آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٢ - بنياد ميراث اسلامى الفرقان - شريفى هادى

بنياد ميراث اسلامى الفرقان
شريفى هادى

## ترجمه حسن شكوهيان## مقدّمه:
بى شك و بدون هيچ مبالغه اى تاريخ تمدّن اسلامى يكى از درخشان ترين دوره هاى تاريخ بشر است. فرهنگ اسلامى با الهام از منبع وحى, با حرمت نهادن به حريم علم و ارج نهادن به مقام عالمان, توانست يكى از غنى ترين و عظيم ترين تمدن هاى حيات بخش را پايه گذارى كند و به جامعه جهانى تقديم دارد.
در حال حاضر مسلمين سراسر جهان ميراث دار گنجينه هاى سرشار و عظيم معارف الهى و دانش بشرى هستند كه پس از افول تمدن اسلامى در پرده هايى از غفلت و فراموشى سپرده شده اند. مسلمين وارث دانشى هستند كه توانست جغرافياى انسانى و طبيعى معاصر خود را عوض كند و بيش از هفت قرن بر تارك جهان به عنوان فرهنگى بلا معارض بدرخشد. گنجينه اى كه از سرچشمه هاى زلال وحى و نبوت روان شد و به دست عالمان فرهيخته و فرزانه در اقصا نقاط دنياى اسلام آن روز, در قالب علوم گوناگون و متنوع از فقه و حديث گرفته تا قرائت و تفسير و ادبيات, و نجوم و رياضيات, ريخته شدند و سيماى نوينى از فرهنگ, انسان و جهان را عرضه كردند. گرچه با گذشت زمان و غفلت حاكمان خودى, نسيان عالمان و خموشى امت اسلامى و بيدارى بيگانگان و تلاش هاى استعمارگرشان, آن آثار عظيم و آن ثروت هاى غنى در گرد و غبار زمان مدفون شد و نسل امروز ما را با آن بيگانه كرد; امّا طلوع و درخشش مجدد آفتاب حياتبخش اسلامى در شرق و غرب جهان اسلام شروع شده است. امروز امت اسلامى با بازگشت به هويت دينى خود مى كوشد تا زمينه هاى بازسازى تمدن بزرگ اسلامى را دوباره پايه ريزى كند و بناى جديد بسازد. يقيناً مصالح و سازه هاى اين بناى جديد چيزى جز معارف حقّه الهى و بينش متفكرانه نسبت به اسلام نيست. از اين رو بايد با كشف دوباره آن ميراث گسترده و گنجينه هاى سرشار, راه را براى رسيدن به چنين هدف مهمى هموار ساخت.
يكى از راه هايى كه در نيل به اين مقصد متعالى كارساز است, احياى دانشى است كه در نسخه هاى خطى اسلامى قرار دارد و در همه عالم اسلامى پراكنده است. كار شناسايى و فهرست بردارى اين آثار به منظور شناخت محتوا و بررسى و تجزيه و تحليل آنها و انطباق آن با شرايط حاضر, اوّلين گام در اين جهت است; زيرا احياى نسخه هاى خطى اسلامى به منزله نشان دادن انديشه هاى مدوّن تاريخ تمدن بزرگ اسلامى است.
از سر درد و با شناخت عميق اين مسأله, بنياد ميراث اسلامى الفرقان با همّتى مردانه و عزمى راسخ كوشيده است تا با شناسايى نسخه هاى خطى اسلامى موجود در سراسر جهان اسلام, آنان را به زبور فهرست و طبقه بندى بيارايد تا زمينه را براى تلاش محققان و پژوهشگران اسلامى در شناخت اين ميراث بزرگ فراهم سازد.
مطلب زير شرح كوتاهى است از اهداف, دامنه كار و فعاليت هاى اين بنياد به آن اميد كه آشنايى با چنين كارهاى سترگ و موفق ما را نيز به سوى طراحى و اجراى كارهاى مشابه سوق دهد.
اهداف و دامنه كار بنياد
بنياد ميراث اسلامى الفرقان در اوايل سال ١٩٨٩م. تأسيس شد. اهدافى كه براى آن بيان شده است عبارتند از:
پيشبرد تحقيق و مطالعه جهانى در زمينه نسخ خطى اسلامى در سراسر جهان, حفظ نسخ خطى اسلامى و جلوگيرى از قرار گرفتن اين نسخ در معرض خطرات احتمالى.
