آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - كتابشناسى بحارالانوار - انصارى قمى ناصر الدين

كتابشناسى بحارالانوار
انصارى قمى‌ ناصر الدين


(بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار) ـ عليهم السلام ـ بزرگ ترين دايرةالمعارف علمى شيعه است كه علامه مجلسى با گردآورى و نگارش آن شيعه اماميه را وامدار خود كرد.
اين كتاب در ٢٥ جلد تدوين يافته و به وسيله مرحوم حاج محمد حسن امين الضرب اصفهانى ـ كمپانى ـ به چاپ رسيده و در چاپ جديد در ١١٠ جلد چاپ شده است.
فهرست اين دايرةالمعارف بدين قرار است:
* جلد اول (ج١و ج٢ چاپ جديد)
كتاب عقل و جهل و فضيلت علم و علماء و طبقات آنها, حجيت اخبار و قواعد كليه اى كه از اخبار به دست آمده است و نكوهش قياس.
مقدمه كتاب در بيان اصول و كتاب هايى است كه بحار از آنها فراهم گشته و توثيق مصادر و اختلافى كه در مصادر است و بيان رموزى كه در كتاب به كار رفته و خواننده بايد از آن رموز آگاه باشد و اصطلاحات مؤلف در اختصار اسناد و غير اينها.
* جلد دوّم (ج٣ و ج٤ چاپ جديد)
كتاب توحيد, صفات سلبيه و ثبوتيه (غير عدل) و اسماء حسنى خداوند و شرح برخى خطبه ها و كتاب توحيد مفضّل و رساله اهليلجه ـ منسوب به امام صادق(ع).
* جلد سوم (ج٥ تا ج٨ چاپ جديد)
كتاب عدل و مشيّت و اراده و قضا و قدر, هدايت و ضلالت, امتحان و طينت و ميثاق, و آنچه مربوط به آنها است و توبه, فلسفه احكام, مقدمات مرگ و برزخ و قيامت, وحشت از عالم برزخ و قيامت, شفاعت و وسيله, بهشت و دوزخ.
* جلد چهارم (ج٩ و ج١٠ چاپ جديد)
كتاب احتجاجات و مناظرات پيامبر اكرم و ائمه اطهار(ع) و برخى دانشمندان و تمام كتاب على بن جعفر.
* جلد پنجم (ج١١ تا ج١٤ چاپ جديد)
داستان پيامبران ـ از حضرت آدم تا پيامبر خاتم ـ و اثبات عصمت انبياء و پاسخ به اشكالات مطرح شده پيرامون عصمت پيامبران.
* جلد ششم (ج١٥ تا ج٢٢ چاپ جديد)
زندگانى پيامبر اكرم از هنگام ولادت تا وفات و داستان اجداد آن حضرت و شرح حقيقت معجزه و اعجاز قرآن و شرح حال ابوذر و مقداد و عمار و سلمان و برخى ديگر از اصحاب پيامبر.
* جلد هفتم (ج٢٣ تا ج٢٧ چاپ جديد)
در مشتركات زندگانى ائمه اطهار(ع) و شرايط امامت, و آياتى كه در وصف آنان نازل شده است, چگونگى تولد ائمه دين و عجايب شؤون آنها, دانش آنان و برترى ايشان بر پيامبران گذشته, ثواب دوستى آنان و فضيلت فرزندان ايشان و در آخر كتاب برخى از مناظرات شيخ مفيد و سيد مرتضى و شيخ طوسى در تفضيل ائمه.
* جلد هشتم (جلد٢٨ـ٣٤ چاپ جديد)
در فتنه هايى كه پس از پيامبر ـ صلى الله عليه وآله ـ روى داد; شرح حال خلفاى سه گانه و آنچه در روزگار آنان رخ داد, داستان جنگ هاى جمل, صفين, نهروان و غارت هاى معاويه در نواحى عراق, شرح حال برخى ياران على(ع) و شرح قسمتى از اشعار منسوب به اميرالمؤمنين و شرح بعضى از نامه هاى حضرت.
* جلد نهم (ج٣٥ تا ج٤٢ چاپ جديد)
در احوال اميرالمؤمنين از ولادت تا شهادت, سرگذشت ابوطالب و ايمان آن حضرت(ع) و نصوص بر ائمه اطهار و اينكه دوازده نفر هستند و احوال گروهى از اصحاب على(ع).
* جلد دهم (ج٤٣ تا ج٤٥ چاپ جديد)
سرگذشت حضرت فاطمه زهرا, امام حسن و امام حسين ـ عليهم السلام ـ و خونخواهى مختار از قاتلين كربلا.
* جلد يازدهم (ج٤٦ تا ج٤٨ چاپ جديد)
داستان زندگى حضرات: امام سجاد, امام باقر, امام صادق و امام كاظم ـ عليهم السلام ـ و برخى از اصحاب و فرزندان آن بزرگواران.
* جلد دوازدهم (ج٤٩ و ج٥٠ چاپ جديد)
شرح حال حضرت امام على بن موسى الرضا, محمد بن على الجواد, امام هادى و امام عسكرى ـ عليهم السلام ـ و زندگانى برخى از ياران و شاگردان ايشان.
* جلد سيزدهم (ج٥١ تا ج٥٣ چاپ جديد)
شرح زندگانى حضرت بقيةالله الاعظم ـ ارواح من سواه فداه ـ و اثبات رجعت.
* جلد چهاردهم (ج٥٤ تا ج٦٣ چاپ جديد)
آسمان و جهان, لوح, قلم, عرش, كرسى, پرده هاى حجاب, اثبات حدوث جهان, آسمان ها, ستارگان, سيّارات, جنّ و ملائكه و اقسام آنها, زمين, عناصر, مواليد, معادن, گياهان, جانوران و خواص آنها, صيد و ذبح حيوانات, حلال و حرام آنها, منافع ادويه, ميوه جات, سبزيجات, عقاقير و خواص طبّى آنها, انسان, نفس, روح, تشريح بدن, علم طب, وضع جغرافيايى شهرها, بقعه ها, صحراها, درياها و نقاط مختلف زمين, احكام ظروف از نظر فقه اسلامى, كتاب طبّ النبى و طب الرضا.
* جلد پانزدهم (ج٦٤ تا ج٧٢ چاپ جديد)
در ايمان و كفر و صفات مؤمنين و فضايل ايشان و كفر و اخلاق ناپسند در چهار قسمت:
الف. شرايط ايمان, صفات مؤمنين و فضيلت هاى شيعيان و صفات آنها (ج٦٤ و ج٦٥).
ب. اخلاق شايسته و اسباب نجات انسان (ج٦٦ تا ج٦٨).
ج. اخلاق ناشايست, كفر و شاخه هاى آن (ج٦٩ و ج٧٠).
د. آداب معاشرت (ج٧١ و ٧٢).
* جلد شانزدهم (ج٧٣چاپ جديد)
در آداب و سنن, زينت ها, تجملات, پاكيزگى و سرمه كشيدن, استعمال عطريات و روغن ها, مسكن, خواب و بيدارى, مسافرت, نواهى و گناهان و حدود آنها.
* جلد هفدهم (ج٧٤ و ج٧٥ چاپ جديد)
اين مجلد در بر گيرنده مواعظ و حكمت هاى خداوند در قرآن كريم و گفتار گهربار پيامبر اكرم و ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ و رساله مفضل بن عمر به شيعيان و حكايت بلوهر و بوذاسف است.
* جلد هجدهم (ج٧٧ تا ج٨٨ چاپ جديد)
اين جلد در دو بخش است:
الف. در طهارت و مسائل آن.
ب. در صلاة و احكام آن, همراه با رساله (ازاحة العلة) شاذان بن جبرئيل قمى در شناخت قبله و دعاهاى هفته و صلوات مخصوصه و نمازهاى عيد فطر و قربان و آيات و حاجت.
* جلد نوزدهم (ج٨٩ تا ج٩٢ چاپ جديد)
اين جلد نيز در دو بخش تدوين شده است:
الف. فضايل قرآن, آداب و ثواب قرائت آن, اعجاز قرآن و تمام تفسير نعمانى.
ب. ذكر و اقسام آن, دعا و شرايط آن, تعويذات, حرزها, دعاى دردها, ادعيه هفته, ماه و سال و صحيفه ادريس پيامبر ـ عليه السلام.
* جلد بيستم (ج٩٣ تا ج٩٥ چاپ جديد)
در زكات و صدقه, خمس, كتاب روزه و اعمال سال
* جلد بيست ويكم (ج٩٦ و قسمتى از ج٩٧ چاپ جديد)
در اعمال حج و عمره, احوال مدينه, جهاد و مرابطه, امر به معروف و نهى از منكر.
* جلد بيست ودوم (ادامه ج٩٧ تا ج٩٩ چاپ جديد)
در آداب زيارت ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ و كتاب المزار.
* جلد بيست وسوم (ج١٠٠ و بخشى از ج١٠١ چاپ جديد)
در احكام عقود و ايقاعات از: مكاسب, تجارات, دين و قرض, وصيت, ازدواج, طلاق و عتق.
* جلد بيست و چهارم (ادامه ج١٠١چاپ جديد)
در احكام لقطه, ميراث, قصاص و ديات.
* جلد بيست وپنجم (ج١٠٢ تا ج١٠٧ چاپ جديد)
فهرست مصادر, اجازات, تمام فهرست منتجب الدين رازى, منتخب كتاب (سلافة العصر) سيد على خان شيرازى, اوايل كتاب هاى اجازات سيد بن طاووس, اجازه بزرگ علامه حلّى براى بنى زهره, اجازه شهيد اول و دوم و غير ايشان تا زمان مؤلف بزرگوار ـ رحمةالله عليهم اجمعين.
اينك در اين مقاله, به معرفى كتاب هايى كه پيرامون بحار نگاشته شده است, مى پردازيم. اين كتاب ها اعم از ترجمه ها, تلخيص ها, مستدرك ها, معاجم و فهرست ها, شرح ها و حاشيه هاست و سعى بر آن شده است كه از كتابى فروگذار نشود.
ترتيب كتاب ها بدين قرار است:
الف. تلخيص ها
ب. مستدرك ها
ج. معاجم و فهارس
د. حاشيه ها و تعليق ها
هـ. ترجمه ها
لازم به يادآورى است كه:
در اين نوشتار ١٣٠ عنوان كتاب ها اعمّ از چاپى و خطى ـ كه بعضى از آنها در چند مجلّدند ـ معرفى گرديده است.
*
الف. تلخيص ها:
توضيح: جلد ١٠٣ چاپ بيروت, فهرست بحارالانوار به خط مبارك علامه مجلسى است كه به همان صورت افست شده است.
الف. تلخيص بحارالانوار:
١. بنادر البحار (تلخيص و ترجمه جلد اول بحار)
سيد علينقى فيض الاسلام اصفهانى (م١٤٠٦ق)
انتشارات فقيه, تهران, بى تا, وزيرى, ٣٦٧ص.
٢. غوص البحار (تلخيص جلد اول تا چهارم بحار ـ از عقل و علم تا احتجاجات ـ)
رضا معينى اصفهانى, چاپ قم, ١٣٦٣ش, وزيرى, ٤٤٠ص.

