آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - كتابشناسى كتاب هاى روش تحقيق و مرجع شناسى در حوزه علوم انسانى - نافلی مریم
كتابشناسى كتاب هاى روش تحقيق و مرجع شناسى در حوزه علوم انسانى
نافلی مریم
مقدمه
تحقيق در لغت, به معناى حقيقت, واقعيت, پژوهش, بررسى و مطالعه و در اصطلاح, به معانى مختلفى تعبير و تفسير شده است. دكتر زرين كوب در مقاله اى تحت عنوان (تحقيق درست)١ آن را با عباراتى نظير (نوعى جهت منطقى), (طرح و انديشه اى براى كشف حقيقت), (مطالعه حقيقت), (جستجو براى كسب آگاهى هاى جديد) و… تفسير مى كند. جملات و عبارات گوناگونى درباره معانى لغوى و اصطلاحى تحقيق, بيان شده كه مقصود و محتواى همه آنها, همان عباراتى است كه ذكر شد. اما اينكه آيا هر كس مى تواند قلم در دست گيرد, شروع به نوشتن كند و نام محقق و نويسنده برخود نهد, سؤالى است با جوابى كاملاً بديهى. دكتر خرمشاهى در مقاله (از بهر خدا منويس),٢ نگرانى خويش را درباره به ابتذال افتادن نويسندگى به وضوح بيان كرده است. ايشان يكى از دلايل اين امر را گسترش امكانات چاپ دانسته است:
گذشتگان ما هنگامى كه دست به قلم مى بردند, از آن رو كه صنعت چاپ و امكانات ارزان و عالى آن نبود, مى كوشيدند تا آثارشان سرشار از هنر و مطلب باشد و آنقدر باارزش تلقى شود كه كاتبان, رنج استنساخ آن را بر خود هموار كنند و آثارشان دست به دست بگردد و باقى بماند; اما امروزه كه چاپخانه ها در يك شب يك كتاب چاپ مى كنند و به غث و سمين كتاب ها هم كارى ندارند, عده اى به هوس نويسنده شدن افتاده اند. در گذشته هر كه قلم به دست مى گرفت, عالم بود و كتاب او گواه علم او و اما امروزه نه هر كه قلم به دست مى گيرد, دانشمند است و نه كتاب او گواه دانش او.٣
شايد عدم تربيت و تعليم محقق, يكى ديگر از عوامل اين ابتذال باشد. كشور ما در مرحله اى است كه در تمامى زمينه ها و رشته ها نيازمند تربيت و تعليم محقق و پژوهشگر است. پرورش محقق, دفترى است كه شايد بتوان گفت اولين صفحه آن, در محيطى آموزشى و تعليمى همچون دانشگاه و حوزه ورق مى خورد. امروزه در اكثر رشته هاى دانشگاهى روش تحقيق علمى به دانشجويان آموخته مى شود. اينكه تا چه حد در اين زمينه موفقيت حاصل شده, امرى است وابسته به كتب روش تحقيق, استاد و دانشجو.
در اين مقاله سعى شد با معرفى كتاب هاى روش تحقيق در حوزه علوم انسانى, علاوه بر آشنايى دانشجويان و محققان آينده با يكى از ضرورى ترين وسايل و ابزار تحقيق, مسيرى روشن فراروى آنها قرار داده شود. در پايان مقاله نيز مقاله هاى موجود در زمينه روش تحقيق ارائه شد.
كتابشناسى
آريانپور, اميرحسين; پژوهش و پژوهش نامه; چ چهارم, ويرايش دوم, تهران: گسترده, ١٣٧٨, ١٠٩ ص, وزيرى كوچك٤
در اين كتاب درباره تحقيق به اجمال صحبت شده است, ولى نويسنده با تفصيل بيشترى به تنظيم و تحرير نتايج تحقيق پرداخته است; البته قابل ذكر است بيشتر مطالب با تكيه بر اطلاعات و تجارب نويسنده است.
اين كتاب مشتمل بر چهار فصل است:
فصل اول: رسالت پژوهندگان; فصل دوم: كار پژوهيدن: ١. زمينه كار پژوهنده; ٢. جهت يابى; ٣. يافته اندوزى; ٤. نتيجه گيرى. فصل سوم: پژوهش نامه: ١. شيوه نوشتن; ٢. شيوه نوشتن آرايش پژوهشنامه; ٣. شيوه تنظيم مطالب. فصل چهارم: شيوه سندآورى.
از آنجا كه اين كتاب در اكثر كتب روش تحقيق, به عنوان مأخذ ذكر شده, به اختصار به بررسى فصول آن مى پردازيم. نويسنده در فصل اول با عنوان رسالت پژوهندگان به توضيح درباره پژوهنده و رسالت او مى پردازد و خاطرنشان مى كند: يك پژوهنده نبايد از ترس شكست يا لغزش, مردد و بيكار بماند; زيرا چه بسا كج روى ما را به راه راست مى كشاند و چه بسا شكست كه زمينه پيروزى مى شود; سپس در صفحه شانزده از زبان پاولف خصوصياتى براى يك پژوهنده ذكر مى كند.
در فصل دوم, نويسنده پژوهش را مشتمل بر چهار فعاليت مى داند: زمينه كار پژوهنده, جهت يابى, يافته اندوزى و نتيجه گيرى. در ذيل زمينه كار پژوهنده, به سه عنوان فرعيِ ابتكار, جهان بينى فلسفى و نقشه پژوهش اشاره مى كند. او پژوهش را از جهتى به دوگونه ابتكارى و تاييدى تقسيم مى كند. نويسنده در زمينه پژوهش, تقليد را مناسب نمى داند و معتقد است: (كسى كه تقليد را خوش دارد, براى آنكه به خوبى از عهده تحقيق برآيد, بهتر آن است كه از خود تقليد كند; زيرا هيچ كس نمى تواند بهتر از خود او تقليد كند). او شخصيت و جهان بينى پژوهنده در كار پژوهش را بسيار مؤثر مى داند; پيشرفت يك پژوهش را در ارتباط مستقيم با نقشه آن پژوهش مى داند و البته به اين نكته اشاره مى كند كه نقشه پژوهش در جريان پيشرفت كار, از تغيير مصون نمى ماند.
فعاليت و مرحله ديگر پژوهش, جهت يابى است كه شامل مسئله گزينى, مسئله كاوى, شيوه گزينى و سندگزينى مى شود. مسئله گزينى, همان انتخاب موضوع پژوهشى است و مسئله كاوى تحليل مسئله.
در مرحله يافته اندوزى, سه فعاليت مرتبط با آن, يعنى بررسى, يادداشت بردارى و نقادى يافته ها را ذكر مى كند.
در مقدمه فصل سوم بيان شده است: آشنايى با چند شيوه, كار پژوهش نامه نويسى را آسان مى كند:
الف) شيوه نوشتن; ب) شيوه نمايش يافته ها; ج) شيوه تنظيم مطالب; د) شيوه سندآورى.
سپس به توضيح موارد بالا مى پردازد. گفتنى است هر جا نويسنده احساس كرده ذكر شاهد و مثال راهگشاى تفهيم بهتر مطالب به خواننده است, از آوردن آن دريغ نكرده است, به ويژه در قسمت شيوه سندآورى يا كتابنامه.
احمد گيوى, حسن; آيين پژوهش و مرجع شناسى; تهران: هما, ١٣٧٣, ٢٠٦ ص, نمونه, وزيرى متوسط.
اين كتاب در اصل براى دانشجويان زبان و ادبيات فارسى نگارش شده است, ولى در قسمت مراجع آن براى هريك از شاخه هاى علوم و فنون, مثل تاريخ, هنر و… كتابشناسى مستقلى بيان شده است.
در بخش پنجم كتاب, شيوه مقاله نويسى و شيوه نگارش انواع مقاله ها بررسى شده است. مقاله هاى طنز, پژوهشى و استدلالى, توصيفى و تشريحى, تراجم, نوشته هاى انتقادى, ادبى و سپس با ذكر سه قطعه از مقاله هاى پژوهشى, نحوه نوشتن مقاله را براى خواننده و همچنين نوع نثر آن را با ذكر شاهد واضح تر كرده است; حتى در بخش ششم, مراحل نگارش مقاله و گزارش كتاب, پژوهشنامه و رساله را در يك جا بررسى كرده است; اين در حالى است كه در بيشتر كتب روش تحقيق, از مقاله نويسى همراه با نوشتن كتاب و پژوهشنامه و رساله سخنى نيامده است و آن را در حيطه اى جداگانه مورد بررسى قرار مى دهند.