اوّلين وظيفه اين بنياد شناسايى محل مجموعه هاى نسخ خطى اسلامى, برآورد تقريبى تعداد آن و شرايط نگهدارى اين نسخ بود. در اصل اين مطالعه مقدماتى براساس يك كار مرجع استوار است كه قبلاً انجام شده بود. در اين كار تعداد كشورهايى را كه داراى نسخ خطى هستند, هفتاد و دو كشور تخمين زده برآورد شده بود. رقم واقعى, همان طور كه بعداً در اين گزارش خواهيم ديد به بيش از اين تعداد بالغ مى شود. حتى اگر به همين هفتاد و دو كشور هم محدود مى شد, برنامه ريزى و انجام بررسى درباره نسخ خطى اسلامى مستلزم يك پروژه تحقيقاتى بسيار بزرگ بود. اين موضوع نياز به بودجه قابل ملاحظه و اعتماد به همكارى و شركت محققان و مؤسسات كشورهاى مورد بررسى داشت. پاسخ هاى اوليه اى كه از دانشكده هاى اين كشورها دريافت شد مأيوس كننده بود! آنها غالباً نظر داده بودند كه اين پروژه بسيار جاه طلبانه است و فقط در رويا مى تواند به حقيقت بپيوندد. براستى و در واقع هم اين كار يك آرزو و رويا بود, ولى با تلاش فراوان به واقعيت پيوست.
نيروى حركت از رويا به سوى واقعيت, از سوى رئيس اين بنياد شيخ احمد زكى يمانى ايجاد شد. او در سالروز تاسيس بنياد در سال ١٩٩١ گفت: (من همواره براى از بين رفتن و خرابى ميراث مكتوب خودمان احساس تاسف و ناراحتى مى كنم. ناراحتى من فقط زمانى كاهش مى يابد كه مؤسسات خيريه معين با تلاش دليرانه و گسترده خود متعهد شوند تا براى حفظ و نگهدارى و جلوگيرى از خرابى نسخ خطى اسلامى اقدام نمايند. من اين آرزو را داشتم كه بتوانم در اين وظيفه مهم شركت كنم… ولى ساده نبود. احساس كردم حالا شايد بتوانم به اين آرزو كه چندين دهه است آن را در نظر دارم جامه عمل بپوشانم.)
اساساً هدف بنياد الفرقان براى پيشبرد تحقيق و مطالعه در زمينه نسخ خطى شامل موارد زير است:
ـ هدايت و رهبرى يك بررسى جامع در مورد نسخ خطى اسلامى در سراسر جهان.
ـ كمك به تهيه ليست دستى و فهرست نويسى مجموعه هاى فهرست نشده نسخ خطى اسلامى در سراسر جهان.
ـ حفظ مجموعه هاى در معرض خطر و مورد غفلت قرار گرفته نسخ خطى اسلامى با استفاده از تكنولوژى هاى مناسب.
ـ ويرايش و چاپ نسخ خطى اسلامى مهم كه تاكنون بطور جدى ويرايش نشده اند.
ـ تشكيل سمينارها و كنفرانس هايى درباره حفظ و احياى نسخ خطى اسلامى.
همكارى با ساير مؤسسات كه در اهداف فوق سهيمند بخش ضرورى تلاش هاى بنياد براى رسيدن به اهداف جهانى آن است. تأسيس يك كتابخانه در مقياس متوسط در بنياد نيز به عنوان وسيله اى براى اهداف تحقيق ضرورى به نظر رسيد.
فعاليت هاى بنياد و همچنين عملكرد, ماهيت و گستره پروژه هايى كه توسط اين بنياد, پشتيبانى و انجام شده, بشرح ذيل است: بررسى جهانى نسخ خطى اسلامى
هدف اين پروژه هدايت يك بررسى جامع و روزآمد از مجموعه هاى نسخ خطى اسلامى در سراسر جهان بود. جامعيت و گستردگى اين بررسى را مى توان با در نظر گرفتن تعداد كشورهاى تحت پوشش يعنى يكصد و پنج كشور جهان نشان داد. ضمناً محدوديتى روى زبان نسخ خطى نبود, هر نسخ خطى كه با حروف عربى نوشته شده بود شامل اين بررسى بود. بيشترين سهم نسخ خطى مربوط به زبان عربى بود و به دنبال آن فارسى, تركى, اردو, سپس سواحلى, فولانى, مالى, هوسا, فولبه, پنجابى, هندى, پشتو, بلوچى, كردى, ايقور, يوروبا و غيره.
اين بررسى افزون بر مجموعه هاى عمومى, شامل مجموعه هاى خصوصى نسخ خطى نيز بود و اين نكته بسيار مشكل آفرين بود, بويژه در صحراى افريقا, جايى كه تقريباً تمام نسخ خطى در دست مالكين خصوصى بود.
