانى اصطلاح نامه علوم اسلامى) شد.١ از آن پس, كار نگارش و تنظيم اصطلاح نامه ها شروع شد.
اصطلاح نامه جامع علوم اسلامى, شامل چندين اصطلاح نامه به شرح زير است:
١. اصطلاح نامه علوم قرآنى;
٢. اصطلاح نامه فلسفه اسلامى;
٣. اصطلاح نامه كلام اسلامى;
٤. اصطلاح نامه اصول فقه٢;
٥. اصطلاح نامه منطق;
٦. اصطلاح نامه اخلاق اسلامى;
٧. اصطلاح نامه علوم حديث;
٨. اصطلاح نامه فقه.
مجموعه اين آثار به همت فضلاى حوزه علميه قم و با مشاوره اساتيد بزرگ حوزه و كارشناسان اطلاع رسانى دانشگاهى سامان مى يابد.
با انتشار اصطلاح نامه در چند حوزه علوم اسلامى, اظهارنظرها و پيشنهادهايى مختلف و متفاوتى از سوى مراكز, سازمان ها و شخصيت هاى اسلامى از راه رسيد كه يكى از آن موارد تقديرنامه كميسيون ملى يونسكو در ايران است. در قسمتى از اين تقديرنامه چنين آمده است:
خوشبختانه اصطلاح نامه هاى تدوين شده توسط مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى نسبت به ساير اصطلاح نامه ها از نظر ساختار محكم تر و از نظر تخصصى هم قوى تر و علمى تر است و مى توان آن را در شمار نخستين آثار مطلوب در اين حوزه تلقى كرد… تعريف اصطلاح نامه
اصطلاح نامه٣, مجموعه اى است مشتمل بر واژه ها, اصطلاحات و حتى اطلاعات درباره حوزه خاصى از معرفت بشرى. اين مجموعه, واژگانِ زبانِ نمايه اى كنترل شده اى است كه به گونه اى سازمان يافته كه روابط پيشين ميان مفاهيم (اعم و اخص و وابسته) را روشن مى كند.
به عبارت ديگر, اصطلاح نامه مجموعه واژگان تشكيل دهنده يك علم است كه شاكله اصلى و استخوان بندى علم را نشان مى دهد. اين واژگان در يك ساختار هماهنگ به صورت الفبايى و نظام يافته و سلسله مراتبى كه بين آنها روابط معنايى و منطقى خاص برقرار است, تنظيم شده و توانايى دارد موضوع يك رشته علمى را با تمام جنبه هاى اصلى, فرعى و وابسته آن به شكل صحيح در برنامه هاى نرم افزارى ذخيره و بازيابى نمايد. تاريخچه تدوين اصطلاح نامه به قرن نوزدهم, يعنى تاريخ انتشار اولين واژه نامه انگليسى Thesaurus به كوشش (پيرمارك روژه) در سال ١٨٥٢م. برمى گردد. از آن پس, در حوزه هاى مختلف علمى, اصطلاح نامه هاى مختلفى تأليف و منتشر شد.
هدف و كاربرد اصلى اصطلاح نامه ها, طبقه بندى كردن اطلاعات و تعيين محدوده هر علم, و ساماندهى در ذخيره و بازيابى اطلاعات است.٤
اصطلاح نامه علوم قرآنى
اصطلاح نامه علوم قرآنى دربردارنده واژه هاى كنترل شده زبانِ نمايه اى علوم قرآنى است; به گونه اى كه كيفيت ساخت دهى به نمايه ها و موضوعات برگرفته از مدارك علوم قرآنى را تبيين مى كند. يكى از اهداف مهم آن, ايجاد هماهنگى در زمينه فعاليتى واحد, ميان پژوهشگران و يا مراكز تحقيقاتى در اين رشته خاص است.٥
اصطلاح نامه علوم قرآنى مشتمل بر بيش از چهار هزار واژه و اصطلاح علوم قرآنى است كه بخشى از اين واژه ها به عنوان اصطلاح مرجَّح و بخشى ديگر تحت عنوان اصطلاح نامه نامرجَّح تنظيم و طبقه بندى, و براساس علايم مشخص به يكديگر ارجاع داده شده اند. اين اثر در سال ١٣٧٦ انتشار يافت و با استقبال محققان و قرآن پژوهان مواجه شد و مورد نقد و بررسى نيز قرار گرفت. با نظرخواهى از برخى از محققان و قرآن پژوهان به اين رويكرد مواجه گشتيم كه ضميمه شدن مستندات واژگان اصطلاح نامه علوم قرآن, جهت استفاده همگان امرى ضرورى و لازم است; چرا كه جاى يك فرهنگنامه علوم قرآنى در ميان كتاب هاى اسلامى خالى و خلأ آن به خوبى احساس مى شد.