٣. انوارالبحار (تلخيص جلد اول تا پنجم بحار)
ميرزا محمد بن محمد هادى نائينى (فائض)
(نابغه فقه و حديث: ص٩٨).

٤. جامع الانوار (تلخيص جلد هفتم بحار)
شيخ محمد تقى بن محمد باقر اصفهانى معروف به آقانجفى (م١٣٣٢ق), به اهتمام: سيد محمود حسينى تويسركانى, چاپ اصفهان, ١٢٩٧ق.

٥. تلخيص جلد هفتم بحار
آقا رضى بن محمد نصير بن ملاّ عبدالله مجلسى اصفهانى ـ نوه برادر علامه مجلسى ـ
(الذريعة, ج٢٠, ص١٩٧).

٦. تلخيص جلد هفتم بحار
آقا شيخ حسن ميانجى
الذريعة, ج٤, ص٤٢٣.

٧. تلخيص جلد هشتم بحار
شيخ حسن ميانجى
(الذريعة, ج٤, ص٤٢٣).

٨. تلخيص جلد يازدهم بحار
محدث بزرگوار حاج شيخ عباس قمى (١٢٩٤ـ١٣٥٩ق)
(فوائد الرضويه, ص٢٢٢).

٩. تلخيص جلد سيزدهم بحار
از مؤلفى ناشناخته, نسخه خطى ش ٣٢٦٨ كتابخانه وزيريِ يزد,
فهرست كتابخانه وزيرى, ج , ص.

١٠. تلخيص جلد چهاردهم بحار (كتاب (السماء والعالم))
شيخ محمد باقر شريعتى اصفهانى (م١٤٠٨ق), قم, ١٤٠٦ق. ج١, وزيرى, ٤٩٢ص. ج٢, وزيرى, ٤٧٢ص. ج٣,وزيرى, ٤٨٠ص.

١١. جوامع الحقوق (تلخيص ج١٦ بحار ـ كتاب العشرة ـ)
آقانجفى اصفهانى: شيخ محمد تقى بن شيخ محمد باقر بن شيخ محمد تقى صاحب (هداية المسترشدين)
(م ١١ شعبان ١٣٣٢ق), چاپ اصفهان, ١٢٩٧ق

١٢. تلخيص ربع چهارم جلد هجدهم بحار
ملا محمد حسين بن يحيى نورى ـ از شاگردان علامه مجلسى, با تحقيقات و اضافات ديگر به ويژه در شرح دعاى سمات, تاريخ تأليف: ١١٢٧ق
(الذريعة, ج٢٢, ص٢٠٦)

١٣. تلخيص جلد نوزدهم بحار (كتاب الدعاء)
ملا محمد تقى نجفى گلپايگانى (م١٢٩٣ق)
الذريعة, ج٢٠, ص١٠٩

١٤. تلخيص جلد بيست ودوم بحار (كتاب المزار)
اثرِ يكى از دانشمندان گرگان
(الذريعة, ج٢٠, ص٢٠٨)

١٥. تلخيص بحارالانوار
شهيد ميرزا ابراهيم بن حسين بن على بن عبدالغفار دنبلى خويى (١٢٤٧ـ ١٣٢٥ق)
نسخه خطى ش٢٧٨ كتابخانه مرحوم آيت اللّه مرعشى ـ قم
(فهرست كتابخانه مرعشى, ج١, ص٣٠٦).