اين بررسى اطلاعات مربوط به محتواى مجموعه را نيز به دست مى داد; براى نمونه موضوع, زبان, تاريخ تقريبى نسخ خطى, اهميت مجموعه, جايى كه داراى نسخ خطى كمياب و منحصر بفرد, يا نسخه خطى با كيفيت هنرى فوق العاده بود و شرايطى كه اين نوع نسخه ها در آن نگهدارى مى شدند. نكته اخير البته از اهميت ويژه اى برخوردار بود. كارهاى قبلى همچون تاريخ ادبيات عرب, از فؤاد سزگين; فهارس المخطوطات العربى فى العالم, از كوركيس عوّاد; كه در مورد نسخه هاى خطى عربى در سراسر جهان انجام شده بود يا كارهايى كه E. Brinbaum در مورد يك كشور ويژه انجام داده بود, در اصل نشانگر روند نوعى كتابشناسى بود, به دليل اين كه تمام آنها متكى به مواد چاپ شده بودند و مجموعه هايى را كه هرگز قبلاً رسيدگى و جستجو نشده بودند نمى پوشاند, ولى اين بنياد سخت كوشيد تا اين كمبود را به دو طريق پر كند:
١. با هدايت و رهبرى و انجام يك پژوهش به هر وسيله ممكن براى اولين بار در كشورهايى كه قبلا مورد رسيدگى قرار نگرفته بودند.
٢. با مراجعه به فهرست هاى موجود و چاپ نشده, فهرست دستى, دفتر ثبت و… كه داراى اطلاعاتى درباره مجموعه هاى مناسب بودند.
ضمناً اين بررسى, تمام جزئيات كتابشناسى هاى روزآمد و كاتالوگ هاى نسخ خطى اسلامى را در هر شكلى (در قالب گزارش يا كتاب) و به هر زبانى مورد توجه قرار داد. وقتى كه در سال ١٩٨٩ بررسى شروع شد, مناطق دور از دسترسى وجود داشتند كه برقرارى ارتباط با دانشمندان محلى آنها يا غير ممكن بود و يا بسيار دشوار. اين مناطق شامل كشورهاى شوروى سابق, اروپاى شرقى, كشورهاى منطقه جنگى مثل سومالى, اتيوپى و آخرى هم عراق. البته تغييرات سياسى عظيم اخير در جمهورى هاى تازه استقلال يافته شورى سابق, ارتباط با دانشمندان محل را براى انجام بررسى ها ممكن ساخت.
در مورد چين فقط يك مقاله دست نويس بود كه به مجموعه هايى چند در پكن اشاره مى كرد, بقيه اين كشور بزرگ كه صدها و هزاران نسخ خطى اسلامى در آنجا وجود دارد, بدون دست يابى باقى ماند. به هر حال قوانين سخت, مانع امضاى قرارداد با يك دانشمند و يا يك مؤسسه خارجى قبل از پذيرش مقامات كشور بود و اين مانع بزرگى محسوب مى شد. بعداً به نظر رسيد كه مسؤولين نسبت به چنين تحقيقاتى تمايل ندارند, چون ارزش چندانى براى آنها قائل نبودند. مقدار مطالعات اندك اسلامى در چين اين مسأله را بسيار مشكل مى ساخت تا يك نفر استاد صاحب صلاحيت براى انجام پژوهش پيدا شود. بنابراين جاى خوشوقتى بود كه بنياد يك دانشمند خارجى را كه قبلاً در پكن كار مى كرد و با مجموعه نسخ خطى اسلامى آشنايى داشت پيدا كرد.
اگرچه حتى در نتيجه اين بررسى كشورهاى اتيوپى, سومالى و بعضى از قسمت هاى سودان هنوز كامل نشده بود, بنياد قادر به تهيه برخى اطلاعات درباره مجموعه هاى نسخ اسلامى در آنجاها شد. اين موضوع به كمك اساتيدى انجام گرفت كه قبلاً در اين كشورها بودند و به اين تحقيق و مطالعه علاقه نشان دادند.
همان طور كه گفته شده اين بررسى ١٠٥ كشور را پوشش مى داد. از اين تعداد, كشورهاى زير براى نخستين بار مورد جستجو قرار گرفت: آلبانى, بنگلادش, بنين, بوركينافاسو, چين, جزاير كامرو, قبرس, استونى, گامبيا, يونان, گينه, گينه بيسائو, سيرالئون, سومالى, افريقاى جنوبى, سريلانكا, تايلند و توگو. در حدود ٣٠ كشور ديگر شامل كشورهايى است كه بررسى هاى قبلى به بيش از يك يا دو مجموعه اشاره نمى كند.
اگرچه بررسى انجام شده توسط بنياد, تازه ترين و با اهميت ترين بررسى درباره نسخ خطى اسلامى است, نمى توان ادعا كرد كار بطور جامع و كامل انجام شده است; زيرا هنوز تعدادى از كشورها وجود دارند, كه بايستى داراى مجموعه هايى از نسخ خطى اسلامى باشند, بويژه دلايلى در دست است كه هنوز تعدادى مجموعه شناسايى نشده در مناطق صحراى افريقا و بعضى كشورهاى آسيايى وجود دارد.