نويسنده در تدوين اين كتاب, از چهار كتاب زير بيشترين بهره را برده است:
الف) پژوهش اميرحسين آريانپور; ب) مأخذشناسى پروين انوار; ج) مرجع شناسى عباس ماهيار; د) طبقه بندى اعشارى ملويل ديويى.
اين كتاب مشتمل بر دوازده بخش به ترتيب زير است:
بخش اول: پژوهش و شيوه هاى آن;٥ بخش دوم: آشنايى با مراجع تحقيق; بخش سوم: آيين چكيده نگارى و بريده نگارى; بخش چهارم: شيوه نگارش پايان نامه ها, پژوهش نامه و روش تنظيم مطالب آن; بخش پنجم: شيوه مقاله نويسى; بخش ششم: مراحل نگارش مقاله و گزارش و كتاب و پژوهشنامه در رساله; بخش هفتم: نكاتى چند درباره نگارش مقاله در رساله و پژوهشنامه; بخش هشتم: پانويس و روش استفاده از آن; بخش نهم: نشانه گذارى; بخش دهم: ويژگى ها و ضرورت هاى شعرى و ساختمان دستورى زبان بازنويسى شعر به نثر; بخش يازدهم: كتاب شناسى دايرةالمعارف ها, فرهنگ ها, واژه نامه ها, واژگان ها و فرهنگ گونه ها; بخش دوازدهم: كتاب شناسى مراجع و منابع مختلف غيرفرهنگى و لغت نامه اى.
اصفهانيان, وحيد و محمدحسين يارمحمديان; راهنماى نگارش و تدوين پايان نامه, ويژه دانشجويان دوره هاى تحصيلات تكميلى (كارشناسى ارشد و دكترى); اصفهان: مانى با همكارى دانشگاه آزاد اسلامى خوراسگان, ١٣٧٨, هفت « ١٠٣ ص, وزيرى بزرگ.
اين كتاب در شش بخش تنظيم شده است. از آنجا كه اين كتاب دربردارنده مقررات و آيين نامه هاى آموزشى است, به دانشجو كمك مى كند در ضمن تهيه پايان نامه خود, به اين مقررات نيز توجه داشته باشد و هماهنگى لازم بين پايان نامه و قوانين را ايجاد كند. با اينكه كتاب مختصر نوشته شده, ولى بيان فهرست وار مطالب با ذكر شماره هاى متوالى, براى خواننده سودمند است. پيوست هاى پايانى كتاب نيز براى آشنايى دانشجو با موارد مختلفى كه در پايان نامه با آن روبرو مى شود, سودمند است. بخش هاى كتاب از قرار زير است:
طرح پيشنهادى پايان نامه (Proposal) و گزارش كار, چگونه پايان نامه بنويسم (توصيه هايى براى طرح ريزى, زمان بندى و شيوه نگارشى پايان نامه), فصل بندى پايان نامه, مقررات صورى نگارش و تنظيم پايان نامه, توصيه هايى براى دفاع و ارائه پايان نامه, نگارش مقاله.
انوار, پروين; مأخذشناسى و استفاده از كتابخانه; چ چهارم, تهران: زوار, ١٣٧٥, ١٦٣ ص, وزيرى متوسط.
نويسنده هدف اين كتاب را (آشنا كردن دانشجويان و پژوهشگران با روش هاى علمى استفاده از كتابخانه و شناخت و كاربرد منابع مراجعه) مى داند, (تا بتوانند كار پژوهشى خود را بدون تكيه بر ديگران به اتمام برسانند). از طرفى سعى دارد به سه پرسش اساسى پاسخ دهد:
الف) براى بيشترين بهره گيرى از موارد گردآورى شده در كتابخانه ها و مراكز اسناد و مدارك علمى, چه مطالبى را بايد بدانيم؟
ب) براى تدوين مقاله هاى تحقيقى و پايان نامه ها, از كجا بايد آغاز كرد و چگونه بايد به منابع دسترسى يافت؟
ج) پس از فراهم شدن مواد, چگونه بايد آنها را در قالب يك مقاله يا رساله تدوين كرد؟
نويسنده در گفتار اول, درباره شكل و ظاهر كتاب و اجزاى تشكيل دهنده آن صحبت مى كند; گفتار دوم به راهنمايى دانشجو يا پژوهشگران براى يافتن كتاب مورد نظر و مربوط با موضوع تحقيق مى پردازد; گفتار سوم و چهارم منابع را به پژوهشگر معرفى مى نمايد و بهره بردارى از اين كتب را نيز بيان مى كند; در در گفتار پنجم, درباره منابعى صحبت مى شود كه صورت كتاب ندارد; مثل فيلم و اسلايد; در گفتار ششم گفتگو از كاربرد رايانه, شبكه هاى اطلاعاتى و CD-ROM است كه البته اين گفتار در ويرايش سوم بر كتاب افزوده شده است. در گفتار هفتم نيز پژوهشگر مى آموزد چگونه مواد فراهم شده خود را به صورت مقاله يا رساله تأليف كند.
وجود مباحثى مثل شبكه هاى اطلاعاتى و يا نظام بازيابى اطلاعات و استفاده از رايانه در پژوهش ها و تحقيقات, مواردى است كه در بيشتر كتب روش تحقيقى, بحثى از آن به ميان نيامده و يا اگر بيان شده, بسيار مختصر است; البته در اين كتاب نيز به صورت مختصر درباره آن توضيحاتى بيان شده كه تنها براى آشنايى مقدماتى پژوهشگر مفيد است.
اين كتاب در هفت گفتار تنظيم شده است:
گفتار نخست: شناخت كتاب و اجزاى آن; گفتار دوم: يافتن كتاب در كتابخانه; گفتار سوم: منابع مراجعه (١) منابع مراجعه دست اول; گفتار چهارم: منابع مراجعه (٢) منابع مراجعه دست دوم يا رابط; گفتار پنجم: منابع مراجعه (٣) منابع مراجعه غيركتاب و مواد ديدارى و شنيدارى; گفتار ششم: رايانه در خانه; گفتار هفتم: تدوين و نگارش رساله ها و مقاله ها.
بيابانگرد, اسماعيل; روش هاى تحقيق در علوم انسانى و اجتماعى; تهران: موسسه كتاب مهربان نشر, ١٣٨٢, ١٦٩ ص, جدول, نمودار, وزيرى متوسط.
اين كتاب مشتمل بر يازده فصل است:
فصل اول: كليات; فصل دوم: مسئله تحقيق; فصل سوم: فرضيه; فصل چهارم: مفاهيم, سازه ها, متغيرها; فصل پنجم: اندازه گيرى; فصل ششم: جامعه و نمونه; فصل هفتم: تحقيق كيفى; فصل هشتم: تحليل محتوا; فصل نهم: تحقيق پيمايشى; فصل دهم: تحقيق آزمايشى; فصل يازدهم: مسائل اخلاقى.
مباحث كتاب بيشتر مشتمل بر مباحث نظرى و كليات است. فصل اول منابع علم را به پنج دسته تقسيم مى كند: تجربه, مرجع مطلع و آگاه, استدلال قياسى, استدلال استقرايى و روش علمى. سپس به بررسى ويژگى هاى علوم انسانى مى پردازد و بعد از آن, از تحقيق تعريفى ارائه مى دهد.
فصل دوم بسيار مختصر است و فهرست وار به ذكر ويژگى هاى مسئله پژوهش پرداخته است. پس از فصل سوم كه آن هم بسيار مختصر درباره فرضيه صحبت كرده است, هر فصل به بررسى يكى از انواع تحقيق مى پردازد و مسائل بسيار كلى مطرح مى شود.
پريرخ, مهرى و رحمت اللّه فتاحى; راهنماى نگارش مرور نوشتارها و پيشينه پژوهش; تهران: كتابدار, ١٣٨٤, ١٠٩ ص, جدول و نمودار, وزيرى متوسط.
شناخت پيشينه پژوهش و اينكه چه كتب, مقالات و پايان نامه هايى در اين زمينه تأليف شده, از اقدامات اوليه پژوهش است. اين كتاب سعى دارد اهميت آشنايى با اصول و شيوه هاى نگارش و پيشينه پژوهش را براى محققان و پژوهندگان واضح و آشكار سازد. در بيشتر كتب روش تحقيق, درباره مباحث اين كتاب يا بحثى نشده و يا به اجمال و در نهايت ايجاز و اختصار, به آن پرداخته شده است.