واحد اصطلاح نامه علوم اسلامى (گروه پژوهشى علوم قرآنى) به منظور پر كردن اين خلأ علمى و ارج نهادن به نظرات و پيشنهادهاى محققان, به اين امر مهم همت گمارد و با به كارگيرى قرآن پژوهانى از حوزه علميه قم به تنظيم و نگارش مستندات واژگان اصطلاح نامه علوم قرآنى روى آورد. مستندنويسى واژگان علوم قرآنى
مستندنويسى واژگان عبارت است از بيانِ تعريف, تاريخچه, جايگاه, و روشن ساختن زيرمجموعه و حدود و ثغور يك اصطلاح به صورت مختصر و با قلمى علمى از منابع و مصادر اصلى.
محققان و قرآن پژوهان اين واحد پژوهشى, با اين انديشه و روش, پس از دو سال توانستند دو هزار و پانصد اصطلاح علوم قرآنى را گردآورى كرده در كتاب اصطلاح نامه علوم قرآنى, مستندنويسى كنند. همچنين برنامه نرم افزارى و چگونگى انتشار اين اثر ارزشمند در دست اقدام است. يادآورى مى شود كه همان گونه كه بازيابى و تدوين فرهنگ نامه ها به صورت الفبايى است, تدوين و بازيابى مجموعه انتشاريافته (مستندنويسى يا فرهنگنامه علوم قرآنى) نيز چنين خواهد شد, ولى ما در اين معرفى نامه, جهت سهولت و آسانى انتقال اطلاعات مستندشده, مباحث را به صورت موضوعى و براساس طبقه بندى اصطلاح نامه علوم قرآنى ارايه مى نماييم.
تعريف علوم قرآنى و زيرمجموعه هاى آن
علوم قرآنى, مجموعه دانش هايى هستند كه درباره حالات و عوارض ذاتى و اختصاص قرآن كريم بحث مى كنند و موضوعِ تمامى آنها قرآن است٦ و ساختار آن براساس طبقه بندى اصطلاح نامه علوم قرآنى به شرح زير مى باشد:
١. شناخت تاريخ قرآن
٢. شناخت اوصاف و فضايل قرآن
٣. شناخت اعجاز قرآن
٤. شناخت تقسيمات قرآن
٥. شناخت اسلوب ادبى قرآن
٦. شناخت دلالت الفاظ قرآن
٧. شناخت قراءات و قرّاء
٨. شناخت قرائت و تجويد
٩. شناخت كلمات و حروف قرآن
١٠. شناخت ترجمه و مترجمان قرآن
١١. شناخت تفسير و مفسران قرآن ١. شناخت تاريخ قرآن
يكى از مباحث مهم علوم قرآنى, مبحث شناخت تاريخ قرآن است. در اين مبحث از علوم قرآن پنج بحث مهم مورد تحقيق قرار گرفته است كه عبارتند از: نزول قرآن, وحى, اسباب النزول, جمع و تدوين قرآن, اعراب گذارى و رسم الخط قرآن.
در اين شاخه از علوم قرآن بيش از صد وپنجاه كليد واژه و اصطلاح استخراج و مستند و نگارش شده است. اصطلاحات كليدى و مهم اين مبحث عبارتند از: نزول دفعى قرآن, نزول تدريجى قرآن, ترتيب آيات, ترتيب سوره جمع قرآن, جمع امام على(ع), جمع عثمان, توحيد مصاحف, مصاحف صحابه, مصاحف معصومين(ع), وحى, وحى مباشرى, وحى غير مباشرى, وحى مروى, اعراب گذارى قرآن, رسم عثمانى, رسم معاصر و…. ٢. شناخت اوصاف و فضايل قرآن
در اين رده از مباحث علوم قرآنى, سه بحث اصلى (اوصاف و فضايل خاص قرآن), (فضايل قرآن) و (اسامى و صفات قرآن), و نيز مباحث فرعى و وابسته ديگر, وجود دارد كه مورد تحقيق و نگارش قرار گرفته است.