بررسى جهانى بنياد در زمينه نسخ خطى اسلامى در سطح جهان در پايان سال ١٩٩٢ كامل شد و نتايج آن در آثار زير به چاپ رسيد:
* World survey of Islamic Manuscripts, Volume I, edited by Goffrey Roper, London, ١٩٩٢, ٥٦٩pp., ISBN ١٨٧٣٩٩٢ ٠١ ٧, covering ٣٢ countries.
* World survey of Islamic Manuscripts, Volume II, edited by ceoffreyRoper, London, ١٩٩٣, ٧٢٤pp., ISBN ١٨٧٣٩٩٢ ٠٢ ٥, covering ٣٣ countries.
* World survey of Islamic Manuscripts, Volume III, edited by Goffrey Roper, R, in Press, due to be published summer ١٩٩٤. The last volume which comprises approximately ١,٠٠٠ pages covers the remaining ٤٠ countries.
اين آثار توسط مؤسسه هلندى زير توزيع شد.
E. J. Brill, poB ٩٠٠٠, Leiden, Nether Lands. فهرست بردارى نسخ خطى اسلامى
اين بررسى جهانى نشان داد كه در بسيارى از كشورها كوششى براى تهيه فهرست دستى از نسخ خطى اسلامى صورت نگرفته است; بويژه در مجموعه هايى كه صاحبان خصوصى دارند. اين مورد بويژه در كشورهاى صحراى افريقا آشكارتر بود.
همانطور كه در بالا اشاره شد, بنياد علاقه مند است كه تا حد ممكن به حفظ تعداد بيشترى از نسخ اسلامى بپردازند. جمع كل تعداد نسخ خطى اسلامى در جهان متجاوز از سه ميليون است (شامل نسخ تكرارى, نسخ خطى معمولى و نسخ با اهميت). بنابراين از نظر گستردگى پروژه, لازم است كه قبل از شروع فرايند پر هزينه و وقت گير نگهدارى نسخه ها, به شناسايى محتوى نسخه هاى خطى پرداخته شود.
آرزوى رئيس بنياد اين بود كه بودجه موجود در كشورهايى صرف شود كه نسخ خطى اسلامى به دلايل اقتصادى, اجتماعى, ايدئولوژى و ساير دلايل مورد غفلت قرار گرفته اند. به اين دليل حق تقدم به كشورهاى صحراى آفريقا داده شده, جائى كه حتى منابع مالى اصلى براى شروع هر نوع تهيه فهرست دستى از نسخ خطى اسلامى وجود نداشت.
پروژه در سال ١٩٩٣ براى تهيه فهرست دستى از نسخ خطى موجود در ٢٢ كشور افريقايى شامل كشورهاى زير شروع شد: بنين, بوركينافاسو, كامرون, چاد, جزاير كومورو, گامبيا, غنا, گينه بيسائو, ساحل عاج, كنيا, ماداگاسكار, ملاوى, مالى, موريتانى, نيجر, نيجريه, سنگال, سيرالئون, افريقاى جنوبى, تانزانيا, و توگو.
براى انجام اين پروژه بنياد با دو مشكل روبرو بود:
١. اكثريت مجموعه ها در دست صاحبان خصوصى و دسترسى به آنها بسيار مشكل بود.
٢. فهرست نويسى شايسته و كاردان در اكثر كشورهاى فوق وجود نداشت.
(اين مسأله بنياد را به برداشتن قدم مهم بعدى وادار ساخت. يعنى تشكيل دوره هاى آموزشى براى فهرست نويسى ها).
به هر حال بنياد ترتيبى داد كه پروژه در مسير خود قرار گيرد و با تشكيل دوره هاى بيشترى براى فهرست بردارى دستى نسخ خطى اسلامى كار ادامه يافت. اين دوره ها در كشورهاى زير تشكيل شد:
مالى: در مركز مدارك و تحقيقات احمد بابا
center de Decumentation et de Recherche Ahmad Baba (CEDRAB)
در تيمبوكتو Timbuktu با كمك يونسكو و كارشناسان نسخ خطى اسلامى غربى در كشورهاى غرب افريقا, مركزى تاسيس شد براى مطالعه و جمع آورى نسخ خطى اسلامى غربى در كشورهاى غرب افريقا. همچنين براى مطالعه و جمع آورى نسخ خطى از تمام قسمت هاى كشور مالى با موافقت و حمايت مسؤولين كشور ايجاد شد. بنياد با مسؤولين مراكز احمدبابا قراردادى براى فهرست بردارى دستى حدود ٩٠٠٠ نسخ خطى اسلامى كه يا در مركز نگهدارى مى شدند و يا آنهايى كه مركز به آنها دسترسى داشت منعقد كرد. طرحى براى فهرست بردارى دستى اين نسخ خطى در دو سال معين شد و سپس به قسمت هاى ديگر كشور گسترش يافت. پيش بينى شد كه فهرست توصيفى ٩٠٠٠ نسخ خطى شامل شش جلد شود. جلد اول آن زودتر آماده شد و بعد از ويرايش در اكتبر سال ١٩٩٤ زير چاپ رفت. بنياد انتظار دارد كه جلد دوم, سوم و چهارم را در اواخر امسال دريافت نمايد. اين مجلدات پس از ويرايش بزودى چاپ خواهد شد. (اكنون چاپ شده است)
موريتانى: موريتانى داراى تعدادى از مهم ترين و با ارزش ترين نسخ خطى اسلامى در آفريقاى غربى است. تلاش هايى براى ثبت آنها انجام گرفته است, ولى هنوز بايد كار زيادترى انجام بگيرد. بنياد, با همكارى مؤسسه تحقيقات علمى موريتانى.