اين كتاب در پنج فصل تدوين شده است: فصل اول: آموزش عالى و جايگاه آن در پرورش توانايى پژوهشى و توليد دانش; فصل دوم: مفهوم, اهميت و هدف مرور نوشتارها و پيشينه پژوهش; فصل سوم: چارچوب و مراحل تدوين مرور نوشتارها و پيشينه پژوهش; فصل پنجم: زبان و سبك نگارش پيشينه پژوهش.
وجود شواهد و مثال هاى زياد در اين كتاب, براى تفهيم مطالب بسيار سودمند است; براى مثال در صفحه ٢٥ كه انواع نوشتار و پيشينه پژوهش را مورد بررسى قرار مى دهد, براى هر كدام از پيشينه هاى پژوهش مثال ذكر مى كند (نمونه اى از مرور توصيفى, نمونه اى از مرور تحليلى, نمونه اى از مرور انتقادى). در قسمت شناسايى منابع مورد بررسى, موارد قابل توجهى را براى كسب پيشينه پژوهشى معرفى مى كند از جمله سايت هاى اينترنتى و پايگاه هاى اطلاعاتى كه در كتب روش تحقيق كمتر به آن پرداخته شده است.
تاجدارى, پرويز; روش هاى علمى تحقيق همراه با نظريه ارزشيابى; چ دوم, تهران: اتا, ١٣٧٣, ٥١٩ ص, جدول و نمودار, وزيرى متوسط.
در صفحات آغازين كتاب, تحت عنوان سرآغاز چنين بيان شده است: (در اين كتاب, اصول و مبانى روش تحقيق مورد بررسى قرار گرفته و فصولى جهت استفاده علمى آمار به عنوان ابزار تحقيق به زبانى ساده و قابل درك آورده شده كه مى تواند مورد استفاده بسيارى از علاقه مندان قرار گيرد; به خصوص فصل پانزدهم و شانزدهم كتاب مى تواند راهنماى مناسبى جهت تهيه رسالات و پايان نامه هاى دانشجويى باشد).
اين كتاب در شانزده فصل تدوين شده است كه البته حجم زيادى از مباحث كتاب, شامل كليات و مباحث نظرى مى شود و بخش ها و مثال هاى زيادى از آن مربوط به آمار و روش هاى آمارگيرى است. فصولى كه مى توان گفت براى يك دانشجوى ادبيات فارسى مفيد است, عبارت است از: فصل اول (كليات و مفاهيم), فصل دوم (موضوع تحقيق) و فصل هاى سوم, چهارم, پنجم, ششم, پانزدهم و شانزدهم.
فصول اين كتاب از قرار زير است:
فصل اول: كليات و مفاهيم; فصل دوم: مسائل تحقيق; فصل سوم: نيازهاى اساسى در تهيه طرح تحقيقاتى; فصل چهارم: انواع مختلف طرح هاى تحقيقاتى; فصل پنجم: اصولى كه بايد در تهيه يك تحقيق علمى مورد توجه قرار گيرد; فصل ششم: روش هاى جمع آورى و قابل استفاده كردن اطلاعات; فصل هفتم: شرايط آزمون فرض; فصل هشتم: برآورد; فصل نهم: توزيع t و آزمون t; فصل دهم: استقلال و توزيع كاى اسكور; فصل يازدهم: رگرسيون و پيش بينى; فصل دوازدهم: همبستگى; فصل سيزدهم: همبستگى رگرسيون خطى; فصل چهاردهم: آزمون f و تجزيه واريانس; فصل پانزدهم: اصول اساسى نگارش كتاب, گزارش تحقيق و پايان نامه; فصل شانزدهم: نظريه ارزشيابى.
ثروت, منصور; مرجع شناسى و روش تحقيق (رشته زبان و ادبيات فارسى); چ پنجم, تهران: دانشگاه پيام نور, ١٣٨٣, پانزده « ٨٧ ص, وزيرى متوسط.
از آنجا كه اين كتاب براى دانشجويان كارشناسى دانشگاه پيام نور نوشته شده, مطالب با توضيح و تفصيل زيادى بيان نگشته است.
اين كتاب شامل سه فصل است: فصل اول: كتاب و كتابشناسى; فصل دوم: شناسايى مراجع; فصل سوم: تهيه و تنظيم رساله پژوهشى.
فصل اول شامل دو گفتار است: گفتار اول درباره كتاب و مشخصات آن و گفتار دوم شامل, كتابخانه و روش صحيح استفاده از كتابخانه, آشنايى با كتابخانه مركزى, اولين حركت يك مراجع در كتابخانه, اتاق كتاب هاى مرجع, مركز نشريه هاى ادوارى, ميكروفيلم, ميكروفيش, روش نگهدارى كتاب در كتابخانه, طبقه بندى كتاب ها در كتابخانه.
فصل دوم به شناسايى مراجع اختصاص دارد. ابتدا به معرفى مراجع تخصصى مثل مراجع تاريخ ادبيات در ايران و تذكره ها پرداخته, سپس مراجع شرح حال, كتابشناسى, مراجع مهم عرفان و تصوف, مراجع مهم نقد ادبى و دايرةالمعارف ها را مورد بررسى قرار مى دهد. گفتار هفتم اين بخش نيز مهم ترين مأخذ براى درك متون كلاسيك را معرفى مى كند; براى مثال مآخذى براى مطالعه ديوان حافظ, مولانا, فردوسى, نظامى و سعدى.
فصل سوم در سه گفتار خلاصه مى شود: كتابشناسى در كار پژوهشى, آشنايى با شيوه تنظيم مطالب در يك اثر و اصطلاحات مربوط به آن, تنظيم نهايى يك كتاب.
چى ورتن, تورا; راهنماى نوشتن رساله هاى پژوهشى; ترجمه محمدتقى مهدوى; چ دوم, تهران: مركز اسناد و مدارك علمى ايران, ١٣٦٦, ٥١ ص, وزيرى متوسط.
مطالب اين كتاب از نوزده صفحه تجاوز نمى كند. توضيحات بسيار اندك است و گاه تنها با اشاره به مطلبى از آن مى گذرد و به همان توضيح كم اكتفا مى كند. ناشر هدف از ترجمه اين كتاب را اين گونه بيان مى كند: (هرچند نوشته هاى مربوط به روش تحقيق كم نيستند, مع هذا چون هر يك از آنها موارد خاصى را دربر مى گيرند, بر آن شديم تا يكى ديگر از راهنمايى هاى روش تحقيق را ترجمه كنيم).
فهرست تفصيلى مطالب اين كتاب به صورت زير است:
١. طرح كار:
تدارك كار, انتخاب عنوان, مقدمات كار, ساماندهى مواد و مدارك جمع آورى شده, جمع آورى اطلاعات, طرح نوشتن پايان نامه.
٢. نوشتن پايان نامه;
٣. آماده كردن پيش نويس نهايى;
٤. ارائه نسخه نهايى ارزشيابى.
در پايان اين كتاب, كتابشناسى توصيفى كتب روش تحقيق بيان شده است كه به معرفى و توصيف چند كتاب روش تحقيق مى پردازد.
حرى, عباس; آيين گزارش نويسى; تهران: دبيرخانه هيئت امناى كتابخانه هاى عمومى كشور, ١٣٧١, ١٤٧ ص, مصور, جدول, نقشه, نمودار, وزيرى متوسط.
اين كتاب به گونه اى نوشته شده است كه بيشتر دانشجويان دانشگاه ها را تحت پوشش قرار دهد و مواد آن مى تواند مورد استفاده همگان قرار گيرد. هدف از تأليف اين كتاب, به گفته نويسنده بيان نكته هايى است كه هنوز بر بسيارى از پژوهشگران پوشيده است و اين نكات مربوط به تدوين و تنظيم نوشته و گزارش تحقيقى مى شود.
شاهد شواهد و مثال هاى زيادى در اين كتاب هستيم كه به تفهيم مطالب بسيار كمك مى كند; مثلاً در پيوست شماره دو, ذكر پانويس ها و فهرست مآخذ را به صورت هاى مختلف, با نمونه بيان مى كند و يا در قسمت اجزاى نوشته تحقيق, در بيشتر اوقات قسمت هاى مختلف يك نوشته تحقيقى را با ذكر نمونه بيان مى كند.
