آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣ - تأليفات ملاصدرا - استادى رضا

تأليفات ملاصدرا
استادى‌ رضا


از سال ١٠٥٠ كه ملاصدرا به رحمت خدا پيوست, تا زمان ما آثار و تأليفات او به طور پراكنده, در بيش از صد كتاب از كتب تراجم و فهارس و غيره ياد شده است. از حدود چهل سال پيش تاكنون, در مورد شناسايى آثار وى, تحقيقات خوب و جامعى انجام گرفته و فهرست آثار اوبدين شرح نگاشته شده است:
١. در مقاله حكيم متأله آقا سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى در يادنامه ملاصدرا, سى وپنج كتاب و رساله ياد شده, و در پايان فرموده اند: شايد هم بعضى از نوشته هاى ديگر داشته كه از بين رفته است.
٢. حضرت آقاى خواجوى در پيش گفتار جلد اول ترجمه شرح اصول كافى, فهرستى شامل پنجاه اثر ارائه داده است و متأسفانه نگارنده جز شرح اصول كافى و ترجمه آن, و جزء اول تفسير ملاصدرا( چاپ قم), ديگر آثارى را كه ايشان تصحيح و يا ترجمه كرده اند; نديده ام شايد در مقدمه آن كتاب ها نيز فهرستى از تأليفات ملاصدرا نوشته باشند.
٣. در مقاله مرحوم علامه طباطبائى در همان يادنامه, پنجاه و سه رساله ياد شده كه در صحت نسبت چهارفقره از آنها اظهار ترديد و تأمل كرده اند.
٤. حضرت آقاى بيدار در مقدمه جلد اول تفسير ملاصدرا (چاپ دوم ١٣٦٦) ٥٨ اثر را ذكر, و از عنوان كردن كتاب ها و رساله هايى كه نسبت آنها به ملاصدرا مشكوك مى باشد, خوددارى نموده است.
٥. آقاى دكتر نصر در پيش گفتار كتاب (سه اصل) ملاصدرا فهرستى شامل ٥٩ كتاب و رساله ارائه داده و گفته اند: نسبت شش كتاب از آنها به ملاصدرا مشكوك است.
٦. استاد معظم حضرت آقاى آشتيانى در كتاب ارزنده شرح حال و آراء ملاصدرا ٦٥ تأليف را يادكرده و فرموده اند: ٤٩ تاى آنها مسلم از ملاصدرا است و بقيه و چند رساله ديگر [كه ياد نشد] به ملاصدرا نسبت داده شده, اما بيشتر آنها قطعاً از وى نيست.
٧. نيز استاد آشتيانى در مقدمه رسائل فلسفى ملاصدرا , ٦٥ اثر را يادكرده و فرموده اند:
٥٢ تاى آنها از تأليفات مسلم ملاصدرا است.
٨. در مقاله مرحوم آقاى دانش پژوه در يادنامه ملاصدرا هفتاد اثر ياد شده است كه در استناد هجده عنوان آن به ملاصدرا ترديد و يا قطع به عدم داشته اند.
٩. آقاى دكتر شفيعيها در پيش گفتار رساله الواردات القلبية ملاصدرا فهرستى شامل ٧٣ اثر تنظيم كرده اند.
١٠. اميد است توسط دست اندركاران محترم كنگره ملاصدرا جامع ترين و دقيق ترين كتاب شناسى و نسخه شناسى آثار ملاصدرا به زودى منتشر شود.
با وجود اين فهارس شايد به ذهن خواننده گرامى بيايد كه فهرستى كه اين جانب تهيه كرده ام كارى زائد باشد. در عين حال كه گمان مزبور را نفى نمى كنم, اين يادآورى را لازم مى دانم كه حقير چند سال پيش به درخواست بعضى از عزيزان دست به اين كار زدم و براى تهيه يادداشت ها, وقت فراوانى صرف شد. اين روزها كه در آستانه برگزارى كنگره ملاصدرا هستيم به فكر افتادم كه به آن يادداشت ها سر و صورتى داده منتشر سازم; شايد بى فايده اى نباشد.
اين فهرست شامل ١١١ عنوان است كه نسبت تعدادى از آنها به ملاصدرا نياز به تحقيق و بررسى دارد:
١. اتحاد العاقل والمعقول: نسخه خطى آن در كتابخانه آيةاللّه مرعشى, قم با شماره ١٩٤٨ و كتابخانه استان قدس رضوى با شماره ٧٠٦٨ موجود است. اين رساله در ذريعه (١/٨١ ) ياد و گفته شده كه چاپ شده است.