Instiute Mouritanien de Recherche scient ifique (IMRS)
قرار است فهرست دستى نسخ خطى اسلامى موريتانى را انجام دهد. در مرحله اول مناطق ouadane Chinguetti زير پوشش قرار مى گيرد, سپس oualaceta و بعد آن Tichit مجموع تعداد نسخ خطى در مناطق ياد شده فوق حدود ٦٠٠٠ نسخه است كه اولين فهرست دستى شامل ١٥٠٠ نسخ خطى اسلامى مى شود. برنامه ريزى شده كه در اواخر بهار ١٩٩٤ به پايان برسد. فهرست بردارى دستى دو منطقه ديگر در سپتامبر ١٩٩٤ آماده شد, بنابراين بخش اصلى نسخ خطى اسلامى موريتانى در آن سال فهرست بردارى شد.
نيجر: بنياد با فهرست نويس هاى صاحب صلاحيت در نيجر تماس گرفته است. سرپرست مؤسسه تحقيقات علوم انسانى:
Institute de Recherche en sciences Humaines (IRSH)
دانشگاه نيامى universite de Niamey (جايى كه اخيراً دوره آموزشى براى فهرست نويس ها را به پايان رساند), مسؤول مجموعه مؤسسه است كه شامل ٣١٠٧ نسخه خطى است. اين مجموعه بزرگ ترين و مهم ترين مجموعه در نيجر است. فهرست بردارى تمام اين مجموعه ترتيب داده شده است.
نيجريه: نيجريه داراى مجموعه هاى نسخ خطى گوناگون است و تعدادى مجموعه كوچك تر بطور خصوصى در اختيار اشخاص است. با توجه به وسعت كشور و مجموعه هايى كه در آن موجود است, بنياد يك كار معين را براى فهرست بردارى آنها به عهده گرفته است. در ايالت كارونا, كه تعداد پنجاه مجموعه خصوصى و عمومى وجود دارد, براى مرحله اولِ پروژه, سه مجموعه براى فهرست بردارى دستى انتخاب شد.
اين پروژه شامل آرشيو ملى در كادونا Mss) Kaduna ٢٣٠٠ نسخ خطى), مجموعه طرح تحقيقات تاريخى شمال (Northern History Research scheme) در زئير (٢٠٤٠ نسخه خطى)
و مجموعه Malam shehu TasiRufa's (در زئير با ٦٠٧ نسخه خطى). فهرست بردارى دستى كه اين سه مجموعه را مى پوشاند در اواخر ماه مارس ١٩٩٤ كامل شد.
بنياد همان كار را براى ادامه فهرست بردارى دستى تمام نسخه خطى موجود كشور انجام خواهد داد.
كنيا: در سال ١٩٩٢ تدوين كننده كنيا مجبور شد كه به خارج از منطقه كنيا مسافرت كند تا محل مجموعه نسخه هاى خطى اسلامى را شناسايى كند. اين امر هزينه زيادى در بر داشت, به هر حال بسيارى از مجموعه هاى كنيا مثل ساير كشورهاى افريقايى در اختيار صاحبان مجموعه هاى خصوصى است كه دسترسى به اين مجموعه ها را بسيار دشوار مى سازد. بنابراين تصميم گرفته شد كه ضمن ثبت نسخ خطى براى بررسى, فهرست دستى آنها نيز تهيه شود. اين فهرست دستى در حال حاضر در بنياد آماده چاپ است.
جزاير كامور: سياست بالا كه در كنيا انجام شد, براى تهيه فهرست دستى تعداد كم نسخ خطى موجود در اين جزاير كه در شرق موازمبيك قرار دارند, به كار گرفته شد. اين فهرست دستى نيز كامل است و همراه با فهرست دستى و هم چنين فهرست تانزانيا به چاپ خواهد رسيد.
تانزانيا: بنياد مجموعه اى مهم از نسخ خطى اسلامى را در آرشيو ملى زنگبار پيدا كرد. بقيه مجموعه ها با يك استثنا در مناطق ديگر پراكنده بودند و تماماً در دست صاحبان خصوصى.
بنياد اخيراً با فهرست نويسان تانزانيا گفتگو كرده است تا مناطقى را براى پروژه تهيه فهرست نويس مشخص نمايند. تهيه فهرست دستى در اوايل ١٩٩٤ شروع شد.
