آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - دفتر نشر ميراث مكتوب
دفتر نشر ميراث مكتوب
١. ضرورت احياء متون*
اسلام غنى ترين فرهنگ دنياست, چه سرچشمه معارف و علوم آن, وحى و مخاطبان وحى است. آخرين دين آسمانى است كه ناسخ همه اديان و كتابش همچنين پيام الهى است.
قرآن چون سخنى بى پايان و جامع است, هركس به قدر توان و استعداد خود, از آن بهره مى برد و سعى بر رفع ابهام از چهره پررمز و راز آن مى كند و دريچه اى به سراپرده اسرار آن مى گشايد. قرآن آينه اى است به شفّافى قلب خاتم الاولياء, هركس به همان اندازه كه ظرف وجودى خود را صيقل داده, از آن كسب نور كرده و خود را در آن مشاهده كرده است. هر علم و دانشى به گونه اى نشو و نما و حيات و بقاى خود را مرهون قرآن است. آثار دانشمندان بزرگ اسلامى به نور قرآن جاودانى شده اند. چنانكه شناخت و درك عميق قرآن و روايات, براساس همين آثار رشد و ترقى داشته است. تنوع دركها و فهمهاى نابغه هاى فرهنگ اسلامى, به نسبت قربى كه به وحى داشته اند, نيز به شناخت هرچه بهتر دين اسلام و فرهنگ اسلامى و شناساندن آن به نسلهاى آينده خود كمك كرده است. لذا مطالعه در آثار علمى و تحقيقى انديشمندان برجسته تاريخ اسلامى گام نخست و مقدمه اى واجب براى دركى صحيح و عميق از معارف اسلامى است. خصوصاً كه بزرگترين شخصيتهاى اسلامى نظير ابن سينا, فارابى, خواجه نصير طوسى, قطب الدين شيرازى, حافظ شيرازى, شيخ طوسى, ملاصدرا و دهها دانشمند ديگر, از سرزمين پربركت ايران اسلامى برخاسته و هريك نقطه عطفى در تاريخ تحولات علمى و فرهنگى بوده اند.
جاى بسى تأسف و حسرت است كه از يك سو مهمترين آثار و ميراث گرانقدر اين بزرگان تاريخساز را شرق شناسان غربى چاپ و منتشر كرده اند و از ديگر سوى, هنوز بسيارى از رسائل و كتب فارسى و عربى كتابخانه فرهنگ اسلامى ـ كه گويا رقم آنها از صدها هزار تجاوز مى كند ـ از دسترس محققان به دور مانده و دست حمايت فرهنگ دوستان از عرضه علمى و دقيق آن كوتاه بوده است.
فرهنگ ماندگار و هويت دار, فرهنگى است كه همواره خود را بشناسد و بشناساند و هيچ گاه از اين امر مهم بى نياز نشود. فرهنگى كه زبان آن قرآن است و تمام ادبيات اسلامى در حُكم ترجمه اى است از معارف بى پايان قرآنى و هنر و معماريش نيز بر اصول هندسه اسلامى مبتنى است.
لازمه بى توجهى به فرهنگ اصيل و ديرينه خودى, رويكردى به فرهنگ وارداتى بيگانه و فرهنگ تحميلى مترجَم است. درك صحيح از فرهنگ مترجَم, متوقف است بر فهم دقيق و درك مستمر از علوم و معارف اسلامى, لذا جز اين, مقابله با تهاجم فرهنگى بيگانه امرى نادرست و غير اصولى مى نمايد.
از آنجا كه اسلام از آغاز به نقاط مختلف جهان راه يافت, لذا آثار بيشمارى توسط ديگر دانشمندان اسلامى تأليف و ترجمه شد از اين رو, سهم شخصيتهاى برجسته ديگر سرزمينها در جاى خود محفوظ است و بى شك مراكز علمى و پژوهشى دنيا به يك تبادل فرهنگى و علمى اصيل نيازمندند. چنان كه زبان عربى در سطح جهان و زبان فارسى در شرق آسيا و آسياى ميانه رواج بسيارى دارد. از اين رو, حفظ هويت فرهنگى, طالب چنين ارتباط تنگاتنگى است.
