آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - فهرستهاى پايان نامه هاى تحصيلى در ايران - طبيب زاده اميد

فهرستهاى پايان نامه هاى تحصيلى در ايران
طبيب زاده اميد

مقدمه
كتابخانه ملى اخيراً در زمينه فهرست كردن و گردآوريِ پايان نامه هاى تحصيلى دو كار اساسى انجام داده است: يكى تهيه كل پايان نامه هايى كه دانشجويان دوره دكترى و فوق ليسانس دانشگاههاى خارج، حدوداً از تاريخ ١٩٣٧ تا ١٩٩٢، درباره مسائل گوناگون مربوط به ايران نگاشته اند، و ديگرى انتشار كتابى با عنوان چكيده پايان نامه هاى زبانشناسى كه شامل مشخصات و چكيده هاى تمام پايان نامه هاى فوق ليسانس و دكترى دانشجويان زبانشناسى عمومى (همگانى) دانشگاههاى ايران، از سال ١٣٤٥ تا ١٣٧٢، است. در اينجا قصد داريم اين دو اقدام كتابخانه ملى را به اختصار معرفى كنيم. اما پيش از آن شرح كوتاهى درباره برخى از فهرستها و كتابشناسيهاى مهمى مى آوريم كه تاكنون در اين زمينه در ايران انتشار يافته است.

*

تهيه كتابشناسيها و فهرستهايِ پايان نامه هاى تحصيلى، خاصه پايان نامه هاى دوره هاى تحصيلات تكميلى (فوق ليسانس و دكترى)، از جمله اقدامات ضرورى براى آشنا ساختن محققان با كارهاى پژوهشى است. تا آنجا كه نگارنده مى داند تهيه چنين فهرستهايى در ايران به طور جسته و گريخته از اواخر سالهاى دهه چهل شمسى آغاز شد. اما تا سال ١٣٥٦ كه جلد اول فهرست رساله هاى تحصيلى دانشگاه تهران١ منتشر شد، هيچ طرح و برنامه مشخصى براى تهيه فهرست كامل پايان نامه هاى هيچ دانشگاهى در ايران وجود نداشت.
ايرج افشار، سرپرست طرح فوق، در پيشگفتار اين مجلد آورده بود: (انتشار اين مجلد آغازى است براى كار درازآهنگى كه ما در پيش داريم و بايد بالمآل فهرستى نسبتاً كامل از تمام رسالات نشر كنيم و البته اين كار هم از اين باب است كه رساله هاى موجود را بشناسيم و هم اينكه علاقه مندان به تحقيق بدانند كه در چه مسائلى دانشجويان اين دانشگاه كار كرده اند تا در آن موضوع خاص دوباره كارى نشود). اين مجلد كه در ١٠٠٠ نسخه انتشار يافت شامل مشخصات ٥٣٣٢ عنوان پايان نامه در رشته هاى زبان و ادبيات فارسى، باستان شناسى و هنر، روزنامه نگارى، زبان شناسى، زبان و ادبيات خارجى، فلسفه و علوم تربيتى ، و تاريخ جغرافيا بود. حسين بنى آدم، رئيس وقت اداره خدمات اسنادى كتابخانه مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران، در مقدمه همين مجلد آورده بود: (فهرست نويسى پايان نامه هاى دانشگاه تهران از خرداد ١٣٥٤شمسي… در اداره خدمات اسنادى كتابخانه مركزى و مركز اسناد آغاز شد. نخستين كارى كه براى شروع اين خدمت انجام شد جمع آورى تقريبى آمارى از تعداد پايان نامه هاى تحصيلى بود و… اقدام بعدى دستيابى به نام و نشان و بازبينى رساله ها بود، اما با كمال تأسف در مواردى اصل رساله ها به دست نيامد و جز آن دفتر ثبت رساله هاى برخى از دانشكده ها براى بار دوم و سوم نوشته شده و در همين دوباره نويسى چه بسا عناوين و يا همه مشخصات رساله ناخوانا شده و از آن تنها شماره رديفى باقى مانده بود). از اين دو نقل قول به خوبى مى توان به فوايد و ضرورت تدوين چنين كتابشناسيهايى، و نيز برخى از مشكلات موجود بر سر راه تهيه آنها پى برد. مثلاً چنانكه اشاره شد يكى از مشكلات اين كار مفقود شدن يا از ميان رفتن برخى از پايان نامه هاست، كه همين بر ضرورت تدوين هرچه سريعتر چنين فهرستهايى، خصوصاً در دانشگاههاى بزرگ كشور، مى افزايد. در هر حال مجلد بعدى و پايانيِ اين مجموعه نيمه تمام كه در ٥٠٠ نسخه منتشر شد،٢ شامل مشخصات حدود ٧٧٠٠ عنوان از پايان نامه هاى دانشكده پزشكى دانشگاه تهران است كه به ترتيب نام مؤلفان آنها تنظيم شده است.٣