سنگال: اخيراً بنياد با تهيه كننده سنگالى گفتگو كرده است تا مشخص كند كدام مجموعه هاى نسخ خطى اسلامى ابتدا فهرست خواهد شد.
در غنا, ساحل عاج, بنين, تونحو, ارتباط هاى اوليه با برخى دانشمندان Curators از طريق ارتباط, در نيجريه انجام گرفته است. افراد با صلاحيت و كارشناس به آنها كمك خواهند كرد.
بنياد, در دوره جديد, برنامه فهرست بردارى دستى را در كشورهاى ديگر صحراى افريقا كه تاكنون تحت پوشش قرار نگرفته, اجرا خواهد كرد. فهرست نويسى
مسلم است كه فهرست نويسى كامل نسخ خطى اسلامى خيلى بيش تر از تهيه فهرست دستى وقت مى گيرد. تهيه يك فهرست با تمام جزئيات وظيفه بسيار پيچيده اى است. امّا بنياد اين فعاليت را شروع كرده است و برخى از مجموعه هاى مهم را كه به دلايلى فهرست نشده و يا به دست فراموشى سپرده است, فهرست نويسى مى كند. ساختارى از فهرست نويسى با راهنما كه شامل تمام مسائل فهرست نويسى است, تهيه شده كه بعد از موافقت هاى مقدماتى براى فهرست نويس ها فرستاده مى شد.
كارهاى بنياد از شروع پروژه فهرست نويسى در سال ١٩٩٣ به شرح زير بوده است:
روسيه: مجموعه نسخ خطى اسلامى در مؤسسه زبان, ادبيات و تاريخ در آكادمى علوم در كازان, تاتارستان:
Institute of language, Literature and History. Academy of science in Kazan, Tatarstan
كه شامل حدود ٥٠٠٠ نسخه است ـ كلاً ٣٥٠٠ نسخه به زبان عربى, ٣٠٠ نسخه به زبان فارسى و بقيه به زبان تركى/ تاتار است. بنياد با اين آكادمى قرارداد بسته است كه فهرست نويسى تمام مجموعه در مدت چهار سال انجام پذيرد. اولين جلد اين فهرست در پايان سال ١٩٩٤ به بنياد تحويل خواهد شد. پيش بينى مى شود فهرست كامل آن حدود نه جلد شود.
در ليتوانى, لتونى, بيلاروسى, دو ايالت بالتيك و بيلوروس جزو مناطقى است كه داراى نسخ خطى منحصر بفرد هستند. براى مثال نسخ خطى اسلامى به زبان تاتار و بلاروسى ـ بويژه ترجمه هاى كامل قرآن به تركى و بلاروسى. نسخ خطى گوناگون از قرآن و ساير نسخ خطى اسلامى كه توسط مفتى لهستان در سال ١٨٣٥ مهر شده است در موزه تاريخ و شناخت اقوام ويلينوس vilnius توسط نويسنده مقاله كه در سال ١٩٩٢ ديدارى از ليتوانى داشت, مشاهده شده است. در زمان رژيم كمونيستى سابق, نسخ خطى اسلامى و مسيحيت بعنوان اجزاى مرده موزه تاريخى قلمداد مى شد و در نتيجه مورد غفلت و فراموشى قرار گرفته بود. بعد از دگرگونى هاى سياسى, وضعيت اقتصادى كشور فاقد بودجه براى كارهايى از جمله نسخ خطى اسلامى بود. اكثر نسخ خطى از سال ١٩٩٢ به بعد در وضعيت نامناسبى قرار دارند و نيازمند به اصلاح فورى اند. در سال ١٩٩٣ بنياد تصميم گرفت تمام نسخ خطى موجد در ليتوانى, لتونى و بلاروسى را فهرست نويسى كند. كار شروع شد و در پاييز ١٩٩٣ در ليتوانى و لتونى به اتمام رسيد و مجموعه بلاروسى نيز در بهار ١٩٩٤ پايان يافت.
هند: اين كشور شامل سومين مجموعه بزرگ نسخ خطى اسلامى در جهان است. برخى از مجموعه هاى بزرگ كه به طور كامل شناسايى نشده بودند, به تنهايى فهرست شدند. وسعت كشور و تعداد مجموعه هاى نسخ خطى اسلامى, اين مشكل را كه كار بايد از كجا شروع شود, پيچيده تر مى سازد. در بعضى موارد, دسترسى به مجموعه ها كه بايستى براى فهرست نويسى توسط بنياد انتخاب شوند, به علت برترى گروههاى قومى و ملاحظات تعصبى در آن مناطق, مشكل است. به هر حال, غنا و اهميت مجموعه هاى نسخ خطى اسلامى در هند, ما را ترغيب مى كند تا به تعدادى از اين مشكلات فايق آييم.