٢. اتّصاف الماهيّة بالوجود = اصالة الوجود: در اين رساله از اسفار مؤلف ياد شده است. و نسخه آن در كتابخانه مرعشى با شماره ٦٧١٧ و ٧٥٧٧ و كتابخانه استان قدس با شماره ٦٤٠٨ و كتابخانه مركزى دانشگاه تهران با شماره ٢/٢٦٠٨ و ٣٦٣٨ و ٣/٨٧٠ و ٤/٢٢٧ نگهدارى مى شود.
٣. اثبات شوق الهيولى الى الصورة: اين رساله در الفيلسوف الفارسى زنجانى ص٢٠ و اعلام الشيعة, سده يازدهم علامه تهرانى ص٢٩١ ياد شده و عبارتى از ص٧٨ شواهد ربوبيه تحقيق آقاى آشتيانى اشاره به همين رساله دانسته شده است.
٤. اسرار الآيات: نسخه مورخ ١١٠٦ از روى خط مؤلف در ذريعه (٢/٣٩ ) ياد شده است. نسخه آن در كتابخانه هاى آستان قدس, مرعشى, دانشگاه, مجلس, وزيرى يزد موجود است و مكرر چاپ شده است.
٥. الاسفار الاربعة = الحكمة المتعالية: در سال ١٢٨٢ چاپ سنگى و سپس در نه جلد چاپ حروفى شده است و اينكه برخى نوشته اند سه بار چاپ سنگى شده, بايد اشتباه باشد. نسخه آن در كتابخانه هاى مرعشى, دانشگاه مجلس, آستان قدس, وزيرى و غيره موجود است.
٦. اسئلة الجيلانية واجوبتها = جوابات المسائل الجيلانية = اجوبة المسائل: در ذريعه (٢/٨١ و ٥/٢٠٨) ياد شده و نسخه آن در كتابخانه آستان قدس و دانشگاه تهران موجود است. به فهرست رضوى ٤/١٠ ش٣٠٤ و فهرست دانشگاه ٣/١٨٠ش ١١/١٠٣٠ رجوع شود. اين رساله با مبدأ و معاد ملاصدرا چاپ شده است.
٧. اسئلة مظفّر حسين القاسانى واجوبتها: نسخه آن در كتابخانه مركزى دانشگاه موجود است. به فهرست ج٣, ص١٧٩ ش١٠/١٠٣٠ رجوع شود.
٨. اسئلة النصيرية واجوبتها= جوابات المسائل النصيرية= الاجوبة عن الاسئلة النصيرية: در ذريعه (٢/٩٣ و ٥/٢٠٣) ياد شده و نسخه آن در كتابخانه مركزى دانشگاه و كتابخانه آستان قدس رضوى موجود است و با شرح هدايه و مبدأ و معاد ملاصدرا چاپ شده است.
٩. اكسير العارفين فى معرفة طريق الحق واليقين: در ذريعه (٢/٢٧٩) ياد شده و نسخه هاى متعدد آن در كتابخانه آستان قدس رضوى, مرعشى, مجلس, دانشگاه موجود است و با تعدادى از رسائل ملاصدرا چاپ شده كه به رسائل ملاصدرا معروف است.
١٠. الالواح العمادية: اين رساله در كتاب الفيلسوف الفارسى ص٢١ ياد شده, و نياز به بررسى دارد.
١١. الامامة: در ذريعه ياد شده و شايد همان رساله (الامانة) باشد و در هر صورت در اينكه ملاصدرا رساله اى در اين موضوع داشته باشد, ترديد شده است.
١٢. الامانة: در كشف الحجب (ص٢٣٨) گويد: (ذكر فيها أنّ فى الانسان شيئاً ملكوتياً و أمراً ربّانياً… وتلك الخاصية هى الامانة). نسخه اى از آن در كتابخانه دانشگاه با شماره ٥/٣٩٠١ موجود است.
١٣. بدء وجود الانسان= جوابات المسائل فى بدء وجود الانسان= رسالة في… در ذريعه(٣/٥١ و ٥/٢١٥ و ١١/١٢٧) ياد شده. اين رساله را علامه طباطبائى از ملاصدرا دانسته, اما آقاى دانش پژوه و آقاى آشتيانى در نسبت اين رساله به ملاصدرا اظهار ترديد كرده اند.
١٤. التصور والتصديق: در ذريعه (٤/١٩٨) ياد شده است. نسخه آن در كتابخانه آستان قدس موجود است و همراه با جوهر النضيد علامه حلى چاپ شده است.
١٥. تفسير سوره حمد.
١٦. تفسير سوره بقره (ناتمام).
١٧. تفسير آيةالكرسى.
١٨. تفسير آيه نور.
١٩. تفسير سوره سجده.