منظور از اوصاف خاص قرآن, ويژگى ها و صفات مهم و برجسته اى است كه منحصر به قرآن كريم است و ساير كتاب هاى آسمانى, فاقد آنها هستند. تحدّى, جامعيت, تواتر, و تحريف ناپذيرى از جمله ويژگى هاى خاص قرآن است.
در مبحث فضايل قرآن نيز از فضيلت آيات, سور, و نيز از فضايل عمومى قرآن و همچنين از فضيلت استماع, تلاوت و تعليم و تعلّم قرآن و… بحث و گفت وگو مى شود.
منظور از اسامى و صفات قرآن, نام ها و وصف خاص و معينى است كه از سوى خداوند سبحان بر قرآن نهاده شد. اين نام ها و صفات بالغ بر هشتاد اسم است كه در قرآن مجيد آمده است. ٣. شناخت اعجاز قرآن
يكى از مهم ترين مباحث علوم قرآنى (شناخت اعجاز قرآن) مى باشد, كه او ديرباز مورد توجه و عنايت قرآن پژوهان و مفسران بوده است.
در اين فصل از حدود بيست گونه از وجوه اعجاز قرآن همچون اعجاز علمى, اعجاز بيانى, اعجاز غيبى و… تحقيق به عمل آمده است. و نيز از تحدّى و شبهات اعجاز قرآن نيز اصطلاحات و واژگانى نگارش يافته است.
٤. شناخت تقسيمات قرآن
در اين شاخه از علوم قرآنى, چهار مبحث اصلى و نيز مباحثى وابسته وجود دارد. مباحث اصلى بدين شرحند:
١. آيات;
٢. سور;
٣. تقسيمات آيات و سور; ٤. تقسمات شكلى قرآن.
در فصل شناسايى آيات, از طبقات آيات قرآن همچون آيات الاحكام, آيات صفات ذات, آيات صفات فعل, آيات عرش و كرسى, آيات هدايت و اضلال, آيات جبر و اختيار و… و نيز از اسامى آيات نامدار قرآن همچون آيةالكرسى, آيه اخوت, آيه ولايت, آيه بيعت رضوان, آيه انفال, آيه تطهير, آيه حجاب, آيه لعان, آيه نجوا, آيه سيف, آيه صوم, آيه وضو و تيمم, آيه وان يكاد, و در مجموع از ٧٥ آيه نامدار قرآن سخن رفته است.
در فصل شناسايى سُور, مقالات كوتاه درباره شناسايى ١١٤ سوره قرآن, و نيز از هريك از نام هاى غير معروف سوره ها تحت عنوان (اسامى سور) و زيرمجموعه هاى آن همچون اسامى سوره حمد, اسامى سوره آل عمران و… توضيح و تبيين به عمل آمده است. همچنين در اين مبحث, از اسامى گروهى سور همچون سور ال, سور الر, سور الم, سور حامدات, سور حواميم, سور زهروان, سور سبع طوال, سور قل, سور عزائم, سور طراسين, سور مثانى, سور مئين, سور مسبحات, سور مفصل, و نيز از انواع و اقسام سوره هاى قرآن نظير سور مشيعة النزول, سور مفرقة النزول, سور متضمن ناسخ, و… مقالاتى كوتاه نگارش يافته است.
تقسيمات شكلى قرآن همچون اثلاث قرآن, ارباع قرآن, اخماس قرآن, اسداس قرآن, اسباع قرآن, اثمان قرآن, اتساع قرآن, اعشار قرآن, انصاف قرآن و ركوعات از ديگر مباحث اين شاخه از علوم قرآنى است.
در تقسيمات آيات و سور نيز درباره مكى و مدنى, ضوابط مكى و مدنى, ارضى و سمايى, حربى و سلمى, حضرى و سفرى, صيفى و شتايى, فراشى و نومى, ليلى و نهارى تحقيق شده است. همچنين از مبحث فواتح سور, قصص قرآن و اعلام قرآنى به عنوان مباحث وابسته اين رده سخن رفته است.
در اين رده از علوم قرآنى كه يكى از مبسوط ترين شاخه هاى اين علم است, حدود هفتصد اصطلاح و واژه بررسى شده اند. ٥. شناخت اسلوب ادبى قرآن
قرآن كه در لباس فصاحت و بلاغت ظهور و تجلى نموده, در ميان متون عربى بى همانند است و تاكنون احدى ياراى تحدّى و مانندگويى با آن را نداشته است.