بنياد از پيشنهاد همكارى مركز ايندرا گاندى و دهلى استقبال كرد. شش مجموعه عمومى مهم براى فهرست نويسى در مرحله اول انتخاب شد:
Khuda Bakhsh Oriental public library, Panta; Jamia Hamdard, Delhi: Jamia Islamia, Delhi; Hadratpir Muhammad shah Dargah library, Ahmedabad: Jamimasid library, Bombay. Government oriental Manuscripts library, madras.
كار فهرست نويسى پس از تهيه گزارش هاى مقدماتى توسط مركز ايندرا گاندى, شروع شد.
آلبانى: در زمان رژيم سابق كشور آلبانى, نسخ خطى اسلامى كاملاً مورد غفلت و فراموشى قرار گرفته بود و بلافاصله پس از دگرگونى سياسى, اولين قدم جدى بررسى در مورد وجود نسخ خطى بود كه بنياد در اين كشور انجام داد. اين بررسى تنها مجموعه هاى عمومى را شامل مى شد, زيرا صاحبان مجموعه هاى خصوصى هنوز براى دادان اطلاعات به بيگانگان اعتماد نداشتند.
آرشيو ايالت و كتابخانه ملى تيرانا داراى دو مجموعه نسخ خطى اسلامى (مجموعاً ١٦٠٩ جلد) است كه بزرگ ترين مجموعه قابل دسترسى در كشور است. بنياد قبلاً با مسؤولين مربوطه براى فهرست نويسى آنها تماس گرفته است. مشكل اصلى فقدان فهرست نويسى كاردان و آشنا به نسخ خطى عربى بود كه قسمت اصلى مجموعه را شامل مى شد. از اين رو قرار شد اگر بنياد نتوانست دانشمند محلى مناسب براى اين كار پيدا كند, متخصص فهرست نويسى از خارج فرستاده شود.
سودان: تعدادى از مجموعه هاى نسخ خطى سودان فهرست نويسى نشده اند و مجموعه هاى موجود, چه عمومى و چه خصوصى, مجموعه هاى قابلى نيستند. اين به دليل بى توجهى نيست, بلكه به علت فقدان بودجه و كارمند است. شرايط نامناسب نسخ خطى, فهرست نويسى فورى و حفظ آنها را ضرورت مى بخشد. هم اكنون يك پروژه براى فهرست نويسى دانشگاه خارطوم در دست تهيه است. اين مجموعه, بزرگ ترين مجموعه در كشور است, كه شامل مجموعه تيجانى Tijani نيز مى شود كه به دانشگاه خارطوم اهدا شده و از نظر تعداد نسخ خطى طب اسلامى مهم است.
بنياد برنامه ريزى كرده در صورتى كه شرايط عمومى كشور اين اجازه را بدهد, مجموعه هاى بيشترى از نسخ خطى اسلامى را در سودان فهرست نويسى كند. پروژه فهرست نويسى بنياد با فعاليت هاى ياد شده فوق پايان نمى پذيرد. بنياد همچنين به فهرست نويسى مجموعه هاى نسخ خطى در ساير كشورها كه اين نسخه ها در آنجا مورد غفلت قرار گرفته و منابع محلى كمك جدى براى فهرست نويسى آنها انجام نمى دهند, يارى خواهد كرد. يكى از اين كشورها يمن است, جايى كه بنياد قصد همكارى با سازمان يونسكو و بعضى ديگر از كشورهايى را دارد كه در روند برنامه ريزى پروژه نگهدارى در كشور فعال هستند. بنياد, يك پروژه فهرست نويسى را در آنجا شروع كرده و در حفظ و نگهدارى نسخ خطى اسلامى تلاش خواهد نمود.
دوره هاى آموزشى براى فهرست نويس ها
پروژه هاى فهرست بردارى و فهرست نويسى بنياد يك مشكل اساسى را روشن ساخت: كمبود فهرست نويس كارآزموده نسخ خطى, بويژه در كشورهاى مورد نظر. بنابراين بنياد در سال ١٩٩٣ تصميم گرفت دوره هاى آموزشى براى فهرست نويس ها برگزار كند. برنامه اى جامع ريخته شد و اولين دوره آموزشى به مدت شش هفته از ژانويه ـ فوريه ١٩٩٤ در قاهره برگزار شد. بيست دانشجو از پانزده كشور در اين دوره شركت كردند. دومين دوره آموزشى در سپتامبر ـ اكتبر ١٩٩٤ در استانبول, تركيه و سومين آن در اوايل ١٩٩٥ در لندن برگزار شد. حفظ نسخ خطى اسلامى كه در شرايط نامناسب هستند, يكى از اهداف بنياد است. در ضمن, بنياد همراه با اين فعاليت, مجموعه ويژه نسخ اسلامى خود را به صورت ميكروفرم تدوين مى كند. بررسى هاى جهانى روشن كرده است كه برخى از نسخ اسلامى در شرايطى هستند كه به سرعت رو به انهدامند و خطر اين وجود دارد كه به كلى از بين بروند. اين مسأله در كشورهاى فقيرتر به علت فقدان منابع مالى براى مراقبت از آنهاست و هم چنين به علت صدمات جنگ كه بسيارى از مجموعه ها را در جاهايى نظير بوسنى ـ هرزگوين و سومالى نابود كرده است.