دفتر نشر ميراث مكتوب وابسته به امور معاونت فرهنگى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, با توجه به همين ضرورت شكل گرفت. هدايت, نظارت, ايجاد تمركز و حمايت از مراكز تحقيقاتى, مصحّحان و ناشران اين آثار, از جمله وظايف اصلى اين دفتر است.
٢ـ وظايف و اهداف اين دفتر
٢ـ١. ايجاد جريان فرهنگى
از آنجا كه اين دفتر به صورت ستادى و اجرايى عمل مى كند, لذا بر آن است تا از كليه مراكز تحقيقاتى و علمى, دانشگاهها, كتابخانه ها, ناشران و محققان مستعد حمايت لازم و اشراف و نظارت صحيح بر انجام فعاليتهاى متعدد داشته باشد. بخش احياء متون خطى, بخش فرهنگى كاملاً ريشه اى و اصيل است كه به دلايلى همواره مهجور بوده و بى شك بدون حمايتهاى دولتى توان بقا و ادامه حيات نداشته و سوبسيد فرهنگى قابل توجهى را مى طلبد, زيرا جامعه در گذشته از درك اهميت اين بخش عاجز بوده و استقبال چندانى نمى كرد, به تبع آن, ناشران فرهنگى نيز با نگرانى زيربار انجام چنين كارهايى رفته اند.
از اين رو, نه تنها استعدادهاى مشتاق, پيگير امر تصحيح و احياء متون بوده اند كه در انجام آن, دچار سختيها و مرارتهايى نيز شده اند. مسأله دشوارى و گرانى هزينه تهيه و دريافت نسخه بدلها, نبودن دستگاههاى ميكروفيلم, عدم همكارى مسؤولان (برخى كتابخانه ها و حبس نسخه هاى نفيس) عدم اطلاع از دوباره كاريها, داشتن نگرانى از اينكه چه ناشرى متحمّل هزينه سنگين چاپ آن خواهد شد و مسائل ديگر, مزيد بر علت شده و كار بدانجا رسيده كه براى شروع اين امر خطير, مى بايست با حمايت صحيح از مصحح و ناشر و كتابخانه ها و دانشجويان سطوح عالى, دست به ايجاد يك جريان فرهنگى زد.
براين اساس, كارِ شناسايى نسخه هاى نفيس (از لحاظ موضوعى و محتوايى) با استفاده از تجربيات فهرست نويسان, كتابشناسان, مصححان مجرّب و خبره, فهارس خطى كتابخانه ها و كارهاى در دست انجام مصححان, كارهاى در دست چاپ ناشران, پايان نامه هاى دوره هاى فوق ليسانس و دكترى و… طبق ملاكها, شرايط و اولويتهايى ـ كه ذكر آن خواهد آمد ـ آغاز گرديد و گامهاى مؤثرى برداشته شد و استقبال شايانى از آن به عمل آمد.
بدين روى, اميد است با حمايتى كه اين دفتر مى تواند از مصححان و ناشران كند, جريان چاپ و انتشار متون مصحَّح و منقَّح, تحت نظارت اساتيد متخصّص و گروه علمى اين دفتر انجام گرفته و موانع پيشرفت كار برداشته شود و شوق و عزم و اهتمام افراد مستعد و خوش ذوق و صاحب انديشه, در اين راه جزم و تقويت گردد. اينجاست كه با ايجاد جريان فرهنگى اصيل مى توان به حفظ و حراست از فرهنگ خودى اميدوار بود.