١٦. تلخيص بحارالانوار
ميرزا محمد صادق شيرازى (م١٣٤٩ق) ـ شاگرد آخوند خراسانى و استاد اجازه آيت اللّه نجفى مرعشى ـ مؤلف در اين كتاب مكررات و اخبارى را كه عقل هاى مردم تحمّل آن را ندارند, حذف كرده است.
(الذريعه, ج٤, ص٤٢١)

١٧. حديقة الازهار فى تلخيص البحار
ميرزا محمد بن عبدالنبى نيشابورى ـ اخبارى مقتول ـ (م١٢٣٢ق)
(الذريعة, ج٦, ص٣٨٠)

١٨. درر البحار (منتخب بحارالانوار)
ملا محمد تقى بن محمد نورى
نسخه خطى ش٦٦٥٩٦ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, تاريخ نگارش: ١٢٧٢ق
(فهرست كتابخانه مجلس, ج١٥, ص٢١٤).
١٩. سفنن النجاة (سفر النجاة) فى احوال السادة الهداة,
شيخ غلامحسين نجف آبادى اصفهانى روضه خوان (م١٣٤٥ق)
اين كتاب در ١٤ جلد ـ ويژه حضرات معصومين عليهم السلام ـ و تلخيص بحار بوده است.
ج٥: سفينه النجاة (زندگانى امام حسين عليه السلام), در ٢جلد
ج١٤: الشمس الطالعة فى ظهور صاحب الانوار الساطعة ـ زندگانى امام عصر عليه السلام ـ
(الذريعة, ج١٢, ص١٩٢ و٢٠٢, ج١٤, ص٢٢٣).

٢٠. شرح نهج البلاغه المقتطف من بحارالانوار
تنظيم: على انصاريان, تصحيح: مرتضى حاجعلى فرد, تهران, وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, ١٤٠٨ق, ٣ج, وزيرى: ٥٢٢ص (خطبه ها)«٥٧٦ص (خطبه ها)«٥٩٧ص (نامه ها و حكمتها)

٢١. كشف الاسرار و هو الموذجة من بحارالانوار
(در عجايب مخلوقات و سودها و زيان هاى آنان)
شيخ محمد تقى آقا نجفى اصفهانى (م١٣٢٢ق)

٢٢. منتخب بحارالانوار
ملا محمد صادق بن محمد زمان كاشانى اصفهانى (ق١٢هـ)
در اين كتاب آيات و اسناد احاديث و برخى از روايات حذف و بيانات علامه مجلسى مختصر شده و آنچه را كه اهميت بيشترى داشته, نقل شده است.
پايان تاليف: ١١٣٠ق.
نسخه خطى ش٢٣٦٤ كتابخانه آيت اللّه نجفى ـ قم
(فهرست كتابخانه مرعشى, ج٦, ص٣٤١).

٢٣. منتخب بحارالانوار الجامع لماورد من الاخبار الخاصة بآثار الاخيار
مولى محمد هادى بن مرتضى بن محمد مؤمن بن شاه مرتضى ـ نوه برادر محدث فيض كاشانى ـ
وى در زمان زندگانى علامه مجلسى آنرا انتخاب نموده و مكررات و اسانيد و بسيارى از بيان هاى بحار را اسقاط كرده و در يك مقدمه (در دو بخش) و دوازده كتاب, آن را تدوين نموده است. برخى مجلدات آن در كتابخانه مدرسه سپهسالار (شهيد مطهرى) موجود است.
(فهرست كتابخانه مدرسه سپهسالار, ج١, ص٣١٦ و الذريعة, ج٢٢, ص٣٧٦).

٢٤. نورالانوار= دررالبحار
ملا نورالدين اخبارى: محمد بن مرتضى بن محمد مؤمن بن شاه مرتضى ـ نوه برادر ملا محسن فيض كاشانى ـ (زنده در ١١١٥ق)
اين كتاب در سه جلد بوده است:
ج١: ابواب عقل و جهل تا آخر معاد
نسخه خطى ش٣١٠٤ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى
ج٢: مناقب پنج تن تا آخر رجعت
نسخه خطى كتابخانه حسينيه شوشتريها ـ نجف
ج٣: در امامت
چاپ تهران, ١٣٠١ق
(الذريعة, ج٨, ص١١٩).

٢٥. وجيزة البحار= جواهر اخبار الانوار فى مناقب الائمة الاطهار عليهم السلام
ملا محمد بن على اصغر قاينى
در اين كتاب تنها اسناد احاديث حذف و ترتيب بحار مراعات شده است.
نسخه خطى آن ـ مورّخ ١٢٥٨ق ـ به ش٢٠٢٨ در كتابخانه مرحوم آيت اللّه نجفى موجود است.
(فهرست كتابخانه مرعشى, ج٦, ص٣٥).

٢٦. شمائل على عليه السلام فى القرآن و السّنة (المستخرج من بحارالانوار)
شيخ طالب سنجرى,چاپ بيروت, ١٤١٤ق/ ١٩٩٤م.

٢٧. معارك الاسلام الكبرى

٢٨. السيرة النبوية ـ صلى اللّه عليه وآله ـ

٢٩. السيرة العلوية ـ عليه السلام ـ
اين سه كتاب نيز نگاشته نويسنده فوق بوده و در بيروت, به زودى به چاپ مى رسد.