كار حفظ و مرمت اين آثار بسيار وقت گير و هزينه بردار است و دسترسى به آنها بستگى زياد به دولت ها و مسؤولين كتابخانه ها دارد. مسأله دسترسى به اكثر مجموعه هاى خصوصى, مثل صحراى افريقا خيلى پيچيده تر است. بنابراين استفاده از تكنولوژى هاى گوناگون براى استفاده جهت حفظ و نگهدارى آنها مورد ملاحظه قرار گرفته است.
براى انجام احتياط هاى لازم در استفاده از منابع مالى بنياد, به انجام يك پروژه نمونه در قسمتى از نيجريه پرداخته ايم. اين پروژه تهيه ميكروفيلم از ٤٠٠٠ نسخ خطى در ايالت كادونا در تاندم, همزمان با پروژه تهيه فهرست دستى است.
خط مشى بنياد براى تهيه مجموعه نسخ خطى به وسيله تهيه نسخه ميكروفرم از نسخ خطى مهم و بااهميت از مجموعه هاى سراسر دنياست. هيئت مديره بنياد نسخ خطى را از روى فهرست هايى كه قبلاً چاپ شده اند انتخاب مى كند و برنامه هاى دريافت نسخ انتخاب شده با تهيه كپى يا مبادله انجام خواهد شد. كتابخانه
يك كتابخانه مرجع از مدارك چاپى جهت حمايت و تقويت پروژه هاى تحقيقاتى گوناگون, بويژه مطالعه يا ويرايش متون اسلامى مهم موجود در نسخ خطى در بنياد تاسيس شده است.
كتابخانه شامل ١٥٠٠٠ جلد كتاب در دو طبقه و هم چنين مواد غير كتابى مانند (ميكروفرم ها) خواهد بود. در حال حاضر, كتابخانه بيش از ٨٥٠٠ جلد كتاب در زمينه هاى اصلى مطالعات اسلامى, به زبان هاى مهم اسلامى شامل عربى, فارسى, تركى, اردو, سواحلى, گجراتى, هم چنين روسى و زبان هاى اروپايى, گردآورى كرده است.
كتابخانه داراى فهرست هاى چاپى بااهميت نسخ خطى اسلامى است كه به ترتيب نام كشور رده بندى شده است (حدد ٧٠٠ عنوان). اين كتابخانه قصد دارد مجموعه جامعى در اين زمينه تهيه كند و مدارك را در تمام شكل موجود از قبيل: فتوكپى, ميكروفيلم, ميكروفيش و در آينده ديسك هاى سى ـ دى CD جمع آورى كند. كتابخانه مجموعه خود را به دو زبان به صورت ماشينى ثبت كرده است كه داده هاى كتابشناختى را به خط عربى و همين طور به خط لاتين شامل آوانويسى تمام زبان هاى اسلامى ارائه مى دهد. اين بانك اطلاعات براى بنياد فراهم آمده است و داراى جنبه هاى مهم و چند منظوره است. تمام حوزه هاى ثبت شده كتابشناسى ها قابل جستجو به دو زبان هستند و گزارش هاى كلى گوناگون از بانك اطلاعاتى مى تواند به هر دو زبان چاپ شود.
تمام مجموعه براى راحتى مراجعين به صورت قفسه باز در دسترس است, و كتابخانه براى مراجعه دانشمندان و محققين نسخ اسلامى با ارائه تقاضاى كتبى, باز است.
با توجه به آنچه گذشت مى توان تلاش هاى بنياد را به طور خلاصه در دو هدف متمركز شده زير ديد:
١. تهيه فهرست دستى و فهرست نويسى نسخه هاى اسلامى در نقاط مختلف جهان.
٢. حفظ و نگهدارى و كپى نسخ خطى اسلامى.
در ضمن, بنياد سعى دارد يك بانك اطلاعاتى تأسيس كند كه شامل تمام تحقيقات انجام گرفته در دنيا در زمينه هاى نسخ اسلامى باشد. قابل ذكر است كه محل بنياد در اروپا دسترسى به مدارك بنياد را آسان تر مى كند. بنابراين بنياد براى رسيدن به هدف نهايى خود كه تبديل شدن به يك مركز اصلى براى تحقيق و مطالعه نسخ خطى اسلامى است, از تمام پژوهشگران و دانشمندان در اين زمينه يارى مى طلبد و در اين راستا نهايت تلاش خود را به كار خواهد برد.پاورقي: * مدير بنياد ميراث اسلامى الفرقان.