٢ـ٢. توليد منابع و مصادر علمى براى مراكز تحقيقاتى و دانشگاهى
شكى نيست كه هر محقّق و مؤلّفى موفقيت خود را مرهون بهره هرچه بيشتر از منابع و مآخذ دست اول مى داند و چنان كه گفتيم تعدّد و تنوّع دركها و فهمها از سرچشمه هاى اصلى معارف و علوم به گونه اى است كه هيچ كتاب و رساله اى تكرارى نخواهد بود و گرنه پيشرفت علم مورد سؤوال واقع مى شد.
تأثرانگيز است كه بخش عظيمى از آثار انديشمندان بزرگ اسلامى, يا سر از كتابخانه هاى گوشه و كنار دنيا درآورده كه دريافت آنها مشقت آور و شايد ناممكن مى نمايد, يا مفقود شده و اثرى جز نام آنها باقى نمانده تأسف انگيزتر, امكان دسترسى به آنها هست ولى به دلايلى كه ذكر شد, كم لطفى فرهنگى نسبت به آنها شده است. براى جبران اين مسأله, دفتر نشر ميراث مكتوب, شايسته ديد كه جريان فرهنگى مورد نظر را با تشويق افراد مستعد و جذب و هدايت آنها آغاز و متون شناسايى شده و مورد تصويب را در اختيار آنها قرار دهد.
٢ـ٣. جذب محققان مستعد و دانشجويان علاقه مند
استفاده از توان علمى و استعداد فردى اشخاص صاحب قريحه و پرتلاش و نيز دانشجويان دوره هاى كارشناسى ارشد و دكترا در تصحيح و احياء ميراث مكتوب از متفكران نامدار ايران اسلامى, امرى مطلوب و ضرورى مى نمود. شايد بهترين راه ايجاد جريان فرهنگى مورد نظر, همين طريق باشد. لذا حمايت اين دفتر از دانشجويانى كه موضوع پايان نامه هاى خود را امر تصحيح و تحقيق متون خطى قرار مى دهند, انگيزه آنان را در حسن انجام كار دوچندان مى كند و با نظارت و راهنمايى اساتيد خبره بر دقت و صحت كار افزوده مى شود و بدينوسيله نيروهاى لايقى تربيت مى شوند. ضمناً اين دفتر تسهيلاتى را از جمله تقبّل بخشى از هزينه نسخه هاى تهيه شده, كاغذ استنساخ و پرداخت حق التصحيح در اختيار مصحح قرار مى دهد.
٢ـ٤. اطلاع رسانى و ايجاد تمركز و هماهنگى
يكى از آسيبهاى فرهنگى در هر جامعه, دوباره كاريهاى پرخرج ولى بى فايده است. دوباره كارى در كارهاى تحقيقاتى و پژوهشى نه تنها كم فايده نيست كه بسيار سودمند و كارگشاست. امّا در امر ترجمه, تصحيح و تأليف چندان اثرى ندارد. در اين امور, گاه مترجم و مصحح در سير انجام كار احساس نگرانى دارد. بعضاً كسانى مدعى انجام تصحيح متنى هستند, ليكن سالها مى گذرد و كتابى عرضه نمى كنند, حتى موجب انصراف انجام آن توسط ديگران مى شوند. از سوى ديگر بعضى بدون دادن اطلاعات به نشريه يا رسانه اى, نسخه اى را تصحيح و تحقيق مى كنند و با اين عمل خود, دوباره كارى را اشاعه مى دهند.
از اين رو, دفتر نشر ميراث مكتوب, ايجاد اين هماهنگى و تمركز را جزء وظايف خود دانسته و تاكنون گامهاى مفيد و مؤثرى را برداشته و بيش از ده مورد را متذكر شده است.
تهيه فهرستى از نسخه هاى مصوّب و برگزيده اين دفتر و تكثير آن, معرفى متون در حال تصحيح در مجلات تخصصى مانند آينه پژوهش, بيّنات و نشر دانش, پيش بينى راه اندازى فصلنامه اطلاع رسانى و نقد متون, نصب اعلاميه در كتابخانه ها و مراكز نگهدارى متون خطى, ارتباط با ناشران متون و… از جمله فعاليتهاى دفتر نشر ميراث مكتوب در اين راستاست.