فهرست مطالب اين كتاب, به قرار زير است:
انتخاب موضوع, صورت بندى مسئله, طرح مقدماتى, كتاب شناسى مقدماتى يا حين كار, يادداشت بردارى, تهيه دستنوشته مقدماتى, نقطه گذارى (سجاوندى), تصاوير, پانويس, بازنگرى دستنوشته, بخش هاى متمم, رعايت اخلاق تحقيق, پيوست.
حسين نژاد, ق; روش تحقيقى مفهومى در متون اسلامى; تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى, [١٣٧٥], ٨٤ ص, وزيرى كوچك.
اين كتاب مشتمل بر سه بخش است.
بخش اول: معرفى متون و منابع تحقيقى آن; بخش دوم: مقدمات تحقيق در متون اسلامى; بخش سوم: روش هاى تحقيق و تفكر مستقل در متون اسلامى.
نويسنده, متون اسلامى را به دو دسته تقسيم مى كند:
الف) متونى كه در آغاز نهضت اسلام در زمان حيات پيامبر شكل گرفت; مثل قرآن;
ب) متونى كه در دوره هاى بعد از رحلت پيامبر(ص) شكل گرفت.
با اين تقسيم, به نظر مى رسد نويسنده چندان وارد جزئيات نمى شود; براى مثال جز قرآن و نهج البلاغه و معرفى چند منبع براى تحقيق, كتاب ديگرى نام نمى برد.
قسمتى از بخش دوم اين كتاب به معرفى فرهنگ هاى عربى اختصاص داده شده است; زيرا نويسنده دانستن زبان عربى و آشنايى با كار محققان ديگر و شناخت تحول واژه ها و اصطلاحات را از گام هاى اوليه براى تحقيق در متون اسلامى به شمار مى آورد; براى همين به معرفى فرهنگ هاى عربى مى پردازد. بخش دوم كتاب نيز به علت معرفى منابع تفسير آيات و احاديث براى دانشجويان ادبيات بسيار سودمند است.
خاكى, غلامرضا; روش تحقيق با رويكردى به پايان نامه نويسى; تهران: مركز تحقيقات علمى كشور با همكارى كانون فرهنگى انتشاراتى درايت, ١٣٧٨, ١٨«XIX« ٤٣٠ ص, وزيرى متوسط.
نويسنده در ابتداى هر فصل از اين كتاب, به بيان اهداف آن فصل و اينكه خواننده چه مواردى را بايد دنبال كند و به حافظه بسپرد, پرداخته است. مثال هايى كه در اين كتاب به كار رفته, بيشتر مربوط به رشته هاى علوم اجتماعى و مديريت است. با اينكه مطالب كتاب بيشتر دربرگيرنده كليات است و يا سازگارى چندانى با مباحث مطرح شده در كتب روش تحقيق در ادب فارسى ندارند, ولى مطالعه قسمت شيوه هاى پانويس و كتابشناسى, خالى از فايده نيست; زيرا به پانويسى به زبان انگليسى و مخفف ها در پانويس نيز پرداخته شده است.
شش فصل اين كتاب از قرار زير است:
فصل اول: طرح تحقيق و كليات; فصل دوم: مرورى بر ادبيات موضوع (Literature Reviw); فصل سوم: آشنايى با قلمرو مكانى تحقيق (جامعه آمارى); فصل چهارم: روش تحقيق; فصل پنجم: يافته هاى تحقيق و تجزيه و تحليل آنها; فصل ششم: خلاصه تحقيق و پيشنهادها.
خواجه نورى, عباسقلى; روش تحقيق; چ ششم, تهران: دانشگاه تهران, ١٣٨١, ل « ٢٧٧ ص, مصور, جدول, نمودار, وزيرى متوسط.
نويسنده در مقدمه چاپ ششم كتاب, بيان مى كند: (پس از انتشار چاپ اول اين كتاب, آن را براى تدريس در دانشكده كشاورزى و مؤسسه آموزش عالى به كار برديم… ). با توجه به توضيحاتى كه بيان شد, كاملاً مشخص است كه در اين كتاب با روش تخصصى تحقيق در رشته كشاورزى و آمار روبرو خواهيم شد; ولى مباحثى مثل كليات كتاب كه شامل تعريف تحقيق, موضوع تحقيق, شرايط محقق و… است, براى ديگر دانشجويان رشته هاى غير از كشاورزى و آمار نيز مفيد است.
در فصل پنجم اين كتاب, با عنوان (تاريخ تفكر بشر و روش تحقيق), مطالبى درباره تاريخچه تحقيق و تتبع بيان شده است. نويسنده معتقد است: براى پى بردن به تاريخ تحقيق بايد كليه كتاب هاى فلسفه و منطق را خواند و سخنان فيلسوفان مختلف را با هم مقايسه كرد; براى همين بحث خود را با سخن از سقراط, افلاطون, ارسطو و منطق ارسطو آغاز مى كند و در ادامه, از افرادى مثل فرانسيس بيكن, دكارت, كانت, هگل و… نام مى برد و نظر هر كدام, درباره تحقيق و روش هاى تحقيقى را بيان مى كند. فصل هاى انتهايى كتاب نيز بيشتر به بيان روش هاى تخصصى تحقيق در علومى مثل كشاورزى و آمار مى پردازد.
فهرست فصول كتاب از قرار زير است:
فصل اول: تعريف تحقيق; فصل دوم: گروه تحقيق; فصل سوم: طرح مسئله و هدف تحقيق; فصل چهارم: چند تعريف مهم; فصل پنجم: تاريخ تفكر بشر و روش تحقيق; فصل ششم: روش هاى تجربى تحقيق; فصل هفتم: تأثير متقابل رفتن به نقطه اپتى مم; فصل هشتم: انواع تحقيق از حيث هدف آن ـ آزمون فرض.
ذاكر, م; مقدمه اى بر روش تحقيق در تاريخ; تهران: آيت, ٦٣ ص, وزيرى كوچك.
اين كتاب تنها مقدمه اى است بر روش تحقيق در تاريخ بيشتر, و در بردارنده كليات و مباحث نظرى است; مباحثى مثل بيان اوضاع و احوال تحقيق در دوران قرون وسطى يا تعريف تاريخ و اينكه از چه روش هايى در پژوهش و تحقيق تاريخى استفاده مى شود. در پايان كتاب, در نه صفحه خلاصه اى از مطالب كتاب تدوين شده كه در بردارنده مطالب كلى و اصلى كتاب است و خواننده را با خلاصه و چكيده اى از مطالب كتاب آشنا مى كند. مطالبى كه در اين كتاب شاهد آن هستيم, از قرار ذيل است: تاريخ چيست؟ روش شناخت, زمينه شناخت, فلسفه تاريخ, خلاصه متن.
رنجبر, احمد; روش تحقيق و مأخذشناسى; تهران: اساطير, ١٣٦٨, ١٩٩ ص, نقشه, جدول, وزيرى متوسط.
در اين كتاب به نوعى شاهد عدم هماهنگى و انسجام مناسب بين مطالب و حتى فصول هستيم و اين عدم انسجام در مطالب و فصول, باعث پريشان خاطرى خواننده مى شود; براى مثال ذكر كتب مرجع در فصلى خاص, به صورت يكپارچه ذكر نمى شود و در فصل اول و ششم, ذكرى از كتب مرجع به ميان مى آيد. از طرفى با اينكه در هيچ كدام از فصول اين كتاب درباره نسخه خطى مطلبى به صورت جداگانه و منحصر به فرد بيان شده است, در جاى جاى اين كتاب توضيحات و مطالبى درباره نسخ خطى مى بينيم; مثلاً در دوازده فصل ـ (تنظيم حواشى كتاب) ـ نويسنده درباره نسخه خطى و حاشيه نسخه خطى صحبت مى كند يا در فصل پنجم ـ (بررسى متن) ـ و در فصل چهارم ـ (ابزار كار محقق).
درباره عدم پيوستگى فصول اين كتاب, اين نكته نيز قابل ذكر است كه كتاب با نام (روش تحقيق) آغاز مى شود و (مرجع شناسى) نوع بر آن است; به عبارتى مرجع شناسى از لوازمى است كه ما را در تحقيق يارى مى كند; پس شايد بهتر بود كتاب به جاى اينكه با معرفى چند منبع و مأخذ آغاز شود, با كلياتى درباره پژوهش و تحقيق آغاز مى شد.