ساختار اسلوب ادبى قرآن كه علم معانى و بيان نيز با آن همگون است, به سه شاخه اسلوب بيانى, اسلوب معانى و اسلوب بديعى منشعب مى گردد.
اسلوب بيانى قرآن شامل استعارات, كنايات, تشبيهات, مجازات و امثال قرآن است. اسلوب معانى قرآن دربرگيرنده مباحث ايجاز و اطناب و مساوات, تقديم و تأخير, حصر و اختصاص, خبر و انشاء مى باشد. در اسلوب بديعى قرآن نيز بيش از صد آرايه بديعى مورد تحقيق و نگارش قرار گرفته است. ٦. شناخت دلالت الفاظ قرآن
يكى از مباحث اصولى و بسيار مهم علوم قرآنى, كه فراگيرى و آگاهى از آن براى مفسر قرآن لازم و ضرورى است, شناخت دلالت الفاظ قرآن است.
در اين شاخه از علوم قرآنى هفت بحث مهم وجود دارد كه عبارتند از:
عام و خاص, مطلق و مقيد, مفهوم و منطوق, مجمل و مبيّن, نص و ظاهر, محكم و متشابه و ناسخ و منسوخ. مجموع اين مباحث در حدود يك صد واژه و اصطلاح تحقيق و نگارش يافته است.
واژه هاى متشابه لفظى, متشابه معنوى, عوامل متشابه, محكم با واسطه, محكم بى واسطه, تخصيص قرآن به قرآن, تخصيص قرآن به سنّت, نسخ قرآن, نسخ قرآن به خبر متواتر, نسخ قرآن به خبر واحد, از جمله واژه هاى كليدى و مهم اين بخش هستند كه به رشته تحرير درآمده اند. ٧. شناخت قراءات و قرّاء
يكى ديگر از مباحث ارزشمند و مفيد و تاريخى علوم قرآنى, شناسايى قراءات و قاريان قرآن و آگاهى از قرائت هاى صحيح و متواتر و ميزان صحت و سقم آنها و نيز اطلاع از روش ها و شيوه هاى قاريان در قرائت قرآن است.
در اين شاخه از مباحث علوم قرآنى, از قراءات با تمام انواع آن همانند قراءات صحيح, قراءات باطل, قراءات متواتر, قراءات آحاد, اركان صحت قراءات و امثال آن گفت وگو مى شود. همچنين از زندگى و شيوه قرائى قاريان سبعه, عشر, و اربعه عشر و از راويان قراءات آنان تحقيق به عمل مى آيد. طبقات قرّاء, و قاريان شهرهاى مختلف قرون اوّل اسلامى از ديگر مباحث اين رده از علوم قرآنى است.
در مجموع در اين علم از مباحث علوم قرآنى, حدود يك صد و چهل اصطلاح استخراج و در مقالاتى كوتاه تفسير و تبيين شده است. ٨. شناخت قرائت و تجويد
يكى از شاخه هاى پرطرفدار و جذّاب و همگانى علوم قرآن, مبحث شناخت قرائت و تجويد است.
علم تجويد كه از شاخه هاى زبان شناسى نيز به شمار مى آيد عبارت است از علمى كه از حالات و عوارض و قواعد و قوانين اصوات و زبان بحث مى كند.
معيار و اصل موضوع از تجويد قرآن, كيفيت تلفظ پيامبر(ص) است كه از مبدأ وحى صادر شده است.
در مبحث قرائت و تجويد چند فصل مهم به چشم مى خورد:
١. انواع قرائت, همانند تحدير, تحقيق, تدوير, ترتيل, زمزمه و هذ.
٢. احكام حروف, مانند ادغام, اظهار, اخفاء, اقلاب, اشباع, غنّه, قلقله, مدّ, تخفيف, اماله, تفخيم و ترقيق.
٣. صفات حروفى همانند استعلاء, استفال, اطباق, انفتاح, جهر و رخوت و….
٤. مخارج حروف, چون مخرج شفتان, لسان, جوف, حلق و خيشوم.
در اين علم از علوم قرآنى, حدود يك صد و پنجاه اصطلاح مستند و نگارش شده است. ٩. شناخت كلمات و حروف قرآن
در اين رده از مباحث علوم قرآنى دو بحث (كلمات قرآن) و (حروف قرآن) در سى صد اصطلاح جمع آورى و تحرير شده است.