٢ـ٥. حمايت از ناشران فرهنگى
ناشران فرهنگى افراد دلسوز و درد آشنايى هستند كه همواره در راستاى هدف مقدس احياء ميراث مكتوب اسلامى, متحمل بار هزينه هاى سنگين و طاقت فرساى چاپ و انتشار و توزيع كتابهاى مذكور بوده اند و از اين رو, تعداد آنها اندك و شايد, تنها توفيق آنها در جذب سرمايه اصلى كار بوده است. براين اساس, معاونت فرهنگى در دو زمينه كمك مناسب و شايسته اى به آنها كرده است:
١ـ تأمين كاغذ كتابها به نرخ دولتى ٢. پيش خريد يك سوم از تيراژ كتاب (حداكثر ١٠٠٠جلد) كارى است كه اين معاونت با آن, ناشر را به همكارى دعوت كرده است. البته با توجه به اينكه اين دفتر آثار آماده اى را در اختيار ناشر قرار مى دهد و براى آماده كردن آن, مشكلاتى را پشت سر گذاشته و مخارجى را متحمل مى شود, متقابلاً ناشر متعهد مى شود كه طرح جلد, نشانه دفتر نشر ميراث مكتوب و نوع جلد پيشنهادى را زير نظر اين دفتر انجام دهد تا مجموعه كارهاى منتشر شده از سوى اين دفتر به شكل يكنواخت, زيبا و جالب توجهى عرضه شود.
٢ـ٦. عرضه ميراث مكتوب به مراكز تحقيقاتى و اسلام شناسى دنيا
بهترين راه ارتباط و تبادل فرهنگى با دنيا معرفى آثار علمى دانشمندان بزرگ ايران اسلامى است. دنياى غرب ـ به گفته گوستاولوبون ـ ترقى و تعالى تمدن و فرهنگ خود را پنج قرن مديون فرهنگ غنى اسلامى مى داند. چنان كه دانشمندان بزرگ اسلامى ـ ايرانى در اين امر مهم, نقش چشمگيرى داشته اند. احياء آثار علمى اين بزرگان و عرضه صحيح و دقيق آنها به عرصه فرهنگ جهانى و مراكز اسلام شناسى و شرق شناسى دنيا, خدمتى بزرگ به اسلام و تقدير و تجليلى شايسته از متفكران بزرگ ايران اسلامى است.
از اين رو برگزارى سمينارهاى علمى در بزرگداشت و تكريم ياد آنها و نيز انتشار مجموعه آثار و تأليفات آنها بسيار ضرورى مى نمايد. در اين راستا, اين دفتر تاكنون توانسته است, بيش از ١٧تن از دانشمندان بزرگ را كه اغلب آثار آنها مخطوط مانده, شناسايى كند و بنا دارد رسائل و مصنفات آنها را به صورت مجموعه تحقيق, تصحيح و منتشر كند.
از اين دسته اند:
١. ابوعلى مسكويه رازى
٢. خاندان دشتكى ها
٣. حزين لاهيجى
٤. حسن بن عبدالرزاق لاهيجى
٥. آقا جمال خوانسارى
٦. ميرزا رفيعا نائينى
٧. عليقلى بن قراچغاى خان
٨. ملاشمسا گيلانى و….
٣. ملاكهاى گزينش نسخه هاى خطى
٣ـ١. داشتن خطى نفيس و منحصر به فرد (از لحاظ موضوع و محتوا).
٣ـ٢. آثار فارسى ـ شيعى قرن سوم تا چهاردهم (با رعايت اولويت).
٣ـ٣. كليه آثار فارسى پيش از قرن هشتم (با داشتن امتيازات علمى, محتوايى, كاربردى و منحصر به فرد بودن با رعايت اولويت).
٣ـ٤. آثار خطى عربى علماى طراز اول (با رعايت اولويت).