پس از انتشار دو مجلد فوق، كار معرفى پايان نامه هاى تحصيلى دانشگاه تهران متوقف شد، تا اينكه با انتشار نشريه پژوهشنامه (نشريه معاونت پژوهشى، دانشگاه تهران)، اين كار در شكل ديگرى از سر گرفته شد. در اين نشريه كليه فعاليتهاى پژوهشى دانشگاه تهران، از طرحهاى پژوهشى مصوب دانشگاه و مقالات و كتابهاى تأليفى و ترجمه اى استادان آن گرفته تا پايان نامه هاى تحصيلى دانشجويان كارشناسى ارشد و دكتريِ آن دانشگاه، همراه با چكيده اى درباره هر طرح و مقاله و كتاب و پايان نامه، معرفى مى شود. مطالب اين نشريه براساس دانشكده ها و گروههاى علمى هر دانشكده از دانشگاه تهران تنظيم شده است و در پايان هر شماره فهرست اعلام و فهرست موضوعى مفصلى آمده است كه استفاده از آن نشريه را به عنوان كتابشناسى مستقلى براى مراجعه كنندگان ميسر مى سازد. متأسفانه اين نشريه در تيراژ محدودى منتشر مى شود و وضع بازاريابى و توزيع آن نيز چون غالب انتشارات دولتى تعريف چندانى ندارد، به حدى كه بسيارى از محققان و پژوهشگران كشور كه خوا نندگان اصلى چنين آثارى هستند، از وجود آن بى خبرند.٤
علاوه بر دانشگاه تهران، برخى ديگر از دانشگاههاى كشور نيز از طريق انتشار كتابشناسيهاى مستقل يا كارنامه هاى پژوهشى كه غالباً به صورت گاه نامه يا تك شماره منتشر مى شود، چكيده هاى پايان نامه هاى تحصيلى دانشجويان خود را معرفى مى كنند. مثلاً دانشگاه شيراز با انتشار كتاب چكيده پايان نامه هاى دانشكده تحصيلات تكميلى دانشگاه شيراز،٥ مشخصات و چكيده هاى ٤١٧ عنوان پايان نامه فوق ليسانس و دكترى دانشجويانِ دانشكده هاى خود را معرفى كرده است. اين كتابشناسى شامل پايان نامه هايى است كه دانشجويان دانشگاه شيراز از بدو تأسيس آن دانشگاه تا سال ١٣٦٠ نگاشته اند. اميدواريم اين دانشگاه كه يكى از مطلوبترين كتابشناسيهاى موجود در مورد پايان نامه هاى تحصيلى را منتشر كرده است، به كار خود ادامه دهد و پايان نامه هاى مربوط به سالهاى بعد از ١٣٦٠ را نيز معرفى كند.
دانشگاه صنعتى اصفهان نيز از دانشگاههايى است كه تاكنون با انتشار دو كارنامه پژوهشى، پايان نامه هاى تحصيلى دانشجويان خود را معرفى كرده است.٦ نخستين كارنامه اين دانشگاه در سال ١٣٦٧، و دومين كارنامه آن، در شكل مطلوبترى، در سال ١٣٧٢ انتشار يافت. اين كارنامه علاوه بر چكيده پايان نامه هاى كارشناسيِ ارشدِ دانشجويانِ دانشكده هاى مختلف، شامل توضيحاتى درباره انتشارات و طرحهاى تحقيقاتى و چكيده مقاله هاى فارسى و انگليسى اعضاى هيئتِ علمى آن دانشگاه است. چنانكه در مقدمه دومين شماره كارنامه آمده، قرار است كه از اين پس اين مجموعه هر سال منتشر شود؛ اميدواريم كه چنين باشد و نيز اميدواريم شماره هاى بعدى اين نشريه همراه با فهرستهاى راهنمايى منتشر شود كه استفاده از آن را از طريق اعلام و موضوع هم ميسر سازد.٧
علاوه بر دانشگاهها و مؤسسات تحقيقاتى، برخى از وزارتخانه ها و سازمانهاى فرهنگى كشور نيز به معرفى پايان نامه هاى تحصيلى دست زده اند. يكى از مهمترين كارها در اين زمينه حاصل فعاليتهاى دفتر امور پژوهشى وزارت فرهنگ و آموزش عالى است. اين دفتر با انتشار سالانه كارنامه پژوهشى دانشگاهها و مؤسسات تحقيقاتى وابسته، انواع فعاليتهاى تحقيقاتى دانشگاهها و مراكز تحقيقاتى كشور را در هر سال در قالب جدولهاى گوناگون منتشر مى سازد. طرح، پايان نامه، كتاب، مجلات علمى، مقالات، كنفرانس، گردهمايى، سمينار، سفرهاى علمى اساتيد، تعداد اعضاى هيأت علمى به تفكيك رشته هاى تخصصى و تعداد دانشجويان كاردانى، كارشناسى، كارشناسى ارشد و دكترى، تعداد محققان، رتبه بندى كل دانشگاهها از نظر تعداد طرحهاى تحقيقاتى، رتبه بندى از نظر اجراى طرحهاى تحقيقاتى به تفكيك رشته هاى تخصصى، نسبت محققان به هيئت علمى، نسبت طرح به هيئت علمى، نسبت مقالات و تأليفات و ترجمه به هيئت علمى و… از جمله اطلاعاتى است كه جدولهاى متعدد اين مجموعه در اختيار مى گذارند.