ب. مستدركات بحار:
١. جنّة المأوى فى من فاز بلقاء الحجة و معجزاته فى الغيبة الكبرى
حاج ميرزا حسين نورى طبرسى (م١٣٢٠ق) صاحب (مستدرك الوسائل), اين كتاب مستدرك جلد١٣ بحار و شامل ٥١ حكايت مى باشد.
تاريخ تاليف: ١٣٠٢ق, چاپ دوم, تهران, ١٣٣٣ق (تصحيح: ميرزا موسى تهرانى)
٢. دارالسلام فى من فاز بسلام الامام
شيخ محمود ميثمى عراقى (م ح ١٣١٠ق) صاحب (قوامع, جوامع و لوامع) اين كتاب مستدرك باب (من رأى الحجة(ع)) جلد سيزدهم بحار است.
تهران, اسلاميه, ١٣٧٤ق, وزيرى, ٥٦٥ص.
٣. معالم العبر فى استدراك البحار السابع عشر
محدث نورى: حاج ميرزا حسين طبرسى مازندرانى (م٢٧ جمادى الثانى ١٣٢٠ق)
تاريخ تاليف: ١٢٩٦ق
تصحيح: حاج ميرزا محمد ارباب قمى (١٢٧٣ـ١٣٤١ق) ايشان يكى از علماى بزرگ و محدثين مشهور بود و دوره بحارالانوار ـ چاپ امين الضرب ـ را به دقت تصحيح نمود.
تهران, ١٣٠٣ق (همراه با جلد ١٧ بحار چاپ كمپانى), رحلى, سنگى, ١٧٧ص (خط نسخ زين العابدين قمى)
٤. مستدرك مزار البحار (جلد بيست و دوم)
حاج ميرزا حسين نورى مازندرانى (متوفى ٢٧ جمادى الثانى ١٣٢٠ق)
(الذريعة, ج٢١, ص٥).
٥. مستدرك اجازات بحار (جلد بيست وپنجم)
ميرزا محمد بن رجبعلى عسكرى تهرانى (١٢٨١ـ١٣٧١ق)
اين كتاب در شش مجلد بزرگ تدوين شده است.
(الذريعة, ج٢١, ص٤).
٦. رياض الابرار (مستدرك اجازات بحار)
سيد محمد على روضاتى اصفهانى
اين كتاب در بر گيرنده اجازات علما و مستدرك جلد ٢٥ بحار است.
٧. مستدرك بحارالانوار
ميرزا محمد عسكرى تهرانى (١٢٨١ـ١٣٧١ق)
ايشان بسيارى از مجلدات و ابواب گوناگون بحار را استدراك نموده است.
(الذريعة, ج٢١, ص٤).
٨. مستدرك البحار
آيت اللّه سيد محمد حجت كوهكمرى (١٣١٠ـ١٣٧٢ق)
(مستدرك اعيان الشيعه, ج١, ص١٥٥).
٩. حدايق العارفين
ملا فضلعلى تبريزى ايروانى ـ صفا ـ (١٢٧٨ـ١٣٣٩ق)
ج١: در عقل و جهل
ج٢: در علم و جهد
چاپ ١٣٢٤ق
اين كتاب مستدرك بحار با استفاده از كتب اربعه (كافى, فقيه, تهذيب و استبصار) و كتابهاى: وافى, وسائل و مستدرك الوسائل است.
(الذريعة, ج٦, ص٢٨٩).
١٠. الشافى الجامع بين البحار والوافى= الشفافى اخبار آل المصطفى(ص)
ملاّ محمد رضا بن عبدالمطلب تبريزى ـ قاضى عسكر سلطان ـ از شاگردان شيخ مهدى فتونى عاملى
تاريخ تاليف: ١١٧٨هـ.ق
مؤلف در ابتداى هر حديث صفت خبر, و پس از ذكر راوى خبر حال او را نيز معلوم مى نمايد. اين كتاب در هفت جلد بزرگ بوده و جلد هشتم آن ناتمام بوده و شيخ عبدالنبى قزوينى صاحب (تتميم امل الآمل) بر آن تقريظى در ٦٠ سطر نگاشته است.
(الذريعة, ج١٣, ص٧ و ج١٤, ص١٩٩ـ٢٠٠).
١١. عوالم العلوم والمعارف والاحوال من الآيات والاخبار والاقوال
شيخ عبدالله بن نورالله بحرانى اصفهانى ـ از افاضل شاگردان علامه مجلسى ـ
اين كتاب ترتيب و تنقيح و تتميم (بحارالانوار) است.
عوالم ـ حديث الغدير ـ, ص٣٠ (چاپ ١٤١٣ق, قم)
١٢. مستدرك الوافى
ملا محمد هادى بن شاه مرتضى بن محمد مؤمن كاشانى ـ نوه برادر ملا محسن فيض ـ در آن تمام اخبارى را كه در وافى نبوده, تنها با استفاده از بحار استدراك كرده است و از آنجا كه وافى منحصر بر كتب اربعه و بحار مشتمل بر اخبار غير كتب اربعه است, در حقيقت اين كتاب مستدرك بحار نيز شمرده مى شود.
(الذريعة, ج٢١, ص٦ ـ٧).