گفتنى است فصل سيزدهم ـ (فهرست نويسى بر كار تحقيقى) ـ با شواهد و مثال هاى فراوان, كمك شايانى به تفهيم مطالب مى كند; البته درباره نحوه تنظيم و نوشتن فهرست ها هيچ توضيحى نيامده كه بهتر است در اين باره نيز توضيحاتى ذكر شود.
فصول اين كتاب, عبارت است از: ١. معرفى چند مأخذ و منبع; ٢. روش خاص تهيه مقاله; ٣. چند نكته پيرامون اهميت تحقيق و ارزش تحقيق; ٤. ابزار كار محقق; ٥. بررسى متن; ٦. مشخصات اصلى يك كتاب; ٧. ادب و درك صحيح از مفاهيم آن در امر تحقيق; ٨. منابع تحقيق در ادب فارسى و عربى; ٩. سبك و اهميت آن در امر تحقيق; ١٠. يادداشت بردارى و تنظيم مطالب; ١١. استفاده از مراجع; ١٢. تنظيم حواشى كتاب; ١٣. فهرست نويسى بر كار تحقيقى; ١٤. شرح متون مشكل.
رياحى, غلامحسين; آشنايى با اصول و روش تحقيق; تهران: اشراقيه, ١٣٧٠, ١٣٩ ص, وزيرى كوچك.
اين كتاب براى دانشجويان مراكز آموزش عالى و مراكز تربيت معلم نوشته شده و هدف از تأليف آن, آشنايى اين دانشجويان با (مفاهيم پژوهشى و راهنمايى در گزينش موضوعات تحقيقى و چگونگى نگارش آن) است.
بيان اين كتاب بسيار ساده است و مى توان گفت بيشتر فصول و مطالب اين كتاب, عيناً برگرفته و يا خلاصه شده (روش هاى تحقيق در علوم انسانى) از دكتر عزت اللّه نادرى و مريم سيف نراقى است; براى مثال فصل ششم ـ (روش هاى تحقيق) ـ ترتيب بيان مطالب, بدون تغيير از كتاب روش هاى تحقيق در علوم انسانى ذكر شده و يا در قسمت ويژگى هاى يك تحقيق علمى, دقيقاً همان نكاتى بيان مى شود كه در صفحات چهل, ٤١ و ٤٢ كتاب دكتر نادرى و نراقى بيان شده است.
فهرست مطالب اين كتاب عبارت است از:
فصل يك: كليات; فصل دوم: مراحل مختلف يك تحقيق; فصل سوم: اصول برنامه تحقيق; فصل چهارم: عناصر اصلى روش تحقيق; فصل پنجم: طرح هاى تحقيق; فصل ششم: روش هاى تحقيق; فصل هفتم: مراحل روش تحقيق علمى; فصل هشتم: روش هاى جمع آورى اطلاعات; فصل نهم: اندازه گيرى; فصل دهم: نمونه گيرى و چگونگى آن در تحقيقات علوم انسانى; فصل يازدهم: چگونگى تهيه گزارش تحقيق.
سرافراز, على اكبر; راهنماى پژوهش و نگارش مقالات علمى در رساله تحصيلى; مشهد: دانشگاه فردوسى مشهد, ١٣٦٦, ٨٢ ص, وزيرى كوچك.
با اينكه اين كتاب براى دانشجويانى تدوين شده است كه با آمار و احتمالات سروكار دارند, ولى مطالعه آن براى ساير دانشجويان نيز خالى از فايده نيست. در بخش اول اين كتاب, نويسنده ويژگى هايى براى پژوهشگر ذكر كرده. در بخش دهم درباره نحوه استفاده از كتابخانه توضيحاتى بيان مى كند. دو روش ديويى (ال سى) و كنگره در اين بخش توضيح داده مى شود كه براى مبتديان آشنايى با كتابخانه سودمند است. اين كتاب با وجود حجم اندك خود و كلى بودن مطالب, با زبانى ساده سعى در تفهيم مطالب دارد.
بخش هاى اين كتاب عبارت است از: بخش نخست: كليات; بخش دوم: نحوه استفاده از كتابخانه; بخش سوم: شيوه نگارش.
ستوده, غلامرضا; مرجع شناسى و روش تحقيق در ادبيات فارسى; چ يازدهم, تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انسانى دانشگاهها (سمت), ١٣٨٤, بيست و هفت « ٥٧٠, جدول, نمودار, وزيرى متوسط.
اين كتاب پس از توضيحاتى درباره (آشنايى با كتابخانه), به مرجع شناسى مى پردازد. مى توان گفت مرجع شناسى سهم بيشترى از اين كتاب را در مقايسه با مباحث روش تحقيق به خود اختصاص داده است. يكى از دلايل حجيم شدن اين كتاب, شايد پرداختن بيش از حد به يك مطلب و تفصيل زياد در پاره اى فصول و مباحث باشد; براى مثال در صفحه ٣٨٥ كتاب كه درباره تحقيق استدلالى صحبت شده, چندين صفحه به ذكر مثال و شاهد اختصاص داده شده است; هرچند ذكر مثال و شاهد براى درك مطلب بسيار مفيد است, ولى افراط بيش از حد در اين امر احتمالاً صبر خواننده را لبريز مى كند و شايد اگر نويسنده در پاورقى به معرفى چند تحقيق استدلالى مى پرداخت, نتيجه اى همسان با وضعيت كنونى مشاهده مى شد.
در اين كتاب درباره تصحيح متون خطى نيز بحثى به ميان مى آيد. حدود بيست صفحه از كتاب به اين موضوع اختصاص مى يابد, ولى متأسفانه مباحث مطرح شده در اين قسمت, بسيار مختصر است و با توجه به گستردگى مطالبى كه درباره تصحيح متون خطى وجود دارد, مى توان گفت حق مطلب به خوبى ادا نشده است.
در بخش سوم كتاب ـ (نظام صورى تحقيق) ـ مطالب, كامل و جامع نيست و دانشجو براى نوشتن تحقيق خود حتماً بايد از مقاله ها و يا كتب ديگر در كنار اين بخش استفاده كند; زيرا بيشتر مطالب به صورت نظرى بيان شده و نمونه و شواهد اندكى براى درك مطلب بيان گشته است, مثلاً در قسمت (طرز ثبت مأخذ در پاورقى) تنها به توضيحى مختصر در اين باره بسنده شده و جز مواردى مثل (انواع پانويس), (مزايا و معايب سه روش پانويس) و (فوايد پانويسى), چيز ديگرى بيان نشده است.
مطالب اين كتاب به اختصار شامل موارد ذيل است:
مرجع شناسى, عناصر تشكيل دهنده متن, دايرةالمعارف يا دانشنامه و خصوصيات آن, منابع عربى در تحقيقات فارسى, خصوصيات كتاب هاى مرجع, روش تحقيق در ادب فارسى, كليات تحقيق, اصول تأليف و تحقيق مستقل, نظام معنوى تحقيق, تصحيح متون خطى, تأثير قرآن و حديث در ادب فارسى, شرح واژه هاى دشوار و بيان مفاهيم كليدى در آثار و ادبى, فرهنگ هاى بسامدى و نقش آنها در تحقيقات ادبى, ايرانشناسى و راهنماى تحقيقات ادبى, انتقاد, نظام صورى تحقيق, چگونگى تنظيم نوشته تحقيقى, پانوشت, روش هاى ضبط و ثبت تاريخ و سنوات, روش هاى استفاده و ارجاع به آيه هاى قرآن, سجاوندى, نقل و نقش آن در آثار پيشينيان, تقسيمات كتاب, قطع كتاب, سخنى با مدرسان مرجع شناسى و روش تحقيق.
شلبى, احمد; فن پژوهش بررسى سيستماتيك روش هاى نگارش, مقالات علمى و پايان نامه; ترجمه جعفر سامى الدبونى; تهران: جهاد دانشگاهى, ١٣٦٩, ١٩٢ ص, وزيرى متوسط.
اين كتاب ترجمه اى است از كتاب (كيف تكتب بحثا او رساله) اثر دكتر احمد شلبى. دكتر شلبى, منابع مورد استفاده خودبراى تدوين اين كتاب را به چهار دسته تقسيم مى كند:
الف) كتاب هايى كه در همين زمينه به زبان انگليسى به نگارش درآمده است;
ب) سخنرانى ها و رهنمودهاى استادان اين فن در دانشگاه هاى لندن و كمبريج;
ج) تجربيات شخصى;
د) تماس و ارتباط مستقيم با دانشجويان قاهره.