منظور از كلمات قرآن, لغات و كلماتى است كه از قبايل عرب و از غير عرب به عنوان واژه هاى معرّب و دخيل در قرآن به كار رفته است, گفته مى شود كه از ٦٠ زبان و لهجه عرب و غير عرب, كلماتى در قرآن آمده است; مانندِ كلمات و لغات قبيله حمير, طيئ, قريش, كفانه, هوازن, يمن. از كلمات دخيل و معرب نيز مى توان به كلمات بربرى, تركى, حبشى, رومى, فارسى, هندى و عبرانى ياد كرد.
و در مبحث حروف قرآن نيز بيش از پنجاه نوع حرف از حروف قرآنى استخراج و تحقيق شده است. ١٠. شناخت ترجمه و مترجمان قرآن
ترجمه قرآن كريم به صدر اسلام و عصر پيامبر(ص) باز مى گردد. ترجمه قرآن به زبان حبشى توسط مهاجران مسلمان براى پادشاه حبشه, و ترجمه فارسى آيه بسمله توسط سلمان فارسى از نخستين ترجمه هاى كهن قرآن به شمار مى آيد.
هرچند در قرون اوليه اسلامى, مسلمانان اعم از فقها و مردم عادى, به ترجمه قرآن به ديده ترديد مى نگريستند, با مرور زمان و نياز اقوام و ملل مختلف اسلامى به آگاهى از متن قرآن, ترجمه جاى خود را در مباحث علوم قرآنى باز كرد, و اكنون قرآن كريم به بيش از پنجاه زبان و لهجه ترجمه شده است.
در اين مبحث از مباحث علوم قرآنى افزون بر بيان انواع ترجمه همچون ترجمه لفظى, ترجمه آزاد, ترجمه تفسيرى و مانند آن, به ترجمه هاى قرآن كه به زبان هاى مختلف جهان برگردانده شد, اشاره شده است و مقالات كوتاهى از بسيارى از اين ترجمه ها ارائه شده است. همچنين در مبحث مترجمان قرآن به زندگى و شرح حال مترجمان قرآن اشاره شده است. ١١. شناخت تفسير و مفسران قرآن
تفسير عبارت است از توضيح و رفع ابهام و اجمال و گشودن گره ها و پيچ هاى لفظى و معنايى قرآن مجيد. از آن جا كه قرآن مجيد, كلام الهى و بر وفق اساليب زبان بشرى و در نهايت فصاحت و بلاغت و ايجاز و اختصار و مشتمل بر مجاز, استعاره, تشبيه, كنايه و ساير تعبيه هاى ادبى و زبانى است, از اين روى ممكن است براى بسيارى از مردم داراى ابهام باشد. علم تفسير عهده دار رفع اين ابهامات است.
تاريخچه علم تفسير به عصر نبوى بازمى گردد و شخص پيامبر(ص) نيز به عنوان اولين مفسر قرآن مطرح و مشهور است.
در اين شاخه از علوم قرآنى از انواع و اقسام تفسير همچون تفسير ترتيبى, تفسير موضوعى, تفسير روايى, تفسير قرآن به قرآن و نيز از انواع گرايش هاى تفسيرى همچون تفسير اجتماعى, اخلاقى, فقهى, فلسفى, كلامى, تجربى, ادبى و… و همچنين از انواع مكاتب تفسيرى همچون مكتب تفسيرى اهل البيت(ع), مكتب تفسيرى شيعه, سنى, خوارج و… و نيز از زندگى نامه و روش هاى تفسيرى مفسران تحقيق به عمل آمده است.
در اين شاخه از علوم قرآنى در مجموع يك صد و پنجاه اصطلاح, مستندنويسى شده است.
اميد مى بريم كه اين اصطلاح نامه گامى درخور براى خدمت به خادمانِ قرآن و دانشمندان قرآن پژوه باشد.پى نوشت ها: ١. اين اثر در مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى, بخش اصطلاح نامه جامع علوم اسلامى, گردآورى و چاپ شد. ٢. اين چهار اصطلاح نامه, چاپ و انتشار يافته است و چهار اصطلاح نامه ديگر در حال تدوين است. ٣. اصطلاح نامه معادل كلمه لاتينى THESAURUS مى باشد كه به واژگان نامه, گنجواژه و كنز الاصطلاح نيز معروف است. ٤. ر.ك: اصطلاح نامه علوم قرآنى, ص١٣ـ٢٠; و نيز: درآمدى بر مبانى اصطلاح نامه علوم اسلامى, ص٣٠. ٥. اصطلاح نامه علوم قرآنى, ص٨٥. ٦. همان.