٢٠. تفسير سوره يس.
٢١. تفسير سوره حديد.
٢٢. تفسير سوره واقعه.
٢٣. تفسير سوره جمعه.
٢٤. تفسير سوره زلزال.
٢٥. تفسير سوره ضحى.
٢٦. تفسير سوره طارق.
٢٧. تفسير سوره اعلى.
٢٨. تفسير آيه وترى الجبال تحسبها….
از شماره پانزده تا بيست و هشت در ذريعه و مصادر ديگر ياد شده و مجموعاً در يك جلد چاپ سنگى و هفت جلد چاپ حروفى شده و نيز بخش هايى از اين مجموعه چاپ جداگانه دارد.
در كتاب ابوعبدالله زنجانى ص٢١ آمده است: (نسخه تفسير آيه نور به خط مؤلف در شيراز در كتابخانه ذوالرياستين و نسخه تفسير سوره واقعه به خط مؤلف در كتابخانه صاحب روضات الجنات بوده است).
در مقاله علامه طباطبائى آمده:( تفسير آيه شريفه و ترى الجبال… به صدرالمتألهين نسبت داده شده كه نظر به سنخ مطالبى كه در آن است, صحّت نسبت محل تأمّل است).
نسخه هاى اين تفاسير در كتابخانه آستان قدس, وزيرى يزد, دانشگاه تهران, دانشكده الهيات مشهد, مجلس, مرعشى و غيره موجود است.
در شرح اصول كافى ج٣, ص١١٦ فرمود:( اول سوره اى كه تفسير آن را نوشتم سوره حديد است).
و نيز در شرح اصول كافى ج٣, ص٣١١ تفسير آيةالكرسى خود را ياد كرده است.
٢٩. الجبر والتفويض= نفى الجبر والتفويض: اين رساله در ذريعه (٥/٨٤ و ٢٤/٢٦٨) ياد شده و نسخه آن در كتابخانه آستان قدس و كتابخانه آيةاللّه مرعشى موجود است و چاپ شده است.
٣٠. جوابات المسائل العويصة: در ذريعه (٥/٢٢٨) ياد شده و نياز به بررسى دارد.
٣١. الحاشية على التجريد: در ذريعه (٦/٣٢ ) ياد شده و علامه طهرانى فرموده است: (نسخه آن در كتابخانه سبط حجةالاسلام شفتى بوده است). نگارنده اين رساله را محتاج بررسى مى داند.
٣٢. الحاشية على تفسير البيضاوى= حاشيه بر انوار التنزيل: در ذريعه (٦/٤٣) ياد و فرموده است: (نسخه اى از آن در فهرست كتابخانه خديويه مصر معرفى شده است).
٣٣. الحاشيه على الرواشح السماوية للمحقق الداماد: در ذريعه (٦/٩٠) ياد شده و به گفته زنجانى در الفيلسوف الفارسى الكبير (ص٢٢ ) نسخه اى از آن به خط مؤلف نزد صاحب روضات بوده است.
٣٤. الحاشية على شرح اللمعة: در ذريعه (٦/٩١ و ٩٦) و در كشف الحجب (ص١٧٥ ) ياد شده. استاد آشتيانى فرموده اند اين حاشيه از آقا ميرزا ابراهيم پسر صدرالمتألهين است.
٣٥. الحاشية على شرح التجريد و حاشية الخفرى عليه: در ذريعه (٦/٦٤ و ١١٦) و كشف الحجب (ص١٧٨) ياد شده و علامه طهرانى فرموده است: (ظاهراً اين حاشيه از پسر ملاصدرا است). در كتابخانه مرعشى چند نسخه از آن هست, و در فهرست كتابخانه مرعشى هم از پسر ملاصدرا دانسته شده است. و اينكه در تفسير ملاصدرا (١/٥٦) آمده است: (ولهذا الكلام زيادة تحقيق مذكورة في حواشى التجريد) دليل نيست كه ملاصدرا حاشيه تجريد يا شرح تجريد داشته است.
٣٦. الحاشية على شرح حكمة الاشراق…: در ذريعه (٦/١٢١) و كشف الحجب(ص ١٧٩) ياد, و با شرح حكمة الاشراق چاپ شده است. در مقاله علامه طباطبايى با اينكه حاشيه شرح حكمة الاشراق در تأليفات ملاصدرا ياد شده, در پايانش فرموده اند:( و دو كتاب ديگر نيز به نام حاشيه بر شفا و شرح حكمة الاشراق به وى نسبت داده شده… صحت نسبت محل كلام است). شايد دو حاشيه به نظر ايشان رسيده بوده است.