اين كتاب در شش فصل تدوين شده است و پس از آخرين فصل, فصلى تحت عنوان روش بررسى و تصحيح نسخه هاى خطى بيان شده است كه بايد گفت اين فصل مقاله اى است از دكتر صلاح الدين المنجد كه در مجله (وزين السادات الاسلاميه) به چاپ رسيده است. در اين فصل بيشتر به ظاهر و شكل صورى تحقيق در نسخه هاى خطى پرداخته شده و از بيان روش هاى تصحيح نسخه هاى خطى كناره گرفته است.
برخى از مطالب و نكاتى كه در اين كتاب بيان شده, يا خاص زبان عربى است و يا كاربرد آن در زمان حاضر كاهش يافته است; مثلاً در فصل پايانى نكاتى درباره شكل و اعراب بيان مى كند كه خاص زبان عربى است, يا در فصل پنجم نكاتى درباره ماشين نويسى, تايپ پايان نامه, نوع كاغذ, صحافى و جلد كردن پايان نامه بيان مى كند كه به نظر مى رسد به سبب پيشرفت صنعت چاپ و تكثير اوراق, نسبت به گذشته كاربرد كمترى براى دانشجويان دارد. از جمله مباحثى كه در اين كتاب شاهد آنيم, ذكر نسخه هاى خطى به عنوان منبع و نحوه ذكر آن در فهرست منابع است كه در ديگر كتب روش تحقيق كمتر به آن پرداخته شده است.
فصول اين كتاب از قرار ذيل است: فصل اول: رساله, تز يا پايان نامه چيست؟ فصل دوم: استاد راهنما, برگزيدن موضوع رساله; فصل سوم: نوشتن رساله; فصل چهارم: هيئت و ظاهر رساله; فصل پنجم: تايپ كردن رساله و جلد نمونه آن; فصل ششم: بحث و نتيجه, روش بررسى و تصحيح نسخه هاى خطى.
صلح جو, على; پژوهش و نگارش راهنماى نوشتن, رساله و كتاب تحقيق; تهران: آگاه, ١٣٦٨, ٦٨ ص, وزيرى كوچك.
اين كتاب فاقد بخش بندى منظم است و تمامى مطالب پشت سر هم بيان مى شود; گويى كتاب مقاله اى بوده كه به صورت جزوه واره اى كتاب مانند, به چاپ رسيده است. گفتنى است كه كتاب مورد مشاهده فاقد فهرست منابع است و موارد ذيل در اين كتاب مورد بحث و بررسى قرار گرفته است:
مقدمه, دو مرحله اساسى, پيام و مخاطب, طرح اجمالى, گردآورى اطلاعات, تهيه فهرست منابع, يادداشت بردارى, يادداشت مربوط به منابع غيرمكتوب, دسته بندى يادداشت, نگارش, مصالح, مصالح و طرح, زبان, سجاوندى, زيرنويس, حواشى كتابنامه, بازخوانى, نگاهى ديگر به عرضه نقد عام.
طرقى, مجيد; درسنامه روش تحقيق; چ دوم, قم: مركز نشر هاجر وابسته به مركز مديريت حوزه هاى علميه خواهران, ١٣٨٥, ٢٠٠ ص, مصور, جدول, وزيرى متوسط.
اين كتاب براى حوزه هاى علميه تنظيم شده و داراى چهار بخش است. در بخش اول به ارائه تعريف پژوهش و معرفى انواع پژوهش پرداخته است; بخش دوم, دو گام آغازين پژوهش, يعنى جستجو و انتخاب مسئله پژوهشى و شناخت آن را توضيح داده, در بخش سوم و چهارم به ترتيب به صورت مختصر چگونگى جمع آورى اطلاعات و تجزيه و تحليل آن و روش تدوين گزارش پژوهش ارائه شده است.
طوسى, بهرام; راهنماى پژوهش و اصول علمى مقاله نويسى; مشهد: ترانه, ١٣٧٣, ٢٣٤ ص, مصور, نمودار, وزيرى متوسط.
مطالب اين كتاب بنا بر گفته نويسنده در پيشگفتار, از اين قرار است: (اين كتاب… به طور مختصر و مفيد مراحل قدم به قدم پژوهش و تهيه گزارش هاى آزمايشگاهى و عملى و همچنين طرز جمع آورى, طبقه بندى, تجزيه و تحليل و تنظيم اطلاعات (Data) و نحوه نوشتن مقالات تحقيقى علمى و ادبى را از انتخاب موضوع تا پايان مقاله كامل شرح مى دهد).
در بخش اول توضيحاتى بسيار ساده و در عين حال جامع بيان شده است; هرجا نويسنده لازم ديده موضوع مورد بحث را با مثال و يا حتى با چارت و نمودار براى خواننده واضح تر كرده است. در فصل دوم, ذيل جستجوى منابع در توضيح اتاق مرجع, به توضيح و معرفى كتبى مى پردازد كه در بخش مرجع نگهدارى مى شوند و در كنار كتب مرجع فارسى از كتب معتبر مرجع انگليسى نيز نام مى برد. در فصل ششم و هفتم ـ ذكر منابع و كتابنامه ـ حالات مختلفى كه امكان دارد در يك مقاله براى نوشتن پاورقى ها پيش آيد, توضيح مى دهد; مواردى مثل پاورقى كتاب با نام مستعار نويسنده يا پاورقى كتابى كه نام نويسنده ندارد, از اين قبيل موارد است.
نويسنده, هدف از تنظيم اين كتاب را (آموزش اصول مبانى تحقيق و پژوهش و آشنايى با مقدمات كار پژوهشى كتابخانه اى) ذكر مى كند و معتقد است: تا فردى اصول سيستماتيك كارى را نداند, كمتر موفق به ابداع چيزى نو و بديع خواهد شد و براى همين ابداع و ابتكار پژوهشگر را مرهون يادگيرى اصول تحقيق مى داند.
فصول كتاب عبارت است از: فصل اول: كليات; فصل دوم: منابع پژوهشى; فصل سوم: در جستجوى منابع; فصل چهارم: جمع آورى اطلاعات; فصل پنجم: نوشتن مقاله; فصل ششم: ذكر منابع (زيرنويس ها); فصل هفتم: كتابنامه.
طوسى, بهرام; هنر نوشتن; تهران: مركز مدارك علمى موسسه تحقيقات و برنامه ريزى علمى و آموزشى, ١٣٥٤, ١٢٠ ص, وزيرى كوچك.
هدف اين كتاب, آشنايى خوانندگان با اصول و فنون و جزئيات كار نويسندگى است. نويسنده, اين كتاب را مشتمل بر دو قسمت مى داند:
الف) اصول و مقدمات كار نوشتن كه به طور كلى مورد بحث قرار مى گيرد.
ب) طريقه نوشتن مقالات تحقيقى كه البته متكى بر قسمت اول بوده, به طور كامل موشكافى مى شود.
نويسنده فصل اول را به مراحلى اختصاص داده است كه پژوهشگر براى نوشتن مقاله بايد طى كند. او اين مراحل را نه گام مى داند: اطلاعات قبلى, تمركز بر موضوع, جمع آورى مطلب, ارزشيابى و انتخاب, طرح مقاله, شروع به نوشتن, مرور مطالب, پاكنويس و تهيه نسخه اصلى, آماده كردن نوشته براى چاپ. البته نويسنده اين مراحل را مختص مقالات توصيفى و تحقيقى مى داند.
اين كتاب مشتمل بر سه بخش زير است:
فصل اول: هنر نوشتن; فصل دوم: راه استفاده از كتابخانه; فصل سوم: نشانه گذارى.
غلامرضايى, محمد; روش تحقيق و شناخت مراجع ادبى; چ دوم, [بى جا], جامى, ١٣٧٦, ٢٢٤ ص, وزيرى متوسط.
اين كتاب تحرير دوباره اى از كتاب (آشنايى با مراجع تحقيق) است كه در سال ١٣٦٨ انتشارات دانشگاه آزاد اسلامى يزد به چاپ رسانده است. مباحثى كه در اين كتاب بيان شده, اغلب مباحثى كلى است; البته خود نويسنده چندين بار به اين موضوع اشاره كرده كه اين كتاب تنها براى آشنايى كلى است نه تفصيل مطلب: (هريك از بخش هاى اين كتاب, در صورت تفصيل به كتابى تبديل تواند شد و بيان جزئيات در هر يك از بخش هاى كتاب, اين مختصر را مطول مى كرد. تفصيل بسيار درخور چنين مجموعه اى نيست). نويسنده در برخى موارد براى تفهيم مطالب از عكس و تصوير استفاده كرده است; براى مثال صفحه ٣٣ـ٣٨ براى نشان دادن انواع خطوط درنظر گرفته شده است.