٨ اطلاعات اين مجموعه در مورد پايان نامه هاى تحصيلى دانشگاههاى كشور عبارت است از: نام دانشگاه، عنوان پايان نامه، نام دانشجو، نام استاد راهنما، مقطع تحصيلى (كارشناسى ارشد، دكترى)، تعداد واحد پايان نامه، و تاريخ آن. اهميت اين نشريه در اين است كه امكان مقايسه فعاليتهاى علمى دانشگاههاى كشور را در زمينه هاى گوناگون ميسر مى سازد؛ گفتنى است كه اطلاعات مندرج در اين نشريه تماماً از سوى خود دانشگاههاى كشور تأمين مى شود.
به عنوان تلاش ديگرى از سوى سازمانهاى فرهنگى كشور در معرفى و فهرست كردن پايان نامه هاى دانشجويان ايرانى، مى توان از فهرست پايان نامه هاى فارغ التحصيلان ايرانى خارج از كشور ياد كرد كه در سه مجلد و به همت مركز اسناد و مدارك علمى منتشر شده است. اين مجموعه شامل مشخصات پايان نامه هايى است كه دانشجويان ايرانيِ فارغ التحصيل در خارج از كشور به زبانهاى انگليسى و آلمانى و فرانسه نگاشته اند. جلد نخست اين مجموعه كه به پايان نامه هاى سالهاى ١٢٩٢ش تا ١٣٤٩ش اختصاص دارد، شامل مشخصات ١٦٠٥ عنوان پايان نامه در رشته هاى گوناگون است. جلد دوم آن شامل مشخصات ١٤٧٤ عنوان پايان نامه اى است كه از ١٣٥٠ تا ١٣٥٤ نگاشته شده و جلد سوم آن شامل مشخصات ٩٤٩ عنوان پايان نامه، از سال ١٣٥٥ تا ١٣٦١ است. هريك از اين سه مجلد داراى تقسيم بندى موضوعى و فهرستهاى راهنماى مفصل مى باشد. علاقمندان و محققان مى توانند در كتابخانه مركز اسناد و مدارك علمى از اين مجموعه استفاده كنند.٩
و بالاخره چكيده پايان نامه هاى ايران نام فصلنامه اى است از انتشارات مركز اطلاعات و مدارك علمى ايران كه تاكنون چند شماره اى از آن انتشار يافته است و شامل چكيده هاى پايان نامه هاى دانشجويان دانشگاهها و مراكز آموزش عالى در مقاطع كارشناسى ارشد و دكترى از تاريخ فارغ التحصيلى ١٣٦٨ به بعد است. چكيده هاى اين فصلنامه در پنج موضوع ادبيات و علوم انسانى، علوم پايه، علوم پزشكى، فنى و مهندسى و كشاورزى مرتب شده است، و ترتيب مشخصات هريك از مدخلهاى آن نيز به شرح زير است: نام دانشجو، عنوان پايان نامه، درجه تحصيلى، محل تحصيل، استاد راهنما، تاريخ فارغ التحصيلى، محل تحصيل استاد راهنما، و تعداد صفحات. هر فصل نامه در پايان شامل سه فهرست راهنماى موضوع، نامها و نام دانشگاههاست كه امكان استفاده از آنها را از طرق فوق امكان پذير مى سازد. مركز اطلاعات و مدارك علمى ايران چكيده هاى اين نشريه را از خود پايان نامه ها و يا از چكيده هاى موجود در نشريات پژوهشى دانشگاهها گردآورى مى كند. البته در مقدمه نخستين شماره اين نشريه آمده است كه (چكيده هايى در نشريات آينده به چاپ خواهد رسيد كه براساس بخشنامه وزير محترم فرهنگ و آموزش عالى، يك نسخه از پايان نامه آن به مركز اطلاعات و مدارك علمى ايران ارسال شده باشد). اميدواريم دانشگاههاى كشور چنانكه بايد با اين مركز همكارى كنند و به انتشار هرچه منظم تر و كاملتر اين نشريه يارى برسانند. در هر حال اين نشريه هم مانند غالب آثارى كه در مراكز دولتى انتشار مى يابد، فاقد توزيع و بازاريابى مناسب است، به حدى كه كمتر استاد يا دانشجويى از وجود آن خبر دارد.١٠
تعداد فهرستها و كتابشناسيها و مآخذ مربوط به پايان نامه هاى تحصيلى دانشجويان ا يرانى، بيشتر از مواردى است كه در اينجا متذكر شده ايم، اما آثار مهم و اساسى در اين زمينه، خاصه پس از انقلاب تقريباً محدود به همين مواردى است كه برشمارديم.