٣٧. الحاشية على الشفا= شرح الشفا: در ذريعه (٦/١٤٣ و ١٣/٣٣٥) و كشف الحجب (ص١٨٢ ) ياد شده و نسخه آن در كتابخانه آستان قدس و دانشگاه تهران و مرعشى موجود است و با اصل شفا چاپ شده است.
در ذريعه( ٦/١٤١) حاشيه ديگرى بر شفا از پسر ملاصدرا ياد شده است.
در ذيل شماره ٣٦ گذشت كه علامه طباطبايى در نسبت حاشيه شفا به ملاصدرا ترديد كرده اند. البته خود ايشان حاشيه الهيات شفا را از تأليفات ملاصدرا دانسته اند. پس حتماً دو حاشيه مورد نظر ايشان بوده است.
٣٨. الحاشية على القبسات: در ذريعه( ١٧/٣٢ ) ياد شده و نياز به بررسى دارد.
٣٩. حدوث العالم: در ذريعه (٦/٢٩٥) ياد شده است. نسخه به خط مؤلف در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, و چند نسخه ديگر آن در همان كتابخانه و كتابخانه آستان قدس و كتابخانه مرعشى موجود است و همراه چند رساله ديگر ملاصدرا چاپ شده است.
٤٠. الحركة الجوهرية= رسالة في…: در كتاب الفيلسوف الفارسى الكبير (ص٢٠) ياد شده و نياز به بررسى دارد.
٤١. حشر الاشياء= حشر العوالم: در ذريعه (٧/٢٢) ياد شده و با چند رساله ديگر مؤلف و نيز با مبدأ و معاد مؤلف چاپ شده است.
در نوشته آقاى دانش پژوه و به پيروى از ايشان در برخى نوشته هاى ديگر اين رساله با رساله طرح الكونين يكى دانسته شده است, امّا اين طور نيست و سرآغاز رساله حشر الاشياء كه چاپ شده با سرآغاز رساله طرح الكونين كه در ذريعه ياد شده يكى نيست و همين طور محتواى دو رساله.
علامه طباطبايى در مقاله خود, رساله در حشر را با رساله طرح الكونين جدا از هم ذكر كرده اند.
٤٢. حقيقة الكفر والايمان= الكفر والايمان: نسخه آن در كتابخانه مرعشى موجود است و در فهرست آنجا ١٩/٣٨٥ ياد شده است.
٤٣. الحكمة العرشية= العرشية: در ذريعه( ٧/٥٨ و ٦/١٤٩ و ١٣/٣٦٨ و ١٥/٢٤٤) ياد و مكرر چاپ شده و نسخه آن در كتابخانه آستان قدس و مرعشى و دانشگاه تهران و وزيرى يزد موجود است.
٤٤. حلّ الاشكالات الفلكية= حلّ المشكلات الفلكية: در كتاب الفيلسوف الفارسى (ص٢٠) ياد شده و نياز به بررسى دارد.
٤٥. حلّ شبهة الجذر الاصم: نسخه آن در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران با شماره ١٦ و ١٨/١٢٥٧ موجود است.
گفته شده تحرير نسخه اى از آن مربوط به پيش از تولد ملاصدرا است, پس از ملاصدرا نيست. در عين حال نياز به بررسى دارد.
٤٦. خلق الاعمال: در ذريعه( ٧/٢٤٣ ) و كشف الحجب (ص٢٦١) ياد و مكرر چاپ شده است. نسخه هاى آن در كتابخانه مركزى دانشگاه و كتابخانه مرعشى موجود است. شايد با رساله (الجبر والتفويض) يكى باشد. بايد نسخه ها با هم تطبيق گردد.
٤٧. دفع شبهه ابن كمونه: در ذريعه (٨/٢٢٩ ) ياد و گفته شده نسخه آن در كتابخانه خوانسارى در نجف بوده است.
٤٨. ديباجة عرش التقديس للمحقق الداماد: نسخه اى از آن در كتابخانه مركزى دانشگاه است. به مقاله آقاى دانش پژوه در يادنامه ملاصدرا رجوع شود.
٤٩. ديوان ملاصدرا= اشعار…: نسخه اى از ديوان ملاصدرا كه گردآورنده آن فيض كاشانى است به خط او در كرمانشاه موجود بوده است. در پايان رساله سه اصل هم اشعارى از ملاصدرا چاپ شده است. رجوع كنيد به ذريعه ٩/٦٠٠ و ١٩/١٧١ و ٢٠٧ و نسخه شماره ٢/٨٤٩ كتابخانه مركزى دانشگاه.
٥٠. ردّ قول الرازى فى إثبات الفاعل المختار: در اعلام الشيعة قرن يازدهم, (ص٢٩١) ياد شده. نياز به بررسى دارد.