ج. معاجم و فهارس بحار:
١. التطبيق بين السفينة والبحار بالطبعة الجديدة
سيد جواد مصطفوى (م١٤٠٩ق)
مشهد, آستان قدس رضوى, ١٤٠٣ق/ ١٣٦١ش
وزيرى, ٣٠٠ص
٢. دررالاخبار فى فهرس بحارالانوار
سيد مهدى حجازى اصفهانى
ر.ك: معجم رجال الافكر والادب, ص١٣٠.
٣. دليل الآيات واسماء السور فى احاديث بحارالانوار
مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى
قم, دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم, ١٤١٢ق
وزيرى, ٣٠٤ص.
٤. سفينة البحار و مدينة الحكم والآثار
حاج شيخ عباس محدث قمى (١٢٩٠ يا ١٢٩٤ ـ ١٣ذى الحجة ١٣٥٩ش) از بزرگان شاگردان محدث نورى صاحب (مستدرك)
وزيرى, سنگى (نسخ, به خط احمد نجفى زنجانى), ٢ج: ٧٣٦ (أـش)« ٧٤١ (ص ـ ى)
تهران, انتشارات عابدى, بى تا
(جلد اول اين كتاب در دو جلد وسيله محمد باقر ساعدى خراسانى به فارسى ترجمه و توسط انتشارات اسلاميه منتشر گرديده است. نيز كتابى به نام (متاع السفينة) از الهى طالخونچه اى به چاپ رسيده, كه منتخبى از مطالب سفينه است).
اين كتاب براى چندمين بار, با تصحيح و اضافات و تطبيق بحارالانوار چاپ كمپانى و چاپ انتشارات اسلاميه تهران, به همت انتشارات اسوه (وابسته به سازمان اوقاف و امور خيريه) در ٨ جلد, به سال ١٣٧٤ش منتشر شد. امّا پس از چندى, مقالتى با نام (كشتى شكسته) به قلم آقاى على محمد علوى, در نقدِ تصحيح آن, در مجله آينه پژوهش ش٤١ (دى ١٣٧٥ش), ص٤٨ـ ٥٨ نگاشته شد و مواردى از اغلاط, تصحيف واژه ها, اشتباه در آدرس ها, كاستى ها و افتادگى ها, لغزش ها در تحقيق و تصحيح, اشتباهات در نام كتاب ها و رجال, افزونى هاى نابجا, اشتباهات رسم الخطى, دگرگونى ها, خطاهاى اعرابگزارى و تصرف هاى نابجا را برنمود.
اينها باعث شد تا بار ديگر, بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى به اشراف آقاى على اكبر الهى خراسانى به تحقيق اين كتاب دست زند.
در اين تحقيق, كتاب سفينة البحار با نسخه مؤلف تطبيق و مقابله گشته و حواشى وى ـ كه پس از چاپ كتاب در حاشيه آن نگاشته بود ـ در اين چاپ اضافه شده و مطالب سفينه با بحار چاپ كمپانى و چاپ بيروت و منابع اصلى آن تطبيق گشته و همراه با مزاياى فراوان ٢جلد آن ـ تاكنون به چاپ رسيده است. (جلد اول [ا ـ ح]: ٨٥٠« جلد دوم [خ ـ س]: ٩٥٠ص) اين كتاب در سال ١٣٧٦ش, به عنوان كتاب سال برگزيده شد.
٥. فهرست احاديث بحار
با تعيين مآخذ آنها از كتب حديث
ر.ك: بحار (چاپ جديد), المدخل,ص١٧.
٦. موضوعات الاخبار من كتاب سفينةالبحار سيد مهدى شمس الدين
وى در اين كتاب موضوعات كتاب سفينه را بر حسب حروف الفبا مرتب گردانيده است.
دارالنشر اسلام, قم, ١٣٧١ش
وزيرى, ١٢٨ص.
٧. فهرست بحارالانوار
علامه مولى محمد باقر بن محمد تقى بن مقصود على مجلسى اصفهانى
(رمضان ١٠٣٧ـ٢٧ رمضان ١٤١٠ق)
اين كتاب از پايه هاى اصليِ بناى عظيم بحار بوده كه در ١٠٧٠ق تاليف شده و فهرستى از احاديث كتب دهگانه اخبار شامل: ١. خصال ٢. عيون اخبار الرضا(ع) ٣. علل الشرايع ٤. معانى الاخبار ٥. توحيد ٦. امالى (شيخ صدوق) ٧. احتجاج (احمد بن على طبرسى) ٨. قرب الاسناد (ابوجعفر حميرى) ٩. تفسير (على بن ابراهيم قمى) ١٠. امالى (شيخ طوسى) است.اين فهرست در جلد ١٠٦ بحار, به خط علامه مندرج است.
ر.ك: الذريعة, ج١٦, ص٣٧٧ـ ٣٨٨.
٨. فهرست برخى مضامين بحار
از مؤلفى ناشناخته
ر.ك: بحار, المدخل, ص١٧.
٩. مستدركات علم رجال الحديث
علامه حاج شيخ على نمازى شاهرودى (١٣٣٢ـ ١٤٠٥ق)
وى در اين كتاب نام أعلامى را كه در بحار به شكلى خاص مورد بحث و گفتگو قرار گرفته اند, برحسب حروف الفبا مرتب گردانيده و جاى آنها را در كتابهاى ديگر رجالى نشان داده و رجالى را كه در بحار و ديگر كتب رجالى ياد نشده, نيز ذكر نموده است.
حسينيه عمادزاده, اصفهان, ١٤١٢ق, وزيرى, ١٠ جلد.
١٠. فهرست الكتب المأخوذ منها البحار
سيد محمد بن احمد حسينى لاهيجى
تاريخ تاليف: ١١٢٧ق
در ٢٧ باب (به عدد حروف الفبا غير از (ظ)) كه مؤلف پس از ذكر نام هر كتاب اجمالى از شرح حال مؤلف نيز مى آورد.
نسخه خطى آن ضمن مجموعه ش٦٣٥ كتابخانه مرحوم آيت اللّه مرعشى ـ قم موجود است.
(فهرست كتابخانه مرعشى, ج١٨, ص٤٦).
١١. مستدرك سفينةالبحار
حاج شيخ على نمازى شاهرودى (١٣٣٢ـ ١٤٠٥ق)
تهران, بنياد بعثت,وزيرى, حروفى, ١٠جلد.
١٢. فهرست ابواب مجلدات (مستدرك الوافى)
حاج محمد امين
تاريخ تأليف: ١١٨٣ق
ر.ك: الذريعة ٢١, ص٧.
١٣. كشف الرموز كتاب المزار (جلد بيست ودوم بحار)
صادق بن حاج مسيح
تاريخ تأليف: ١٢٤٧ق
ر.ك: فهرست كتابخانه آستان قدس رضوى, ج٥, ص٣٤.
١٤. مصابيح الانوار فى فهرس ابواب جميع مجلدات (بحارالانوار)
ميرزا محمد عسكرى تهرانى صاحب مستدرك البحار (١٢٨١ـ١٣٧١ق)
(مؤلف پس از تنظيم اين فهرست, به فكر مى افتد تا براى جميع ابواب بحار نيز استدراك تدوين نمايد.)
ر.ك: الذريعة, ج٢١, ص٨٦.
١٥. معجم احاديث الشيعة
سيد محمد حسين حسينى جلالى
در اين كتاب احاديث (بحارالانوار) و (وسائل الشيعة) و (مستدرك الوسائل) طبق حروف تهجّى ذكر شده است.
ر.ك: الذريعة, ج٢١, ص٢١٧.
١٦. المعجم المفهرس لالفاظ احاديث البحار
اشراف: على رضا برازش, تهران, خانه كتاب ايران, ١٣٧٣ش/١٤١٥ق, رحلى, ٣٠ جلد (٢٢٨٠٠ صفحه).
بر اين كتاب نقدى در مجله آينه پژوهش, ش٢٨ (دى ١٣٧٣), ص٨ ـ ١٦ به قلم آقاى عبدالله ابراهيمى به چاپ رسيده و موارد كمى و كاستى و خطاهاى آن روشن شده است.
١٧. المعجم المفهرس لالفاظ احاديث البحار
مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم
مقدمه: احمد عابدى و محمد على مهدوى راد
رحلى, ١٤ جلد
چاپ اين كتاب از سال ١٣٧٢ تا سال ١٣٧٦ش به طول انجاميد و در ـ حدود ـ ١٢٠٠٠ صفحه به چاپ رسيده است.
در اين مركز تقريبا يك ميليون و ششصد هزار فيش از بحار تهيه گرديده است كه علاوه بر الفاظ احاديث شامل:
١٨. آياتى كه در بحار تفسير گرديده اند (كه بنام (دليل الآيات المفسّرة فى احاديث البحار) به چاپ رسيده است).
١٩. احاديثى كه بر مبناى عددى خاص وارد شده اند (كارى است شبيه (خصال) صدوق و (المواعظ العددية)).
٢٠. اشعار بحار كه مورد انشاء و انشاد ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ قرار گرفته اند.
٢١. أعلام بحار كه شامل اسماء امكنه, رجال و قبائل (كه در ضمن اقوال و سيره ائمه طاهرين مطرح شده اند) است.
٢٢. بحارالانوار فى تفسير المأثور بالقرآن
تنظيم: كاظم مرادخانى (م١٤٠٤ق), تهران, مؤسسه طور, ١٤١١ق. وزيرى, ٢ج: ١٣٤٠ص
(اين كتاب معجم آيات بحارالانوار است).
٢٣. المعجم المفهرس لالفاظ عناوين ابواب بحارالانوار
كاظم مرادخانى (١٣٦٣ـ١٤٠٤هـ.ق)
انتشارات طور, تهران, ١٣٦٥ش. رقعى, حروفى, ٣٦٠ص.
و نيز همو:
٢٤. معجم ابواب بحارالانوار, را در ٢ جلد به نگارش درآورده است, كه از چاپ آن اطلاعى نداريم.
٢٥. مفتاح الابواب
شيخ جواد روضه خوان اصفهانى
(تنظيم و تطبيق: سيد محمود دهسرخى اصفهانى, چاپ قم, ١٤١٠ق), جيبى, سنگى, ٢٢٣ص.
چاپخانه علمى, تهران, ١٣٥٢ق (به كوشش حاج ميرزا احمد فرهومند)
٢٦. هداية الاخيار الى فهرس بحارالانوار
سيد هدايت الله مسترحمى اصفهانى
مؤسسة الوفاء, بيروت,وزيرى, حروفى, ٣ج: ٤٠٥«٢٥٩«٤٢٨ص
(اين فهرست در ضمن مجلدات ١٠٨, ١٠٩, ١١٠ بحارالانوار آمده است).
٢٧. الترتيب الموضوعى لآيات القرآن الكريم (المستخرج من بحارالانوار)
محمد جعفر امامى شيرازى
مشهد, بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى, ١٣٧٥ش.
٢٨.فهارس بحارالانوار
مركز الدراسات والبحوث العلمية
اشراف: سيد محسن خاتمى
مؤسسة البلاغ, بيروت, ١٤١٢ق. وزيرى, ١٠جلد.
اين فهرست مشتمل بر: آيات, اماكن, مصادر, كتب, اشعار, اقوام, اعلام و رجال سند است.
(مجلد تراثنا, ش٢٩, ص٢٥٩ـ٢٦٠).