*

چنانكه در ابتداى گفتار خود آورديم، كتابخانه ملى اخيراً دست به دو اقدام اساسى در زمينه پايان نامه هاى تحصيلى زده است. حال اين دو اقدام را كه از آخرين فعاليتها در زمينه گردآورى و فهرست كردن پايان نامه هاى تحصيلى مربوط به ايران و زبان فارسى است معرفى مى كنيم.
١. پايان نامه هاى دكترى دانشگاههاى خارج درباره ايران و اسلام. كتابخانه ملى ايران در سال ١٣٧٢ دست به اقدامى تاريخى زد و با خريدن ١٠٥٦ عنوان پايان نامه تحصيلى دانشگاههاى خارج، خاصه آمريكا، بر غناى مخازن ايرانشناسى و اسلامشناسى خود افزود. اين پايان نامه ها كه اينك در مخزن ايرانشناسى و اسلامشناسى كتابخانه ملى (نياوران) در معرض استفاده پژوهشگران و علاقه مندان قرار دارد، غالباً به زبان انگليسى است و تاريخ دفاع آنها از ١٩٣٧ تا ١٩٩٢ است. كتابخانه ملى با پرداخت ٧٠٠٢٤دلار، اين پايان نامه هـا را كه در اصل به صورت ميكروفيلـم در آرشيو UMI (University Microfilms international ) نگاهدارى مى شود، از آن سازمان خريدارى كرد.١١ اين پايان نامه ها كه به همت UMI بر كاغذ اعلا و در صحافى عالى و با جلد گالينگور منتشر شده است، تاكنون مورد استفاده دهها مراجعه كننده كتابخانه ملى قرار گرفته و چند سازمان فرهنگى و دانشگاهى، منجمله سازمان دايرةالمعارف اسلامى، براى انجام كارهاى پژوهشى خود، از روى بسيارى از آنها نسخه هاى زيراكس تهيه كرده است.١٢ موضوع برخى از اين پايان نامه ها درباره مسائل اسلامشناسى و موضوع برخى ديگر از آنها درباره ايرانشناسى است. عنوان برخى از اين پايان نامه ها را براى نمونه مى آوريم:
عباس اقبال آشتيانى (١٨٩٧ـ١٩٥٦): تحقيقى در تاريخ روشنفكرى جديد ايران؛ مشكلاتِ دانشگاهى و شخصى و اجتماعيِ دانشجويان افغانى و ايرانى در امريكا؛ تحليل نقش صنعت نفت در اقتصاد ايران؛ آواز: تحقيقى در جنبه هاى ريتميك در موسيقى سنتى ايران؛ خانهاى بختيارى: جدايى قومى در ايران (١٨٨٠ـ ١٩١٥)؛ بروكراسى در ايران: زمينه هاى تاريخى و معاصر؛ معناى رندى در شعر حافظ؛ تعارض ميان ارزشهاى آموزشى غربى و آموزش سنتى در ايران؛ تثبيت جمهورى اسلامى ايران؛ وابستگى و آموزش و پرورش: تحليل رشد آموزش و پرورش در ايران از جنگ جهانى دوم به بعد؛ رشد سرمايه دارى وابسته و تشكيل طبقات اجتماعى در ايران (١٨٠٠ـ١٩٧٠)؛ قومنگارى روستاهاى ايران؛ عقايد و ارزشهاى ايرانى در آمريكا؛ تاريخچه تربيت بدنى و ورزش در ايران؛ تاريخچه آموزش و پرورش در ايران: تأثير اسلام و غرب؛ سرچشمه هاى هندو اروپايى جشنهاى سال نو در ايران؛ ايران از ديدگاه غربيها: بررسى سفرنامه هاى مربوط به ايران از ١٩٠٠ تا ١٩٤٠؛ اسلام و روابط بين المللى مدرن: نقش و تأثير شيعه؛ زندگى از ديدگاه روانشناسان معاصر ايران؛ روابط زبانى در ايران مركزى( (Central Iran ؛ نقش اسلام در انديشه سياسى خاورميانه؛ مبانى اجتماعى سياست ايران: حزب توده (١٩٤١ـ١٩٥٣)؛ تغييرات اجتماعى در ايران: ريشه هاى انقلاب ١٩٧٨؛ روابط ايران و امريكا از ١٩٥١ تا ١٩٨٧ و….