٥١. الرسائل العرشية: در ذريعه (١٠/٢٤٩) ياد شده, و فرموده اند:( نسخه آن با عرشيه [ملاصدرا] در كتابخانه راجه فيض آباد هند بوده است). نياز به بررسى دارد.
٥٢. رسالة فى آداب البحث و المناظرة= آداب البحث: در ذريعه (ج١١, ص٤) ياد شده و گفته اند نسخه آن در كتابخانه (قولة) هست. به فهرست آن كتابخانه (٢/٣١٣ )رجوع شود. اين رساله هم نياز به بررسى دارد.
٥٣. رسالة فى التشخص= التشخّص: با چند رساله ديگر ملاصدرا چاپ شده است. در ذريعه (١١/١٤٧) ياد شده و نسخه آن در كتابخانه مرعشى, ش٧٥٧٧ و كتابخانه مركزى دانشگاه ,ش٣٦٣٨ و ٣/٢٦٠٨ موجود است.
٥٤. الزمان= مقالة فى الزمان: در كتابخانه مركزى دانشگاه, ش٢٧٨٨ موجود است و گفته شده است شايد از ملاصدرا باشد. بايد اصل نسخه ديده و بررسى شود.
٥٥. سرّ النقطة= الرسالة القدسية فى اسرار النقطة الحسيّة: با مبدأ و معاد ملاصدرا چاپ شده است. نسخه آن گويا در كتابخانه آستان قدس باشد. در ذريعه (١٢/١٧٠) ياد شده و علامه طباطبايى و برخى ديگر از اساتيد در نسبت اين رساله به ملاصدرا ترديد كرده اند.
٥٦. سريان الوجود= رسالة فى المعيّة= المعيّة: در ذريعه (١٢/١٧٨ و ٢١/٢٨٨) ياد شده است. نسخه آن در كتابخانه مركزى دانشگاه, ش٤/٢٦٠٨ و ٧/٣٢٣٨ و كتابخانه مجلس و آستان قدس موجود است و استاد آشتيانى فرموده اند:( نسبت اين رساله به فيض كاشانى صحيح نيست و معلوم مى شود ملاصدرا در جوانى كه قائل به اصالت ماهيت بوده اين رساله را نوشته است).
در ذريعه آمده: (كتب على نسخه منه انه لملاصدرا). همراه با چند رساله يگر ملاصدرا چاپ شده است.
٥٧. سه اصل= سه فصل: در ذريعه (١٢/٢٦١ و ٢٦٣) ياد شده و نسخه آن در كتابخانه آستان قدس و مجلس و در كتابخانه مدرس رضوى و كتابخانه شيخ جعفر سلطان العلماء در طهران بوده است و نسخه اى از آن هم در موزه بريتانيا است. اين كتاب چاپ شده است و تنها اين كتاب و ديوان اشعار و مثنوى ملاصدرا و برخى نامه هاى او به زبان فارسى است.
٥٨. شرح اصول كافى: پايان تأليف بخشى از آن سال ١٠٤٤ است. در سال ١٢٨٢ چاپ شده و چاپ جديد آن در ٤ جلد است كه سه جلد آن منتشر شده است. نسخه نيمه اوّل اين كتاب به خط مؤلف در كتابخانه آيةاللّه مرعشى موجود است. نسخه هاى متعددى نيز در كتابخانه هاى آستان قدس, مرعشى, وزيرى يزد, دانشكده ادبيات, مجلس و غيره موجود است. در ذريعه (١٣/٩٩ و ١٥٤) ياد و نسخه هايى از آن معرفى شده است.
٥٩. شرح حديث الناس نيام فاذا ماتوا انتبهوا= رساله در…: در مقاله علامه طباطبايى در يادنامه ملاصدرا ياد شده است.
٦٠. شرح حديث فضل العالم: در ذريعه (١٣/٢٥) ياد شده و نسخه آن ضميمه اكمال الدين صدوق در كتابخانه آستان قدس رضوى است. شايد قطعه اى از شرح كافى باشد. بايد بررسى شود.
٦١. شرح حديث ما امر يختلف…: در ذريعه (١٣/٢٠٦) ياد شده است. نسخه آن ضميمه اكمال الدين صدوق در كتابخانه آستان قدس رضوى است. نياز به بررسى دارد. شايد قطعه اى از شرح كافى باشد.
٦٢. شرح حديث مابين قبرى و منبرى روضة…: در ذريعه( ١٣/٢٠٦ )و كشف الحجب (ص٢٨٥) ياد شده و مؤلف كشف الحجب احتمال داده است كه از ملاصدرا باشد. نياز به بررسى دارد.