د. حواشى بحار:
(مقصود از حواشى اعمّ از حاشيه و تعليقه است.)
١. حاشيه بر جلد دهم بحار
مولى محمد مهدى حجّار (م قبل از ١٢٩٥ق)
مدرس سطوح در مدرسه مروى ـ تهران
ر.ك: الذريعه, ج٦, ص٢٧.
٢. حاشيه بر جلد بيست ودوم بحار
سيد شمس الدين محمود بن سيد على حكيم باشى حسينى طباطبائى تبريزى (١٢٧٠ـ ١٣٣٨ق)
والد مرحوم آيت اللّه سيد شهاب الدين مرعشى نجفى (قده)
ر.ك: اعيان الشيعه, ج١٠, ص١٠٧.
٣. حاشيه بر مجلّدات مختلف بحارالانوار
سيد عبدالحسين موسوى نجفى لارى (١٢٦٤ـ١٣٤٢ق)
مجله پيام حوزه, ش١٦ (زمستان ١٣٧٦ش), ص١٠ و٢٥
٤. حاشيه و تحقيق بحارالانوار
سيد ميرزا محمد باقر مدرس رضوى (١٢٧٠ـ١٣٤٢ق)
مرحوم مدرس, دوره كتاب بحارالانوار را با اغلب منابع آن مقابله و با مركّب قرمز تصحيح و اختلاف نسخه ها را در حاشيه ثبت نموده است.
مجله نگاه حوزه, ش٣٣ (آذرماه ١٣٧٦ش), ص٢٢
٥. حاشيه بر بحارالانوار
آيت اللّه سيد عبدالاعلى سبزوارى (١٣٢٨ـ١٤١٤ق), از مراجع تقليد نجف اشرف و از شاگردان آيات عظام: نائينى و اصفهانى و آقا ضياء عراقى.
ر.ك: گنجينه دانشمندان, ج٧, ص٢٨٣.
٦. حاشيه بر بحارالانوار
سيد محمد حسين طباطبايى (١٣٢١ـ ١٨ محرم ١٤٠٢ق) صاحب تفسير الميزان از شاگردان حضرات: نائينى, كمپانى, سيد ابوالحسن اصفهانى.
٧. حاشيه بر بحارالانوار
عبدالرحيم ربانى شيرازى (م١٤٠٢ق) از شاگردان آيت اللّه بروجردى و امام خمينى. او بر كتاب (وسائل الشيعة) نيز تعليقات و حواشى نگاشته و بر چاپ جديد بحار نيز مقدمه اى در ٢٤٢ صفحه نوشته است.
٨. حاشيه بر بحارالانوار
محمد باقر بهبودى (متولد: ١٣٠٨ش)
ـ وى بيش از هفت هزار صفحه بر چاپ جديد بحارالانوار (در ١١٠ جلد) تعليقه و حاشيه نگاشته است.

هـ. ترجمه هاى بحار:
١. جلد اوّل
١. ترجمه يكى از علماء هندوستان براى شاهزاده سلطان محمد بلند اختر.
شيخ آقا بزرگ در كتابخانه سيد محمد مهدى صدر نسخه خطى آن را ديده است.
ر.ك: الذريعة, ج٣, ص١٨.
(در آن گويد: ظاهراً او سلطان محمد بن محمد شاه هندى (م١١٩١ق) روشن اختر فرزند جهان شاه خجسته اختر مى باشد).
٢. عين اليقين
حاج شيخ محمدتقى آقا نجفى اصفهانى (م١٣٣٢ق)
تهران, ١٢٧٥ و ١٢٩٧ق
ر.ك: الذريعة, ج١٥, ص٣٧٣.
٣. كشف الاسرار
سيد اسماعيل موسوى زنجانى
ر.ك: الذريعة, ج١٨, ص٣.

٢. جلد دوم
١. ترجمه يكى از دانشمندان هند براى سلطان محمد بلند اختر
نسخه خطى آن را علامه تهرانى در كتابخانه سيد محمد مهدى صدر ديده است.
ر.ك: الذريعة, ج٣, ص١٨ و ج٤, ص٨٢.
٢. جامع المعارف
شيخ محمد تقى آقانجفى اصفهانى (م ١١شعبان ١٣٣٢ق)
تبريز, ١٣٠٠ق
ر.ك: الذريعة, ج٥, ص٧٠, فهرست كتابهاى چاپى فارسى, ج٢, ص١٥٠٣.
٣. ترجمه رساله اهليلجة
وسيله يكى از دانشمندان متأخر
علامه تهرانى در كتابخانه شيخ محمد سلطان المتكلمين, نسخه خطى آن را ديده است. مؤلف احاديثى در توحيد از ائمه اطهار بدان منضمّ نموده است.
ر.ك: الذريعة, ج٤, ص٨٢.
٤. ترجمه رساله اهليلجة
ميرزا محمد رضا كلباسى اصفهانى صاحب (انيس الليل فى شرح دعاء الكميل)
ر.ك: الذريعة, ج٤,ص٨٣.
٥. ترجمه توحيد مفضّل
علامه مولى محمد باقر بن محمد تقى مجلسى اصفهانى (رمضان ١٠٣٧ـ ٢٧ رمضان ١١١٠ق)
چاپ ايران, ١٢٨٧ق
ر.ك: الذريعة ٤/٩١
٦. ترجمه توحيد مفضل
ملا محمد طاهر قمى (م ١٠٩٨ق) از اساتيد اجازه علامه مجلسى صاحب (شرح تهذيب) و (تحفة الاخيار) و (حكمة العارفين) و…
(با تحقيق محدث ارموى به انضمام پنج رساله ديگر بنام (شش رساله) چاپ گرديده است).
٧. راه خداشناسى يا خلاصه توحيد مفضّل (با تصاوير)
على اصغر فقيهى
قم, كتابفروشى علامه, ١٣٤١ش (چاپ پنجم) رقعى, ٩٥ص
٨. توحيدنامه= ترجمه توحيد مفضل به نظم فارسى
شيخ اسماعيل ارومى تبريزى مسئله گو (تائب)
(الذريعة, ج٤, ص٤٨٨).

* جلد ششم:
١. ترجمه يكى از دانشمندان ناشناخته
نسخه خطى آن نزد مرحوم حاج حبيب الله محسنى (م١٣٦٠ق) ـ عموى علامه شيخ آقابزرگ تهرانى ـ بوده است.
(الذريعة, ج٣, ص١٩ و ج٤, ص١٠٧)
* جلد هفتم
١. ترجمه جلد هفتم بحار (امامت)
موسى خسروى
تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٥٧ـ١٣٦٠ش, وزيرى, ٥ج (١٤٥٠ص).