٢. چكيده پايان نامه هاى زبانشناسى (٧٢ـ١٣٤٥). اين كتابشناسى كه خود پايان نامه مؤلف آن در دوره كارشناسى ارشد زبانشناسى عمومى دانشگاه تهران است، شامل مشخصات و چكيده ٣٤٢ عنوان پايان نامه تحصيلى در رشته زبانشناسى عمومى در دوره هاى كارشناسى ارشد و دكتراى داخلى ( از سال ١٣٤٣ تا ١٣٧٢) است.١٣ در اين كتابشناسى تقريباً تمام پايان نامه هايى كه دانشجويان زبانشناسى عمومى دانشگاههاى تهران، شيراز، مشهد، علامه طباطبايى، تربيت مدرس و مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، در سالهاى ٤٣ تا ٧٢ نگاشته اند، معرفى شده است. در اين اثر درباره هر پايان نامه علاوه بر اطلاعاتى چون نام دانشجو و نام استاد راهنما و مشاور و سال دفاع از پايان نامه و نام دانشگاه و مقطع تحصيلى (كارشناسى ارشد يا دكترى) و تعداد صفحات، يك چكيده و چند كليد واژه (كه در فهرست موضوعى كتابشناسى مورد استفاده قرار گرفته است) نيز عرضه شده است. چنانكه دكتر ثمره، استاد و مدير گروه زبانشناسى عمومى دانشگاه تهران، در مقدمه كتاب حاضر آورده است، اين اثر (كارنامه تحقيقات علمى دانشجويان رشته زبانشناسى دانشگاههاى ايران در طول ٢٩سال (٧٢ـ١٣٤٣)) است١٤. با تورّقى در فهرست موضوعى اين كتابشناسى به عناوينى برمى خوريم چون: آسيب شناسى گفتار، آموزش پيش دبستانى، آموزش زبان فارسى، آواشناسى قرآن، اتباع، ارگيتو، اسم مصدر، اسناد، اصطلاحات خويشاوندى، بررسى دستورى، پسوند، پيدايش خط ارمنى، تحليل مقابله اى، تركيب و اشتقاق، حافظ، خصوصيات زبررنجيرى، رشد زبان، روشهاى ترجمه و…. اين عناوين، مراجعه كنندگان به كتابشناسى حاضر را به پايان نامه هايى مى رساند كه مآخذ سودمندى در كار تحقيق و پژوهش محسوب مى شود.
اميدواريم كتابخانه ملى كار معرفى پايان نامه هاى تحصيلى را در ديگر رشته ها نيز دنبال كند، و نيز اميدواريم كه در فهرست مآخذِ آثار محققان ايرانى، جاى بيشترى به پايان نامه هاى چاپ نشده اختصاص داده شود، پايان نامه هايى كه علت چاپ نشدن بسيارى از آنها تنها اين است كه براى خواص نگاشته شده است و خريدار چندانى در بازار كتاب ندارد.

پاورقي:
١. مهرى دخت بشارت. فهرست رساله هاى تحصيلى دانشگاه تهران، ج١: دوره هاى ليسانس دانشكده ادبيات و علوم انسانى، ش٦، زير نظر حسين بنى آدم، تهران، انتشارات كتابخانه مركزى و مركز اسناد، ٢٥٣٦. (اين فهرست در ١٠٠٠ نسخه منتشر شد.)
٢. حسين بنى آدم (و) خليل شيرازى (و) پورانداخت مشعوف، فهرست رساله هاى تحصيلى دانشگاه تهران، زير نظر ايرج افشار، ج٤، ش٨. تهران، انتشارات كتابخانه مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران، ١٣٥٧.