٦٣. شرح حديث كنت كنزاً مخفيّاً: نسخه آن در كتابخانه مركزى دانشگاه, ش٩/٢٨٣٠ موجود است.
٦٤. شرح رسالة الاكسير فى الكيميا: در ذريعه (١٣/٢٨٤ ) ياد شده است. نياز به بررسى دارد.
٦٥. شرح النجاة: در ذريعه (١٤/١٠٠ و ٢٤/٥٦) ياد شده و دو نسخه از آن معرفى شده است.
٦٦. شرح الهداية الاثيرية: مكرر چاپ شده است. نسخه به خط مؤلف آن در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران موجود است. در ذريعه( ٦/١٣٨ و ١٤/١٧٥ و ٢٠/٦) ياد شده و نسخه آن در كتابخانه آستان قدس, مرعشى, مجلس, وزيرى, دانشگاه تهران و كتابخانه اميرالمؤمنين نجف و غيره موجود است.
٦٧. الشواهد الربوبيه: شامل فهرست مسائل فلسفى است. در فهرست كتابخانه سپهسالار (شهيد مطهرى) به ش٥/٦٣١٩ ياد شده است. نياز به بررسى دارد كه آيا همان كتاب معروف ملاصدرا است يا نه. چون آن هم مسائل فلسفى را دارد, اما نه اينكه فهرست مسائل فلسفى باشد. آقاى دانش پژوه در مقاله خود در يادنامه ملاصدرا گفته اند دو كتاب است.
٦٨. الشواهد الربوبيّة: در ذريعه( ٦/١٤٤ و ١٤/٢٤٣ ) ياد, و مكرر چاپ شده است. نسخه هاى خطى آن در كتابخانه هاى آستان قدس, مجلس, مرعشى, دانشگاه, وزيرى و غيره موجود است.
٦٩. طرح الكونين: در ذريعه (١٥/١٦٠) ياد شده و غير از رساله حشر الاشياء است كه پيشتر ياد شده و دومى همراه چند رساله وى چاپ شده است. در اسفار (ج١, ص٤٧) با نام طرح الكونين ياد شده است.
٧٠. العروة الوثقى= تفسير آيةالكرسى: به زبان فارسى است و در ذريعه (١٥/٢٥٢) ياد شده است. اما در فهرست مرعشى (ج١٦, ص٣١ ) از پسر ملاصدرا دانسته شده است. در عين حال جاى بررسى دارد.
٧١. العلم الالهى وتحقيق موضوعه= رسالة فى العلم الالهى: در ذريعه (١٥/٣١٨ ) و كشف الحجب(ص٢٤٧ ) ياد شده است. نياز به بررسى دارد.
٧٢. الفلسفة الاولى: در اعلام الشيعة قرن يازدهم, ص٢٩١ ياد شده و نياز به بررسى دارد.
٧٣. فهم متشابه القرآن: در ذريعه (١٦/٤٠٠) ياد شده است. شايد با متشابه القرآن كه پس از اين ذكر مى شود يكى باشد.
٧٤. القضاء والقدر: در ذريعه (١٧/٤٩ و ١٤٧) ياد و همراه با چند رساله ملاصدرا چاپ شده است. نسخه آن در كتابخانه مرعشى, ش١٤٣٠ و ١٩٩٩ و كتابخانه مركزى دانشگاه, ش١/٢٨١٢ و ٤/٢٨١٢ و ٣٠/٣١٨ و ٧/٢٠٦٨ و ٥/٨٤٩ و در مجلس, ش٣٩٧٦ يا ٣٠٧٦ و در كتابخانه مدرسه سپهسالار (شهيد مطهرى) ش٦٥٢٧ با حاشيه نورى موجود است.
بايد ديد نسخه ش١ و ٤ با مجموعه ٢٨١٢ كتابخانه دانشگاه چه فرقى دارد.
* القواعد الملكوتيّة: در ذريعه (١٧/١٩١) ياد شده, و در كتاب الفيلسوف الفارسى ص٢٠ با رساله مسائل قدسيه يكى دانسته شده است. از آغاز رساله مسائل قدسيه برمى آيد كه نام ديگرش قواعد ملكوتيه است.
٧٥. كسر اصنام الجاهلية: در ذريعه( ١٧/٢٩٣ ) ياد شده و نسخه آن در كتابخانه مرعشى, ش٨٨٠ موجود است . در سال ١٣٤٠ شمسى چاپ شده و تاريخ تأليف آن ١٠٢٧ مى باشد.