٣ـ٥. خالى بودن آثار از مطاعن و تشنيعات و مسائل تفرقه انگيز و خلاف شرع.
٤. ملاكهاى عمومى نسخ
١ـ بداعت موضوع و محتوا ٢ـ تحقيقى و علمى بودن ٣ـ جامعيت و شمول موضوعات ٤ـ داشتن نثر فارسى خوب ٥ـ كاربردى بودن ٦ـ نوآورى ٧ـ امتيازات ديگرى از لحاظ علمى, ادبى و هنرى داشتن (اولويت با گزينش آثارى است كه مشابه چاپى نداشته و داراى امتيازات ادبى باشد.)
٥. اولويت موضوعات
١ـ ترجمه قرآن و كتب حديث ٢ـ ترجمه هاى كهن فارسى در موضوعات مختلف ٣ـ تفسيرهاى فارسى ٤ـ علوم قرآن ٥ـ سيره پيامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) ٦ـ تاريخ اسلام و ايران ٧ـ كلام و فلسفه و عرفان فارسى ٨ـ ادبيات فارسى و علوم بلاغى ٩ـ علوم كاربردى, محض و پايه ١٠ـ هنرها, فنون و صنايع.
يادآورى مى شود آنچه در گذشته بيش از همه در امر تصحيح متون مورد توجه بوده, نشر متون ادبى, عرفانى و بعضاً فلسفى بود كه شايد اين شبهه را به ذهن برخى كسان مى رساند كه دانشمندان مسلمان ايرانى به علم و دانش به معناى خاص آن اهتمام نداشته اند; غافل از آنكه علماى بزرگ غرب قرنها خوشه چين خرمن معارف و علوم پرفيض اسلامى و ايرانى بوده اند. از اين رو دفتر نشر ميراث مكتوب مى كوشد تا احياء متون علمى را نيز اولويت دهد.
با توجه به آنچه گفته شد, نسخه هاى منتخب و تهيه شده, طبق ملاكهاى گزينش و شرايط عمومى نسخ و رعايت اولويت موضوعى, توسط شوراى علمى اين دفتر, مطالعه و بررسى و پس از تأييد به تصويب مى رسد.
ضمناً هركتاب به تناسب موضوع آن به نظر و تأييد حداقل دو تن از اساتيد صاحبنظر و كارشناس آن موضوع مى رسد.
٦. مراحل گزينش و انجام كار تصحيح و انتشار كتاب
آثار و عناوين پيشنهادى كه از طرق مختلف از جمله معرفى فهرست نويسان, كتابشناسان, اساتيد متخصص, بررسى فهارس خطى, نشريات و مجلات اطلاع رسانى, ناشران متون, مراكز تحقيقاتى و راههاى ديگر به اين دفتر مى رسد, به دو گونه مطرح است:
١. آثار و نسخه هاى تصحيح و تحقيق شده و آماده چاپ.
٢. صرفاً عناوين كتب خطى براى تصحيح و تحقيق.
در مورد اول, نخست ضرورت اصل موضوع و اولويت چاپ آن برطبق ملاكهاى مشخص, در شوراى علمى بررسى مى شود; در صورت تأييد, كتاب پيشنهادى مورد مطالعه و بررسى دو تن از كارشناسان و متخصصان در آن موضوع قرار گرفته و نكات اصلاحى لازم ذكر مى شود.