٣. پيش از انتشار دو مجلد فوق، فهرستها و كتابشناسيهاى ديگرى نيز در زمينه پايان نامه هاى تحصيلى در ايران منتشر شده بود كه مشخصات تعدادى از آنها را در زير مى آوريم: خليل شيرازى (و) مهين محجوب. فهرست پايان نامه هاى دكترى دامپزشكى دانشگاه تهران، تهران، دانشگاه تهران، ١٣٥٠. على اكبر جانا. فهرست پايان نامه هاى تحصيلى فوق ليسانس در دانشكده علوم ادارى، تهران، دانشكده علوم ادارى دانشگاه تهران. فرانك فرنيا. فهرست پايان نامه هاى پزشكى و داروسازى، تهران، مؤسسه تحقيقات و برنامه ريزى علمى و آموزشى مركز مدارك علمى، ١٣٥٤. ـــــــ . فهرست پايان نامه هاى علوم اجتماعى، تهران، مؤسسه تحقيقات و برنامه ريزى علمى و آموزشى، مركز مدارك علمى، ١٣٥٣. فروغ شفيعى (و) منيژه غيبى. فهرست كتابها، گزارشات و پايان نامه هاى قابل استفاده رشته آموزش بهداشت؛ بررسى منابع موجود در كتابخانه دانشكده بهداشت دانشگاه تهران، تهران، دانشگاه تهران، ١٣٥٤. (فهرست پايان نامه هاى فارغ التحصيلان فوق ليسانس كتابدارى در دانشگاه تهران). در: خبرنامه كتابدارى و انجمن كتابداران، (دوره٥، ش٢)، ١٣٥١. كتابشناسى تعاونى (بررسى مشخصات پايان نامه هاى تحصيلى دانش آموختگان رتبه اول). تهران، مؤسسه آموزش و تحقيقات تعاونى دانشگاه تهران، ١٣٥٠. مطالعه پايان نامه ها و روند ده ساله آن در رشته علوم اجتماعى دانشگاه تهران، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعى دانشگاه تهران، ١٣٥٤. مهردخت وزيرپور كشميرى. فهرست تحليلى پايان نامه هاى فوق ليسانس علوم تربيتى (از ١٣٤٨ تا ١٣٥٢)، تهران، دانشگاه تهران، (١٣٥٣). آثار زير نيز همزمان با انتشار دو مجلدِ فهرست رساله هاى تحصيلى دانشگاه تهران، يا اندكى پس از انتشار آن منتشر شده است: بهرام گرامى. فهرست پايان نامه ها و مقاله ها، نشريه ها و كتابهاى دانشكده كشاورزى كشور از بدو تأسيس تا ١٣٦٠، اصفهان، دانشگاه صنعتى اصفهان. خليل شيرازى. كتابشناسى جانوران (جانورشناسى، دامپرورى، دامپزشكى، توليدات دامى)، تهران، انجمن كتاب، ٢٥٣٢. (در اين كتابشناسى پايان نامه ها نيز معرفى شده است.) طهمورث فروزين. چكيده پايان نامه هاى تخصصى پزشكان دانشكده پزشكى، تهران، ١٣٥٩. فرشته بيدل. فهرست موضوعى پايان نامه هاى فوق ليسانس كتابدارى، تهران، مركز خدمات كتابدارى، ١٣٥٩. منصور اسفنديارى. فهرست توصيفى و ارزيابى اجمالى پايان نامه هاى فوق ليسانس كتابدارى دانشگاه تهران، تهران، دانشگاه تهران، ١٣٥٩. با تشكر از استاد ارجمند جناب آقاى حسين بنى آدم كه اجازه استفاده از فهرست بى نظير خود را به من دادند.
٤. گفتنى است كه اين نشريه كه انتشار آن از سال ١٣٥٠ (با عنوان فعاليتهاى پژوهشى و انتشاراتى دانشگاه تهران) آغاز شد، تا سال ١٣٦٦ تنها برخى از پايان نامه هاى دانشگاه را معرفى مى كرد، اما از آن تاريخ به بعد تقريباً تمام پايان نامه هاى هر سال تحصيليِ دانشگاه تهران را به تفصيل و با چكيده، فهرست و معرفى كرده است. مشخصات آخرين شماره اين نشريه را مى آوريم: پژوهشنامه (نشريه معاونت پژوهشى دانشگاه تهران). مسؤول نشريه: اقدس ملك، (ش١٧، سال ١٣٧٢)، ٢ج، تهران، دانشگاه تهران ـ معاونت پژوهشى دانشگاه تهران، ١٣٧٢. ١٥٣٦ص. با تشكر از سركار خانم اقدس ملك كه اطلاعات بسيارى درباره اين پژوهشنامه و ديگر نشريات پژوهشى كشور در اختيارم گذاشتند.