٧٦. اللمعات المشرقية: در ذريعه (١٨/٣٤٦) ياد شده است. نسخه اى از آن نزد ميرزا طاهر تنكابنى بوده است و از روى آن نسخه ديگرى نوشته شده است. در نسبت اين رساله به ملاصدرا ترديد شده است, اما آقاى آشتيانى فرموده اند جاى شك نيست و نام آن هم التنقية نيست.
٧٧. لميّة اختصاص المنطقة بموضع معيّن فى الفلك= مقالة في…: نسخه آن ضميمه شفا در كتابخانه آستان قدس موجود است; به فهرست آنجا ٤/٢٠١ رجوع شود.
٧٨. المبدء والمعاد: اگر اشتباه نكنم نسخه اصل آن در شيراز موجود است. در ذريعه (٦/١٩٠ و ١٩/٥٢) يادشده, و نسخه به خط ملا عبدالرزاق لاهيجى در كتابخانه علامه طباطبايى در قم بوده, مكرر چاپ شده, و نسخه هايى از آن در كتابخانه آستان قدس, دانشگاه تهران, وزيرى يزد و غيره موجود است.
٧٩. متشابه القرآن: در ذريعه( ١٩/٦٢) ياد, و چاپ شده و نسخه آن در كتابخانه مشكاة و سيد نصرالله تقوى بوده و در كتابخانه مرعشى, ش٧٥٧٧ و دانشگاه ش٤/٨٧٠ و ٧/٢٦٣٨ و ٣/٢٢٧٣ موجود است.
٨٠. مثنوى: در ذريعه (١٩/٢٠٧ و ١٧١ و ٢٢/٣٧٣ ) ياد شده است. منتخب آن چاپ شده است و بايد ديد جزء ديوان اوست يا نه. به نسخه شماره ٢/٨٤٩ كتابخانه مركزى دانشگاه تهران رجوع شود.
٨١. المزاج: نسخه آن در فهرست كتابخانه آستان قدس ٤/١٤٣ ياد شده است و در استناد اين رساله به ملاصدرا ترديد است.
٨٢. المسائل المتفرقات= رسالة في…: در ذريعه (٢٠/٣٦٥) ياد شده است. نياز به بررسى دارد.
٨٣. المسائل القدسية: در ذريعه (٢٠/٣٦٢) ياد و چاپ شده است.
ابوعبدالله زنجانى در كتاب خود( ص٢٠) و نيز استاد آشتيانى, اين رساله را با قواعد ملكوتيه يكى دانسته اند و همين طور است.
٨٤. المشاعر: در ذريعه (٦/٢٠٠ و ١٤/٦٥ و ١٥/١٢١ و ٢١/٣٨ و ٢٥/٢٨٨) ياد, و مكرر چاپ شده است. نسخه هاى متعدد آن در كتابخانه هاى آستان قدس, مجلس, مرعشى, دانشكده حقوق, دانشگاه تهران و وزيرى يزد و غيره موجود است.
* المطالع والاشراقات: در فهرست مرعشى ج٢, ص١٠٧ و ج٢٠, ص٩١ ياد شده است و گفته شده همان تفسير سوره جمعه ملاصدرا است.
٨٥. المظاهر الالهيّة: در ذريعه (٢١/١٦٢ ) ياد و مكرر چاپ شده است. نسخه آن در كتابخانه آستان قدس و دانشگاه تهران موجود است.
٨٦. المعاد الجسمانى= زاد المسافر: نسخه آن در كتابخانه آستان قدس, كتابخانه الهيات مشهد موجود و چاپ شده است.
٨٧. معانى الفاظ القرآن: نسخه آن به شماره ٣٦٣٨ در كتابخانه مركزى دانشگاه هست و گفته شده شايد از ملاصدرا باشد.
٨٨. مفتاح الغيب= احديّة الغيب: در ذريعه (٢١/٣٣٧ ) ياد و گفته شده با تمهيد تركه اى چاپ شده است.
٨٩. مفاتيح الغيب: در ذريعه (٢١/٣٠٥) ياد, و با شرح اصول كافى در سال ١٢٨٢ چاپ شده است. نسخه هاى متعددى از آن در كتابخانه مركزى دانشگاه, آستان قدس, مجلس, وزيرى و گوهرشاد و الهيات مشهد و غيره موجود است.
٩٠. نامه ملاصدرا به ميرداماد: در مجله راهنماى كتاب (٥/٧٥٧ ) چاپ شده است.
٩١. نامه ملاصدرا به ميرداماد: در پايان شرح حال ملاصدرا تأليف آقاى آشتيانى چاپ شده است.
٩٢. نامه ديگر ملاصدرا به ميرداماد: در فهرست رضوى ٤/١٠٩ (ضميمه نسخه ش٥٩٠) ياد شده است.