در مورد دوم, اگر معرّف و پيشنهاد دهنده, خود متخصص و مجرّب در آن موضوع باشد, در صورتى كه طبق ملاكها و اولويتهاى موجود تأييد شود, فرم شناسايى نسخه ها در اختيار وى قرار مى گيرد و سپس با تأييد اعضاى شورا با مصحح آن قراردادِ تصحيح بسته مى شود. اگر معرّف و پيشنهاد دهنده, تخصص و صلاحيت كافى را نداشته باشد, بايد كپى نسخه خطى يا استنساخ آن را جهت بررسى و اعلام نظر تحويل دهد. در صورت تصويب اصل موضوع, وى ملزم است كار تصحيح را تحت نظر يكى از اساتيد مجرّب در تصحيح انجام دهد و در صورت حسن انجام كار, با وى قرارداد تصحيح منعقد مى شود و با ارائه كار در سه مرحله به عنوان كمك به وى به طور اقساط از مجموع حق الزحمه تقريبى, وجوهى به وى پرداخت مى شود. ضمناً حدود يك سوم هزينه دريافت نسخه هاى خطى از كتابخانه ها, از مصحح آن مطالبه مى شود.
در پايان به عناوين كتابهايى كه توسط اين دفتر در حال حروفچينى و انتشار مى باشد, اشاره مى كنيم:
١. آثار احمدى (فارسى), تأليف: احمد بن تاج الدين استرآبادى (قرن٩)
٢. احسن الكبار فى معرفة الائمة الاطهار(ع) (فارسى), تأليف: سيد محمد بن ابى زيد عربشاه علوى ورامينى (قرن٨)
٣. بصائر يمينى (فارسى), تأليف: محمد بن محمود نيشابورى (قرن٦) [تفسير]
٤. بلابل القلاقل (فارسى), تأليف: ابوالمكارم محمود بن محمد واعظ حسنى (قرن٧) [تفسير خطابات قرآن]
٥. ترجمه [كهن] التحصين فى مقامات العارفين (فارسى و عربى), تأليف: احمد بن فهد حلّى (قرن٩)
٦. تفسير تاجم التراجم فى تفسير القرآن للاعاجم (فارسى), تأليف: عمادالدين طاهر بن محمد اسفراينى (قرن٥)
٧. الجماهر فى معرفة الجواهر (عربى), تأليف: ابوريحان بيرونى (قرن٥) [سنگ شناسى]
٨. فريدة القصر و جريدة العصر (عربى), تأليف: عمادالدين اصفهانى (قرن٦)
٩. سُلَّم السماوات (فارسى), تأليف: ابوالقاسم بن ابوحامد (قرن١٠) [چند دانشى]
١٠.شـرح ديـوان مـنسوب به حـضرت اميرالمؤمنين با فواتح سبعه (فارسى) تـأليف: حـسين بـن مـعين الـدين مـيبدى (قرن١٠)
١١. شرح نظم الدّر [شرح قصيده تائيّه ابن فارض] (فارسى), تأليف: صائن الدين على بن محمد تُركه (قرن٩)
١٢. فرائد الفوائد فى احوال المدارس و المساجد (فارسى), تأليف: محمد بن زمان بن كلبعلى (قرن١١)
١٣. فوايد راه آهن (رساله تغييرات و ترقّيات در صنعت) (فارسى), تأليف: محمد كاشف (قرن١٤)
١٤. مرآة الاكوان (فارسى) [تحرير هدايه ملاصدرا] , تأليف: سيد احمد بن محمد حسينى اردكانى (قرن١٣)
١٥. مقاصد اللغه (فرهنگ لغت عربى به فارسى), تأليف: ناشناخته (قرن٩)
١٦. منشآت (فارسى), تأليف: حسين بن معين الدين ميبدى (قرن١٠)
١٧. منهاج الكرامة فى اثبات الامامه (عربى), تأليف: علاّمه حلّى (قرن٨)
١٨. مصنفات ابوعلى مسكويه رازى (عربى), تأليف: ابوعلى مسكويه (قرن٦)
١٩. مصنفات حزين لاهيجى (فارسى), تأليف: حزين لاهيجى (قرن١٢)
٢٠. مصنفات حسن بن عبدالرزاق لاهيجى, (فارسى و مربوط به قرن١١)پي نوشت:
* از برادر فاضل جناب آقاى اكبر ايرانى كه اين گزارش را در اختيار مجله گذاشتند, سپاسگزاريم. آينه پژوهش
*