آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - فلاح السائل و نجاح المسائل فى عمل اليوم والليل - مجيدى غلامحسين

فلاح السائل و نجاح المسائل فى عمل اليوم والليل
مجيدى غلامحسين


فلاح السائل ونجاح المسائل فى اليوم والليل, السيِّد بن طاووس, ابى القاسم على بن موسى بن جعفر بن محمّد بن محمّد, (المتوفى ٦٦٤), تحقيق غلام حسين المجيدي
راهنماى سالكان و قدوه عارفان, رضى الدين ابوالقاسم على بن سعد الدين ابى ابراهيم موسى بن جعفر بن محمد بن احمد بن محمد بن طاووس, در آيين بندگى و شيوه عبادت كتابهاى ارجمند و جليلى رقم زده است. كتاب فلاح السائل وى يكى از بهترين كتابهاى دعايى شيعه است كه در دو جزء نگاشته شده است. اوّلين جزء مشتمل بر سى فصل و شامل دعاهايى است كه بايد سالكان الى الله, و حق جويان, ميان ظهر و شب بخوانند و دل را بدانها جلا دهند. و جزء دوم دعاهايى را دربر دارد كه مؤمنان و سالكان بايد آنها را از هنگامه بيدار شدن در دل شب براى نماز شب و رازگويى با (اللّه) تا پيش از ظهر زمزمه كنند.
برخى احتمال داده اند كه از جزء دوم بخشهايى ناپديد شده است (مستدرك, ج٣, ص٢٩١, كتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او, ص٥٩), ابن طاووس(ره) در برخى از آثارش از آن كتاب ياد كرده و چگونگى آن را گزارش كرده است, اين موارد را مؤلف كتاب ((كتابخانه ابن طاووس) نشان داده است. فلاح السائل به سال ١٣٨٢ براساس دو نسخه خطى چاپ شده و پس از آن و براساس همان نسخه در نجف به سال ١٣٨٥ نشر يافته است. نويسنده كتاب ياد شده مى گويد: (آن چاپ [چاپ نجف] داراى همان متن نخستين است جز آنكه عباراتى از مقدمه ابن طاووس كه مربوط به دو گونه تقسيم اجزاء مهمات است از آن حذف شده است. برخى از مواد جزء اوّل فلاح در هيچ كدام از چاپها نيامده است, اما مى توان از موارد نقل شده در بحار و مستدرك آنها را مشخص كرد… آقابزرگ از تعدادى از نسخه هاى خطى جزء اوّل فلاح ياد مى كند, اين نسخه ها ظاهراً غير از نسخه هايى است كه در چاپهاى فلاح مورد استفاده قرار گرفته است… آنچه از محتواى برخى از نقلهاى بحار به دست مى آيد, اين است كه جزء دوم در دسترس مجلسى بوده است; نمونه چنين نقلى در بحار ٨٦, ص١٢٩, ١٦٢ـ١٦٤ آمده كه مشتمل بر ادعيه مربوط به فجر مى باشد (كتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او, ص٦٠ ـ٦١).
سيد بن طاووس سه طريقى را كه در نقل ادعيه بدان تكيه كرده است بدين سان گزارش كرده است.
الف) مارواه عن الشيخ حسين بن احمد السو راوى عن محمد بن ابى القاسم الطبرسى عن ابى على بن الشيخ الطوسى.
ب) مارواه عن الشيخ على بن يحى الحناط الحلّى, عن عربى بن مسافر, عن محمد بن ابى القاسم الطبرسى, عن ابى علي.
ج) مارواه عن الشيخ اسعد بن عبدالقاهر الاصفهاني, عن ابى الفرج على بن السعيد ابى الحسن الراوندى عن الشيخ ابى جعفر محمد بن على بن الحسن الحلبى عن الشيخ الطوسى.
افزون بر آنچه ياد كرديم مؤلف در فصل (مقدمات طهارت و بيان الغسل). مطالب مربوط به غسل ميّت و احكام اموات تا صلاة ليلة الدفن را به طور مشروح بيان كرده است.
از اين كتاب نسخه هاى خطى زير وجود دارد:
الف) نسخه خطى آستان قدس رضوى
ب) نسخه خطى كتابخانه آيت الله العظمى مرعشى(ره)
ج) نسخه خطى كتابخانه مسجد اعظم
د) نسخه خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى
مرحوم آقا بزرگ تهرانى درباره نسخه هاى خطى اين كتاب گفته است: نسخه خطى فلاح السائل يكى در سامرا و ديگرى در مدرسه سپهسالار (شهيد مطهرى) موجود است. تحقيق كتاب:
آورديم كه برخى از نسخه هايى كه گويا براساس آنها متن چاپى نشر يافته است, همه مواد فلاح را ندارد. اكنون اين تحقيق بر پايه نسخه اى سامان مى پذيرد كه همه بخشهاى را دربر دارد. در متن چاپى گاهى از دعاهايى نام برده شده در كتاب وجود ندارد. خوشبختانه در نسخه آستان قدس اين موارد وجود دارد, از اين روى ما اين نسخه نفيس را اصل قرار داده ايم و ساير نسخه ها را با آن سنجيده ايم. مى توان ادعا كرد كه تمام نسخه هاى موجود, در اين تحقيق ديده شده و موارد اختلاف و نكته هاى لازم الذكر بيان شده است.
چنانكه گفتيم در اين تحقيق, نسخه آستان قدس رضوى مبناى كار قرار گرفته و نسخه مطبوع و نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به طور كامل با آن سنجيده شده است. نسخه كتابخانه آيت الله العظمى مرعشى(ره) مشابهت كامل با نسخه مجلس شوراى اسلامى دارد از اين روى فقط موارد اختلاف را در آن ملاحظه كرده ايم و شايد بتوان ادعا كرد كه اين دو نسخه يكى هستند. نسخه مسجد اعظم نيز مشابه نسخه مطبوعه مى باشد. كارهاى انجام شده در اين تحقيق:
١. نسخه آستان قدس مبناى كار بوده و نسخه مجلس شوراى اسلامى به طور كامل از ابتدا تا انتها با آن سنجيده شده و در موارد اختلاف به نسخه كتابخانه آيت الله العظمى مرعشى(ره) و نسخه مسجد اعظم و نسخه چاپى آن مراجعه شده و تفاوتها ياد شده است.
٢. تمام احاديث شماره سريال و فرعى دارد
٣. شماره صفحه قديم, در حاشيه كتاب آمده تا ارجاع هايى كه تاكنون به فلاح السائل داده شده است دريابيدن موارد آن در چاپ جديد براى محققان سهل باشد.
٤. فهرست احاديث و اطراف الاحاديث تهيه شده است.
٥. مستندسازى تمامى احاديث.
٦. مستندسازى اشعار.
٧. مستندسازى اعلام.
٨. فهرست منابع و مآخذى كه احاديث كتاب در آنها ذكر شده است.
٩. مقدمه اى درباره شرح حال مؤلف و جايگاه كتاب در آثار نگاشته شده درباره دعا.
١٠. تبيين موارد مشكل كتاب.
١١. اعراب گذارى ادعيه و روايات و آيات.
١٢. تطبيق روايات با مصادر مختلف و تبيين اختلافات آن با مصدر و منبع اوّل.
١٣. استخراج آيات.
١٤. تحقيق رجالى پيرامون راويان مشتبه.
اين تحقيق كه مراحل نهايى بازنگرى را مى گذراند بزودى از سوى مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم نشر مى يابد.