مطالب و فصول اين كتاب از قرار زير است:
فصل اول: كليات (بخش اول: چاپ و چاپخانه; بخش دوم: روش استفاده از كتابخانه; بخش سوم: كتابشناسى نسخه هاى خطى, تكمله); فصل دوم: تحقيق (بخش اول: سخنى در باب تحقيق و محقق; بخش دوم: يادداشت بردارى و تهيه فهرست هاى راهنما; بخش سوم: مقاله و كتاب; بخش چهارم: تصحيح متون); فصل سوم: آشنايى با مراجع, مرجع چيست؟
قائمى, على; روش تحقيق با تأكيد بر مكتب شناسى; چ دوم, تهران: اميرى, ١٣٧٢, ٤٤٨ ص, وزيرى متوسط.
اين كتاب از جمله كتبى است كه در بيشتر كتب روش تحقيق, به عنوان منبع در قسمت منابع از آن ياد شده است. اين كتاب شيوه هاى بررسى تحقيق را در دو قسمت متمركز كرده است:
الف) بررسى ذكر شيوه هاى فنون كلى تحقيق, به گونه اى كه در شاخه هاى مختلف علوم انسانى محقق را به كار آيد.
ب) ذكر شيوه ها و فنون تحقيق با تأكيد بر مكتب شناسى كه البته براى كسانى كه خواستار تحقيق در زمينه يك مكتب با يك اسم هستند, بسيار كارآمد است.
اين كتاب مشتمل بر شانزده بخش و شصت و يك فصل است. ذكر مطالب در اين كتاب, گاه با توضيحات بسيار زيادى همراه مى شود كه در برخى مواقع به درك مطالب كمك شايانى مى كند; ولى گاه باعث خستگى خواننده مى شود; براى مثال در فصل ششم بخش دو, اهداف و مقاصد تحقيق مورد بررسى قرار مى گيرد. در اين فصل بررسى موضوعات فرعى و جزئى گاه حالت افراطى مى گيرد; با اين همه برخى مسائل و نكات نيز در اين كتاب بسيار سهل و آسان توضيح داده شده است; نكاتى درباره تنظيم و شماره گذارى فيش ها, روش هاى مطالعه و… .
با اينكه در اين كتاب شاهد توضيحات زياد و پرداختن به جزئيات هستيم, گاه نيز شاهد اختصار بسيار زيادى هستيم كه گويى مطلب ناقص رها شده است; مثلاً در نوشتن فهرست مآخذ و مراجع, نويسنده بسيار مختصر عمل كرده است.
فهرست بخش هاى اين كتاب از قرار زير است:
١. محقق و تحقيق; ٢. تحقيق و مسائل آن; ٣. تحقيق و مراحل آن; ٤. موضوع تحقيق, مرز و طرح آن; ٥. روش براى تحقيق; ٦. منابع تحقيق و استخراج آن; ٧. روش هاى فهمى و موردى; ٨. روش هاى پرسش; ٩. روش هاى كشفى; ١٠. روش هاى تحليلى; ١١. روش تاريخى و سند; ١٢. تدوين و تكميل اطلاعات; ١٣. تهيه و بررسى فرضيه; ١٤. استنتاج و تلفيق تحقيق; ١٥. بررسى و عرضه; ١٦. نتيجه و فهرست ها.
كلارك, كيتس; مقدمه اى بر روش تحقيق در تاريخ; ترجمه آوانس آوانسيان; تهران: اساطير, ١٣٦٢, ٩٢ ص, وزيرى كوچك.
در مقدمه, از زبان مترجم درباره اين كتاب چنين بيان شده است: (ترجمه تحت اللفظى عنوان جزوه, راهنماى دانشجويان دوره تحقيق در زمينه هاى تاريخ مى باشد كه چاپ هاى اول آن در سال ١٩٥٨, ١٩٥٩, ١٩٦٠, ١٩٦٥ بوده و پس از چاپ هم با تجديدنظر در سال ١٩٦٨, توسط دانشگاه كمبريج انتشار يافت. ترجمه فارسى از روى چاپ اخير صورت گرفته است و عنوان آن توسط مترجم مختصر تغييرى يافته است).
اين كتاب يا به عبارتى جزوه, مقدمه اى است بر تحقيقات و بررسى هاى تاريخى, و خواننده بايد در كنار اين جزوه از كتب و راهنمايى هاى پيشرفته تر نيز كمك بجويد; زيرا اين جزوه كاملاً جنبه مقدماتى دارد. مطالبى كه در اين جزوه بيان شده است, از قرار زير است:
١. مقدمه; ٢. هدف از تحقيق; ٣. انتخاب موضوع; ٤. وسايل لازم; ٥. نقد شواهد; ٦. ارائه شواهد; ٧. يادداشت هاى تحقيق; ٨. نتيجه, ضمايم, ضميمه I: كتب مرجع به تحقيقات تاريخى, ضميمه II: جستجو براى مواد تحقيق, ضميمه III: وسايل كار, فهرست مراجع و مصادر, فهرست اسامى كتابخانه هاى مهم تهران.
٢. فهرست آثارى در زمينه كتاب حاضر; ٣. فهرست مقدارى از مراجع و مصادر.
ماهيار, عباس; مرجع شناسى ادبى و روش تحقيق; تهران: قطره, ١٣٧٥, ٣١٤ ص, وزيرى متوسط.
فصل اول و دوم اين كتاب با عنوان هاى (كليات) و روش تحقيق, مخصوص آشنايى خواننده با اصول اوليه انجام تحقيق است. فصل سوم با عنوان (كتاب هاى مرجع و منابع و مآخذ ديگر), مختص مرجع شناسى است. اين كتاب بيشتر, از نظر آشنايى با مراجع سودمند است; به طورى كه فصل اول و دوم تنها ٤٥ صفحه اين كتاب را دربر مى گيرد و بقيه به مرجع شناسى اختصاص يافته است. نكته جالب توجه در اين است كه در همين ٤٥ صفحه نيز گاه شاهد عدم پيوستگى مطالب هستيم; براى مثال در فصل دوم در قسمت تنظيم رساله يا اثر, پس از ذكر عنوان, از مقدمه ياد شده و پس از توضيح درباره شماره گذارى مقدمه, به بيان نكاتى پرداخته است كه در مقدمه تصحيح متون خطى ذكر مى شود; نكاتى مثل شرح احوال مؤلف, بحث در عقايد و اخلاف مؤلف, بررسى مقام مؤلف, بررسى آثار مؤلف, شيوه تصحيح متن و… و اين در حالى است كه در اين كتاب جز در اين مورد, هيچ بحثى درباره تصحيح و به طور كلى متون خطى به ميان نيامده است.
اين كتاب از لحاظ شناخت مراجع, به خواننده و دانشجويان ادبيات بسيار كمك مى كند. مراجع مورد نظر طبق دسته بندى هاى منظمى در بهره ها و گفتارها ذيل فصل سوم معرفى مى شود. اين فصل مشتمل بر پنج بهره است: (منابع راهنما), (علوم ادبى), (منابع علوم دينى), (منابع علوم تاريخى), (منابع علوم اوايل). هركدام از اين بهره ها به گفتارهاى فرعى و جزئى ترى تقسيم شده است و كتب مرجع مفيدى را به دانشجو و خواننده معرفى مى كند.
محدثى, جواد; روش ها; چ چهارم, قم: معروف, ١٣٧٥, ٢٢٤ ص, رقعى.
موضوعاتى كه در اين كتاب بيان شده, شامل اين مطالب است: (روش مطالعه, روش تندخوانى, روش يادداشت بردارى, روش تحقيق, روش نگارش, روش ترجمه, روش كتابشناسى, روش تدريس و كلاسدارى, روش خطابه و سخنورى, متون نثر ادبى).
نويسنده در مقدمه كتاب, ذكر مى كند: درباره هر يك از موضوعات اين كتاب كتب متعددى نوشته شده و اين كتاب به دليل اشتمال بر چندين موضوع, مختصر و فشرده است. در اين كتاب تنها به بيان مفاهيم كليدى و كليات بسنده شده است; ولى نكته قابل ذكر اينكه در پايان هر بخش, نويسنده به معرفى كتبى درباره همان مبحث مى پردازد و خواننده را براى آشنايى بيشتر, به اين كتب هدايت مى كند.