٥. جعفر مهرداد (و) احمد بنى هاشمى. چكيده پايان نامه هاى دانشكده تحصيلات تكميلى دانشگاه شيراز، شيراز، انتشارات دانشگاه شيراز، ١٣٦٢، ٤٨٥ص.
٦. كارنامه پژوهشى دانشگاه صنعتى اصفهان (١٣٧١). تهيه كنندگان: سيد محمد امينى (و) ديگران، اصفهان، دانشگاه صنعتى اصفهان، ١٣٧٢، ٥٧١ص.
٧. برخى ديگر از دانشگاههاى كشور نيز با انتشار نشريات پژوهشى، به طور سالانه يا هر چند سال يكبار، پايان نامه هاى تحصيلى دانشجويان خود را معرفى مى كنند. مشخصات برخى از جديدترين اين نشريات و مجموعه ها را مى آوريم: آلبوم فارغ التحصيلان كارشناسى ارشد (سال ١٣٧١) دانشگاه علم و صنعت ايران. (ج٢)، تهران، حوزه معاونت تحصيلات تكميلى دانشگاه علم و صنعت، ١٣٧٢، ٢٨٦ص. (گفتنى است كه جلد اول اين مجموعه كه شامل چكيده پايان نامه هاى تحصيلى فارغ التحصيلان اين دانشگاه در دوره هاى كارشناسى ارشد، از بدو تأسيس آن دانشگاه تا سال ١٣٧٠ بود، در سال ١٣٧١ انتشار يافت). پژوهش (دانشگاه تبريز). تبريز، اداره كل امور پژوهشى، دانشگاه تبريز، (ش٤و٥)، اسفند٦٨، ٣٦٨ص. (شامل چكيده پايان نامه هاى كارشناسى ارشد و دكترى اين دانشگاه در سالهاى ١٣٦٦ تا ١٣٦٨. اين نشريه در ٥٠٠ نسخه منتشر شده است). پژوهشنامه (دانشگاه تربيت معلم). بخش اول: پايان نامه ها، تهران، معاونت پژوهشى دانشگاه تربيت معلم، ١٣٧٢. (در اين نشريه كليه پايان نامه هاى تحصيلى كارشناسى ارشد دانشگاه تربيت معلم از سال ١٣٥٧ تا ١٣٧٢ معرفى شده است. اين نشريه در ١٠٠٠ نسخه انتشار يافته است.) پژوهشنامه دانشگاه آزاد اسلامى (١٣٧١). تهران، مركز انتشارات علمى دانشگاه آزاد اسلامى، ١٣٧٣، ١٦٢ص. (در اين نشريه پايان نامه هاى پايان يافته و روبه اتمام دانشجويان كارشناسى ارشد و دكترى دانشگاه آزاد، از سال ١٣٦٨ تا ١٣٧١، معرفى شده است. اين نشريه در ٣٠٠٠ نسخه منتشر شده است). پژوهشنامه دانشگاه علم و صنعت ايران. تهران، معاونت پژوهشى دانشگاه علم و صنعت، ١٣٧٢، ٢٩٣ص. (اين نشريه كه در ١٠٠٠ نسخه منتشر شده است به معرفى مشخصات، سمينارها و پروژه هاى كارشناسى ارشد اين دانشگاه در سالهاى ٧٠و٧١ اختصاص دارد). فعاليتهاى علمى و پژوهشى دانشگاه صنعتى اميركبير (پلى تكنيك تهران) (١٣٦٣ـ١٣٦٩). تهران، معاونت پژوهشى دانشگاه صنعتى اميركبير، ١٣٧٠، ٢٥٥ص (مجموعه حاضر كه ظاهراً اولين گزارش نسبتاً جامع از اطلاعات پژوهشى دانشگاه صنعتى اميركبير است در ٥٠٠ نسخه منتشر شده و شامل چكيده پروژه هاى تحقيقاتى كارشناسى ارشد در گروههاى مختلف اين دانشگاه از ١٣٦٣ تا ١٣٦٩ است. اين دانشگاه با انتشار نشريه ديگرى با عنوان پژوهشنامه دانشگاه صنعتى اميركبير در سال ١٣٧٣، فعاليتهاى علمى استادان و دانشجويان خود را در سالهاى ٧٠و٧١ نيز شرح داده است (٤١٧ص)). كارنامه پژوهشى دانشگاه اصفهان (٧٢ـ١٣٧١). اصفهان، حوزه معاونت پژوهشى انتشارات دانشگاه اصفهان، ١٣٧٢، ٢٤٠ص، فهرست راهنما. (اين نشريه در ٥٠٠ نسخه منتشر شده است و شامل طرحهاى تحقيقاتى كارشناسى ارشد دانشكده هاى مختلف اين دانشگاه در سالهاى ٧١ و٧٢ است. كارنامه پژوهشى و انتشاراتى دانشگاه شهيد بهشتى (١٣٧١). زير نظر معاونت پژوهشى دانشگاه شهيد بهشتى، ١٣٧٢، ٢٤٤ص. (اين نشريه نيز در ٥٠٠ نسخه منتشر شده و شامل چكيده پايان نامه هاى كارشناسى ارشد دانشجويان اين دانشگاه در سال ١٣٧١ است.