* جلد هشتم
١. ترجمه سيد محمد على موسوى شمس آبادى اصفهانى (ح١٢٢٠ـ ١٢٨٨ق)
(دانشمندان و بزرگان اصفهان, ص٤٥٠; تحفةالابرار, ج٢, ص٥٣٠.
٢. ترجمه مولى محمد نصير بن مولى عبدالله مجلسى (برادرزاده علامه مجلسى)
الذريعة, ج٣, ص٢٠ و ج٤, ص٩٢
٣. مجارى الانهار
ميرزا محمد مهدى بن محمد شفيع مازندرانى استرابادى (م١٢٥٩ق)
سيد اعجاز حسين در (كشف الحجب) مى نويسد:
چون نسخه صحيحى از بحار نزد وى نبوده, لذا دچار خطاهايى شده و در برخى موارد تاويلات نابجايى نموده است.
(الذريعة, ج١٩, ص٣٥٠).
٤. ترجمه از مترجمى ناشناخته
نسخه خطى ناقصى از آن در كتابخانه آيت اللّه گلپايگانى به ش٤٤٩ موجود است.
(فهرست كتابخانه گلپايگانى, ج٢, ص٣٠).
* جلد نهم
١. ترجمه آقا رضى بن ملاّ محمد نصير بن مولى عبدالله مجلسى اصفهانى
(الذريعة, ج٤, ص٨٨).
٢. كشف الانوار فى فضائل سيد الابرار
شيخ محمد تقى آقانجفى اصفهانى (م١٣٣٢ق)
چاپ تهران, ١٢٥٩ق
(الذريعة, ج١٨, ص٢١).
* جلد دهم
١. ترجمه مفتى مير محمد عباس لكهنوى جزايرى (١٢٢٤ـ١٣٠٦ق)
(الذريعة, ج٤, ص١١٥).
٢. ترجمه ميرزا محمد على مازندرانى شمس آبادى اصفهانى (١٢٢٠ـ ١٢٨٨ق)
(الذريعة, ج٤, ص١١٥ و تحفةالابرار, ج٢, ص٥٣٠)
٣. مصائب امام سوم ـ عليه السلام ـ
تلخيص و ترجمه دانشمندى ناشناس از جلد دهم بحار
نسخه خطى آن ضمن مجموعه ش٣٠٥٩ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى موجود است.
٤. محن الابرار در ترجمه مقتل بحارالانوار
شيخ محمد حسن هشترودى تبريزى (م١٣٠٤ق)
تاريخ تأليف: ١٢٩٢ق. چاپ تهران, ١٢٩٥ق.
(الذريعة, ج٢٠, ص١٦٠).
٥. ترجمه جلد دهم بحارالانوار: قسم اول
(تاريخ زندگانى حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ)
محمد جواد نجفى
تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٥٤ش, وزيرى, ٤١١ص.
٦. ترجمه جلد دهم بحارالانوار: قسم دوم
(زندگانى حضرت امام حسن مجتبى ـ عليه السلام ـ)
محمد جواد نجفى
تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٥٥ش. وزيرى, ٤٥٣ص.
٧. ترجمه جلد دهم بحارالانوار: قسم سوم
(زندگانى حضرت امام حسين ـ عليه السلام ـ)
محمد جواد نجفى
تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٥٥ش/ ١٣٩٦ق. وزيرى, ٤٠٢ص.
٨. منظور الائمة
(ترجمه و تفسير جلد دهم بحار به نظم و نثر)
حاج ميرزا احمد منظور خوانسارى اصفهانى
اين كتاب در ٤ جلد تنظيم شده كه مؤلف آن را به نام (عمدة المصائب و زبدة النوائب) تلخيص نموده و در ١٣١٠ق با تقريظ آقانجفى اصفهانى و ملا محمد حسين كرمانى, در دو جلد به چاپ رسانيده است.
(الذريعة, ج٢٣, ص٨١).
٩. ترجمه به زبان اردو
سيد حامد حسين فيض آبادى جنفورى
در ٣جلد:
الف. مجالس الابرار (زندگانى حضرت زهرا)
تقريظ: سيد ابوصاحب رضوى كشميرى
چاپ هند, ١٣١١ق
(الذريعة, ج١٩, ص٣٥٧).
ب. محاسن الابرار (زندگانى امام مجتبى ـ عليه السلام ـ)
چاپ هند, ١٣١٦ق
(الذريعة, ج٢٠, ص١٢٥).
ج. مصائب الابرار (زندگانى امام حسين ـ عليه السلام ـ)
چاپ هند
(الذريعة, ج٢١, ص٧٣).
١٠. ترجمه به زبان اردو
سيد طيب موسوى جزايرى
در ٣جلد:
١. سوانح الزهراء
٢. سوانح كربلا
٣. سوانح شام
(مستدرك اعيان الشيعه, ج١, ص٢٩٩).
١١. مصائب الابرار
(ترجمه جلد دهم بحار به زبان اردو)
حكيم سيد حسين گريان لكهنوى
چاپ هند
(الذريعة, ج٢١, ص٧٤).
* جلد يازدهم
١. ترجمه جلد يازدهم بحارالانوار ـ قسم اول
(زندگانى امام سجاد و امام باقر ـ عليهما السلام ـ)
موسى خسروى, تهران, اسلاميه, ١٣٥٥ش/ ١٣٩٦ق. وزيرى, ٢٦٧ص.
٢. ترجمه جلد يازدهم بحارالانوار ـ قسم دوم
(زندگانى امام صادق ـ عليه السلام ـ)
موسى خسروى, تهران, اسلاميه, ١٣٥٥ش
٣. ترجمه جلد يازدهم بحارالانوار
(زندگانى امام كاظم عليه السلام)
موسى خسروى, تهران, اسلاميه, ١٣٥٥ش
وزيرى, ٣٠٠ص.
* ترجمه جلد دوازدهم
١. ترجمه جلد ١٢ بحارالانوار ـ قسم اول
(زندگانى حضرت على بن موسى الرضا ـ عليه السلام ـ)
موسى خسروى, تهران, اسلاميه, ١٣٥٦ش/ ١٣٩٨ق.
وزيرى, ٣٠٦ص
٢. ترجمه جلد ١٢ بحارالانوار ـ قسم دوم
(زندگانى امام جواد و عسكريين ـ عليهم السلام ـ)
موسى خسروى, تهران, اسلاميه, ١٣٥٦ش/ ١٣٩٨ق.
وزيرى, ٣٠٠ص
٣. ترجمه حياةالرضا ـ عليه السلام ـ
سيد اسماعيل موسوى زنجانى
(ترجمه و تلخيص جلد١٢ بحار بوده, كه به نام احتشام السلطنه نگارش يافته است)
(الذريعة, ج١٨, ص١٣).
نسخه خطى آن به ش٥٥٢ در كتابخانه مجلس موجود بوده و تاريخ نگارش آن ١٣٠٩ق است.
* جلد سيزدهم
١. ترجمه يكى از دانشمندان هند به درخواست (پادشاه بيگم) همسر سلطان نصيرالدين حيدر
(الذريعة, ج٤, ص٩٢).
٢. ترجمه جلد سيزدهم بحار
ميرزا على اكبر ارومى
(الذريعة, ج٤, ص٩٢).
٣. كتاب الغيبة
شيخ حسن بن محمد ولى ارومى (ق١٣هـ)
(آن را براى محمد شاه قاجار ترجمه كرده است).
تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٦١ش. وزيرى, ٨٣٨ص.
٤. مهدى موعود
(ترجه جلد سيزدهم بحار)