٩٣. نامه ديگرى كه در مجله دانشكده ادبيات شماره ١٧ ذكر شده است. بايد بررسى شود كه با نامه هاى ديگر فرق دارد يا نه.
٩٤و٩٥. دو نامه ديگر كه در فرهنگ ايران زمين ج١٣, ص٨٤ چاپ شده است.
٩٦. الواردات القلبية= الشبيحات القلبية: در ذريعه (٢٥/١٠) ياد, و مكرر چاپ شده است. نسخه هاى آن در كتابخانه هاى مرعشى, آستان قدس, مجلس, دانشگاه تهران, دانشكده حقوق و غيره موجود است.
٩٧. الهداية فى الحكمة: در ذريعه (٢٥/١٦٥) ياد شده و نياز به بررسى دارد.
٩٨. الوجود: نسخه آن در كتابخانه دانشكده حقوق هست. به فهرست آنجا ص٥٠٠ رجوع شود.
پس از تنظيم اين فهرست به نظر رسيد كه:
حضرت آقاى دكتر يزدى مطلق (فاضل) در مقاله اى كه از ايشان در مجله خردنامه صدرا شماره دوم چاپ شده نسخه هاى اين رساله ها را نيز ياد كرده اند:
٩٩. تحقيق فى لفظ الله: كتابخانه آستان قدس.
١٠٠. رساله در حكمت: كتابخانه آستان قدس. احتمال دارد از ملاصدرا باشد.
١٠١. خلق الاسماء: كتابخانه ملك. نياز به بررسى دارد.
١٠٢. اجوبةالمسائل الحكمة: كتابخانه ملك. شايد يكى از همان (اجوبة المسائل)هايى باشد كه پيش تر ياد شد, يا همان كه آقاى آشتيانى تحقيق و چاپ كرده اند.
آقاى دانش پژوه در مقاله خود در يادنامه ملاصدرا اين رساله ها را نيز به عنوان (منحول و مشكوك) ياد كرده اند.
١٠٣. اثبات الواجب: گفته اند بايد از صدرالدين دشتكى باشد.
١٠٤. رسالة فى بحث المغالطات.
١٠٥. تجريد مقالات ارسطو.
١٠٦. رسالة فى رموز القران.
١٠٧. رسالة فى الفوائد.
١٠٨. رسالة فى المباحث الاعتقادية.
١٠٩. استاد معظم حضرت آقاى آشتيانى رساله اى به نام: اجوبة مسائل بعض الخلان از ملاصدرا تحقيق و چاپ كرده اند كه غير از چند اجوبة المسائل ديگر است كه پيشتر ياد شد.
حضرت آقاى بيدار نيز در مقدمه تفسير ملاصدرا به آنچه ذكر شد افزوده اند:
١١٠. ايقاظ النائمين: دو نسخه از اين رساله يافت و براساس آن چاپ شده است.
١١١. شرح حديث خلق الارواح قبل الاجساد بالفى عام أو اربعة آلاف: اين رساله در تفسير ملاصدرا ج٢, ص٢٤٣ ياد شده است.
در اينجا لازم است يادآورى شود كه عمده تأليفات ملاصدرا شناخته شده است و آنچه از اين تفحص و تتبع ها به دست مى آيد نوشتارهاى كوتاهى است كه نسخه هاى آن معروف و فراوان نبوده است و ممكن است به نظر برخى ها ارزش چندانى هم نداشته باشد. امّا از آنجا كه از برخى از همين رساله هاى كوچك مطالبى بكر و ارزنده استفاده مى شود, بسيار مناسب است كه برخى از فضلا با پيگيرى جدّى همه اين رساله ها را (كه گفته شده: از ملاصدرا نيست, يا مشكوك است, يا عدم انتساب آن قطعى است يا شناخته نشده و مجهول است) شناسايى و نسخه هاى آنها را تحصيل و با مقايسه و تطبيق و مطالعه اصل رساله ها وضع آنها را روشن كند. اين تلاش خدمتى ارزنده به ارباب حكمت و فلسفه و حوزه هاى علمى خواهد بود.
در پايان بار ديگر از اينكه اين فهرست را به صورت غير كامل (به خاطر اينكه تكميل آن را كار لازمى ندانستم) منتشر ساختم پوزش مى طلبم و اگر اهل فضل اشتباهاتش را تذكر دهند ممكن است در آينده از آن بهره مند شوم.١پى نوشت ها ١. در تعداد رساله ها, تفسير ملاصدرا سيزده عدد به حساب آمده است. اگر مجموعه تفاسير را يك شماره حساب كنيم, از عدد فهرست ها و ساير فهرست هاى نه گانه كه در آغاز مقاله ياد شد ١٢ شماره كم مى شود.