٨. كارنامه پژوهشى دانشگاهها و مؤسسات تحقيقاتى وابسته (١٣٧١). تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالى، ١٣٧٣، شانزده«٧٤٠ص. (اين نشريه در ٧٠٠ نسخه منتشر شده است.)
٩. مشخصات اين سه جلد را مى آوريم: فهرست پايان نامه هاى فارغ التحصيلان ايرانى خارج از كشور، ج١: (١٢٩٢ـ١٣٤٩). تهران، مركز اسناد و مدارك علمى ايران، ١٣٦٢، ٣٥«٢٧١ص. فهرست راهنما. ـــ ، ج٢: (١٣٥٠/ ١٩٧١ تا ١٣٥٤/١٩٧٥)، تهران، مركز اسناد و مدارك علمى، ١٣٦٣. ـــــــــ ، ج٣: (١٣٥٥ـ١٣٦١)، تهران، مركز اسناد و مدارك علمى، ١٣٦٥، ٢٠«١٧٠ص. گفتنى است كه پس از سه مجلد فوق ضميمه هايى نيز منتشر شده است كه شامل اطلاعات جديدترى است.
١٠. مشخصات آخرين شماره اين نشريه را مى آوريم: چكيده پايان نامه هاى ايران (دكترا و كارشناسى ارشد) [فصلنامه]. (دوره٢، ش٣، مسلسل٧)، ١٣٧٣، تهران، انتشارات مركز اطلاعات و مدارك علمى ايران. با تشكر از دوست عزيز جناب آقاى مهدى سمائى كه اين نشريات را در اختيار نگارنده گذاشتند. گفتنى است كه مركز اسناد و مدارك علمى ايران درصدد انتشار فصلنامه ديگرى نيز هست كه چكيده كل پايان نامه هاى دانشجويان ايرانى در خارج را (از ابتدا تا ١٩٩٤) به تدريج معرفى مى كند. اين پايان نامه ها كه تعداد آنها بيش از ده هزار عنوان است و تماماً در كتابخانه مركز اسناد و مدارك علمى ايران موجود مى باشد، به زبانهاى انگليسى و فرانسوى و آلمانى نگاشته شده است. با تشكر از سركار خانم ملوك السادات بهشتى كه نگارنده را از اين اقدام مركز اسناد مطلع كردند.
١١. UMI مركزى فرهنگى در ميشيگان امريكاست كه ميكروفيلم تمام پايان نامه هاى دكتريِ پذيرفته شده در دانشگاههاى امريكا را از سال ١٨٦١ به بعد در اختيار دارد، و از طريق تكثير آنها به صورت ميكروفيلم يا كتابهاى تك نسخه اى به سازمانها و افراد متقاضى سرويس مى دهد. در اينجا از استاد ارجمند، سركارخانم پورى سلطانى كه اطلاعات لازم درباره اين پايان نامه ها را در اختيارم گذاشتند سپاسگزارى مى كنم.
١٢. اين پايان نامه ها براساس رده بندى ديويى در قفسه هاى مخزن ايرانشناسى كتابخانه ملى طبقه بندى شده است و كتابخانه ملى نيز براى تسهيل كار مراجعه كنندگان در يافتن پايان نامه هاى مورد نياز خود، نمايه اى مشتمل بر سه فهرستِ راهنمايِ عنوان، موضوع و مؤلف چاپ كرده است. در اينجا از دوست و استاد ارجمند سركارخانم فريده رازى، مسؤول بخش ايرانشناسى كتابخانه ملى، كه با گشاده رويى امكان استفاده از پايان نامه ها و رجوع مكرر به آنها را براى من فراهم آوردند، سپاسگزارى مى كنم.
١٣. مشخصات كامل اين كتاب به شرح زير است: نرجس جواندل صومعه سرايى. چكيده پايان نامه هاى زبانشناسى (٧٢ـ١٣٤٥). تهران، كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران، ١٣٧٣، ٥٧٤ص.
١٤. همان، ص٨.