ترجمه, مقدمه, پاورقى و فهارس از: على دوانى
چاپ بيستم, تهران, دارالكتب الاسلامية, ١٣٦١ش. وزيرى, ١٢٦٣ص.
(اين كتاب بهترين ترجمه جلد سيزدهم است).
*
٦ و٥. (بغية الطالب فى من رأى الامام الغائب) از حاج شيخ محمد باقر بيرجندى (١٢٧٦ـ١٣٥٢ق) و (العبقرى الحسان فى تواريخ صاحب الزمان) از حاج شيخ على اكبر نهاوندى (م١٣٦٧ق) ـ هر دو به فارسى ـ ترجمه و مستدرك جلد سيزده بحار محسوب مى شوند.
* جلد چهاردهم:
١. آسمان و جهان
(ترجمه كتاب (السماء والعالم) بحار)
محمد باقر كمره اى (١٣٢٠ـ١٤١٦ق)
تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٥١ش. وزيرى, ١٠ج: ٣٠٠٠ص.
٢. ترجمه جلد چهاردهم بحار
مرحوم آقانجفى اصفهانى (م١٣٣٢ق)
(الذريعة, ج٣, ص٢٢).
٣. نجم العلوم فى معرفة النجوم
(ترجمه دو باب از كتاب (السماء والعالم))
سيد محمد مرتضى حسينى جنفورى (م١٣٣٣ق)
(الذريعة, ج٢٤, ص٧٠).
٤. ترجمه جلد٥٦ بحارالانوار
(قسمتى از (السماء و العالم))
نفيسه فياض بخش
* جلد پانزدهم:
١. بحر المعارف والانوار فى ترجمة المجلد الخامس عشر من كتب البحار (فى الايمان والكفر)
آقانجفى اصفهانى شيخ محمد تقى بن شيخ محمد باقر بن شيخ محمد تقى (صاحب (هداية المسترشدين))
چاپ اصفهان, ١٢٩٦ق. رحلى, ١٨٧ص (به خط حسين بن ابى القاسم)
٢. اخلاق اسلامى
(ترجمه قسمت دوم جلد ١٥ بحار)
محمد باقر كمره اى (١٣٢٠ـ١٤١٦ق)
تهران, كتابخانه مسجد ولى عصر, ١٣٥٤ش
وزيرى, ٣١٢ص
٣. ترجمه جلد پانزدهم بحارالانوار
مترجم: عزيزالله عطاردى قوچانى
٤. ترجمه بحارالانوار
(ترجمه قسمت چهارم ج١٥ بحار)
سيد ابوالحسن موسوى همدانى
مقدمه: سيد احمد ميرخانى (م١٤١٥ق)
تهران, كتابخانه مسجد ولى عصر, ١٣٦٤ش
وزيرى, ٤٠٦ص
٥. شيعه در پيشگاه قرآن و اهلبيت ـ عليهم السلام ـ
(ترجمه قسمتى از ج١٥ بحار)
مترجم: على تهرانى, تهران, كتابخانه ولى عصر, ١٣٥٦ش.
وزيرى, ٥٣٥ص
* جلد شانزدهم
١. ترجمه جلد شانزدهم بحار
محمد باقر كمره اى (١٣٢٠ـ١٤١٦هـ.ق)
تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٦٥ش
ج١ (آداب معاشرت): ٣٧٢ص
ج٢ (آداب و سنن): ٢٥٠ص
* جلد هفدهم
١. جواهر المواعظ
سيد محمد هاشم يزدى طباطبايى
چاپ اصفهان
٢. حقايق الاسرار فى ترجمة سابع عشر البحار
شيخ محمد تقى آقا نجفى اصفهانى (م ١٣٣٢ق)
شيراز, چاپخانه نور, ١٣٣٠ش. رقعى, ١٣٠ص (بدون حكايت بلوهر و بوذاسف)
(علامه تهرانى در الذريعة, ج٧, ص٢٩, نام آن را (حقايق الاسرار) مى نويسد, اما در نسخه چاپى اشاره اى به اين نام نشده و حقايق الاسرار را در شرح زيارت جامعه از همو دانسته كه در ١٢٩٦ق به چاپ رسيده است).
٣. درج گهر (درياى نور)
در وصاياى حضرت پيغمبر ـ صلى الله عليه وآله ـ به ابوذر ـ رضوان الله عليه ـ
حاج شيخ محمد على انصارى قمى (١٣٢٩ـ ٧ صفر ١٤٠٥ق)
چاپ بيستم: قم, ١٤٠٤ق. وزيرى,١٧٠ص.
مترجم محترم ابتدا احاديث را به فارسى ترجمه كرده و سپس آنها را به نظم در آورده است. تعداد ابيات كتاب در حدود سه هزار شعر و بر وزن منظومه (خسرو شيرين) نظامى است.
مترجم از نظم آن در (هزار و سيصد و شصت و يكم سال, ز هجرت رفته اندر ماه شوّال) فارغ گشته و نخستين بار در ١٣٦٢ق به چاپ رسيده است.
(الذريعة, ج٨, ص١٤٨, گنجينه دانشمندان, ج٢, ص٣٤١)
نيز برادر بزرگوارش مرحوم حجةالاسلام والمسلمين حاج شيخ مرتضى انصارى (١٣٢٣ـ١٣٩٢ق) ـ كه محدّثى مشهور و واعظى كم نظير و معروف بود ـ بيش از سى هزار حديث از احاديث بحار را در حفظ داشت و گلچينى از احاديث آن را در چهار دفتر قطور نگاشته و مخطوط مانده است.
(گنجينه دانشمندان, ج٢, ص٣٣٩ـ٣٤٠ و آثار الحجة, ج٢, ص١٤٤ و رجال قم, ص١٥٨).
٤. ترجمه جلد هفدهم بحار (كتاب الروضة)
سيد عبدالحسين رضايى, تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٥٨ش. وزيرى, ٤٤٤ص.
٥. ترجمه جلد هفدهم بحار
(در مواعظ امامان ـ عليهم السلام ـ)
موسى خسروى, تهران, كتابفروشى اسلاميه, ١٣٦٢ش. وزيرى, ٤٠٧ص.
٦. ترجمه قصّه (بلوهر و بوذاسف)
علامه محمد باقر مجلسى اصفهانى (١٠٣٧ـ١١١٠ق)
اين ترجمه در (عين الحياة) ص٢٧٦ـ٣٤١ نقل شده است.
(همين ترجمه را سيد قريش بن محمد قزوينى حسينى (م١٢٦٠ق) در (حيات الابرار) نقل كرده است).
٧. ترجمه سيد عليرضا ريحان الله يزدى
چاپ تهران, ١٣٥٥ق
(الذريعة, ج١٧, ص٢٧٠).
٨. ترجمه, تحقيق و بررسى: سيد ابوطالب مير عابدينى
تهران, انتشارات اميركبير, ١٣٦٦ش. رقعى, ١٤٤ص.
٩. تهذيب حكايت (بلوهر و بوذاسف)
علامه سيد محسن امين عاملى (م ١٣٧١ق) صاحب (اعيان الشيعه)
(الذريعة, ج٤, ص٥١٥).
(در جلد١٧, ص٩٧ از آن به (قصه كسرى و بهرام) ياد مى شود)
١٠. ترجمه حاج غلامعلى بها و نگرى هندى (م ح ١٣٦٧ق) به گجراتى
(الذريعة, ج٣, ص١٤٩).
١١. ترجمه محمد ثقلين كاظمى ـ به اردو
مقدمه: سيد حسين عارف نقوى, چاپ پاكستان, تذكره علماى اماميه پاكستان, ص٢٧٢.
* جلد بيست و دوّم
١. حج از ديدگاه اهلبيت ـ عليهم السلام ـ (ترجمه و تهذيب, جلد ٩٩ چاپ جديد), سيد محمدرضا علم الهدى.
l