مصدق, حميد; مقدمه اى بر روش تحقيق; كرمان: مدرسه عالى مديريت كرمان, ١٣٥٠, ١٧٤ ص, وزيرى متوسط.
در اين كتاب, بيشتر ناظر مباحث نظرى روش تحقيق هستيم. نكته قابل ذكر درباره اين كتاب, پايان فصول است كه مشخصات منابع و مآخذى كه بيشتر مورد استفاده قرار گرفته, تحت عنوان (براى مطالعه بيشتر, ذكر شده و خواننده را به منابع ديگر سوق مى دهد).
اين كتاب مبتنى بر چهار بخش است: بخش نخست: بنياد تحقيق; بخش دوم: طبقه بندى علوم; بخش سوم: تحقيق علمى; بخش چهارم: بنيادهاى ديگر.
منشادى, مرتضى; روش تحقيق و مرجع شناسى; بندرعباس: دانشگاه هرمزگان, ١٣٨٠, ١٧٦ ص, وزيرى متوسط.
اين كتاب به تحقيق و روش آن در علوم اجتماعى و جامعه شناسى مى پردازد و مطالب آن قطعاً با مطالبى كه درباره روش تحقيق در ادبيات بيان مى شود, متفاوت است و يا با آن سازگارى اندكى دارد. مطالب تا بهره چهارم يا شامل كليات است و يا نكات خاص و تخصصى رشته علوم اجتماعى را بيان مى كند. در بهره چهارم به بررسى انواع روش هاى جمع آورى اطلاعات مى پردازد و گردآورى اطلاعات را در دو بخش گردآورى داده هاى دست اول و گردآورى داده هاى دست دوم, مورد بررسى قرار مى دهد.
توضيحاتى كه در اين كتاب درباره مرجع شناسى داده مى شود, از يازده صفحه تجاوز نمى كند. توضيحات بسيار مختصر و معرفى كتب مرجع نيز بسيار اندك است كه البته با در نظر گرفتن اين مطلب كه كتاب براى محققان علوم اجتماعى تدوين شده و روش تحقيق آنها با روش تحقيق رشته اى مثل ادبيات كه متكى بر كتب و اسناد كتابخانه اى است, تفاوت دارد, توجيه پذير مى باشد. در بهره ششم نيز نويسنده نظام صورى تحقيق را مورد بررسى قرار داده است; مواردى مثل پژوهش, حاشيه گذارى, آيين نگارش, عنوان گذارى, فهرست مطالب و… .
نويسنده, اين كتاب را به شش بهره تقسيم كرده است: بهره نخست: پايه هاى فلسفى و روش هاى علمى; بهره دوم: روش هاى پژوهش علمى; بهره سوم: روش هاى پژوهشى ويژه علوم اجتماعى; بهره چهارم: گردآورى داده ها; بهره پنجم: تجزيه و تحليل مطالب; بهره ششم: ويژگى هاى يك پژوهش نامه.
موگهى, عبدالرحيم; روش يادداشت بردارى و دسته بندى مطالب; چ دوم, قم: دفتر تبليغات اسلامى, ٩٦ ص, جدول, مصور, نمودار, وزيرى متوسط.
از آنجا كه فيش بردارى از مراحل مهم تحقيق به شمار مى آيد و در اكثر كتب روش تحقيق به اجمال درباره آن سخنى به ميان آمده, مطالعه اين كتاب براى آشنايى با يادداشت بردارى و تنظيم مطالب, كار بسيار كاربردى اى است. با اينكه در اكثر مطالب و مباحث كتاب شاهد ايجاز و اختصار هستيم, ولى پيوستگى مطالب و عدم اطناب, كمك شايانى به خواننده كرده است و او را از ابهام ها و سردرگمى هايى كه در اكثر كتب روش تحقيق گريبانگير خواننده مى شود, رهانده است. در اين كتاب بيشتر مطالب با ذكر شماره هاى متوالى, تيتروار بيان شده است. فصل نخست با توضيحاتى ابتدايى و ساده درباره فيش آغاز مى شود: تعريف فيش, جنس فيش, اندازه فيش, شكل فيش; سپس به ذكر نكاتى درباره اهميت يادداشت بردارى مى پردازد و سخن خود را با احاديثى از بزرگان تحكيم مى كند. در فصل سوم از بخش اول, در ضمن بيان ابزار و وسايل يادداشت بردارى به برگه راهنما نيز اشاره مى كند و توضيحاتى موجز و در عين حال مفيد براى دسته بندى مطالب و جلوگيرى از پراكندگى و درهم شدن فيش ها بيان مى كند.
بخش ها و فصول اين كتاب از قرار زير است:
بخش نخست: روش يادداشت بردارى (فيش بردارى):
فصل ١: تعريف فيش و مشخصات آن; فصل ٢. اهميت يادداشت بردارى; فصل ٣. ابزار و وسايل يادداشت بردارى; فصل ٤. انواع و روش هاى يادداشت بردارى; فصل ٥. مراحل يادداشت بردارى; فصل ٦. روش طبقه بندى و بازيابى فيش ها و اصول يادداشت بردارى.
بخش دوم: روش دسته بندى مطالب (تنظيم و طبقه بندى مواد و اطلاعات)
فصل ١: تعريف و اهميت دسته بندى; فصل ٢. انواع روش هاى دسته بندى; فصل ٣: اصول دسته بندى و روش تزيين آن.
مهاجرى, عليرضا; مبانى روش تحقيق تدارك مقاله هاى تحقيقى و پايان نامه هاى دانشجويى; تهران: اميد, ١٣٨٣, ١٩٢ ص, جدول, وزيرى كوچك.
اين كتاب در شش فصل تدارك ديده شده است:
فصل اول: كليات (١. تحقيق و انواع آن; ٢. موضوع تحقيق; ٣. تعريف روش; ٤. روش شناسى (متدولوژى) ); فصل دوم: تحقيق علمى (١. تعريف علم و تمايز آن با ديگر وجوه معرفت; ٢. تقسيم بندى علوم; ٣. معرفت علمى; ٤. قانون علمى; ٥. ويژگى هاى علوم تجربى و علوم انسانى ـ اجتماعى; ٦. مراحل تحقيق علمى; ٧. مشخصات و اجزاى تشكيل دهنده تئورى يا نظريه علمى; ٨. فنون تحقيق; ٩. تعريف پاره اى مفاهيم مرتبط با پژوهش); فصل سوم: مراحل اجرايى پژوهش و تنظيم گزارش تحقيق (١. فيش بردارى; ٢. نگارش مقاله); فصل چهارم: ساختار مقاله يا رساله هاى دانشجويى, فهرست جداول و نمودارها; فصل پنجم: تنظيم متن سخنرانى از روى مقالات پژوهشى, نكات ضرورى براى ارائه سخنرانى (١. به تفاوت گفتار و نوشتار بايد توجه داشت; ٢. برقرارى ارتباط مناسب با شنوندگان; ٣. طرح و فرم سخنرانى, زمان بندى); فصل ششم: روش ها و فنون گردآورى اطلاعات (١. گردآورى اطلاعات از راه مشاهده; ٢. دستيابى به اطلاعات از طريق پرسشنامه; ٣. گردآورى داده ها از طريق مصاحبه; ٤. مقايسه و سنجش مزاياى پرسشنامه و مصاحبه; ٥. شرايط برگزارى يك مصاحبه مطلوب).
نويسنده در پيشگفتار بيان مى كند: (در اين نوشتار توجه ما بيشتر معطوف به نيازهاى دانشجويان براى استفاده از منابع, در جهت تنظيم مقاله پژوهشى و يا رساله هاى دانشجويى است و در اين رابطه به چگونگى طرح مسئله, تعريف موضوع, روش شناسى (متدولوژى), مراحل تحقيق علمى, فيش بردارى و پاره اى نكات ديگر اشاره خواهيم كرد).
فصل اول و دوم اين كتاب, بيشتر بيان كليات است و مشتمل بر تعريف و توضيح مفاهيم مربوط به تحقيق و پژوهش; ولى از فصل سوم به بعد, مطالب گويى اندكى از جنبه نظرى فاصله مى گيرند; براى مثال فصل سوم درباره فيش بردارى و فيش كتابشناسى صحبت مى كند و با ذكر نمونه هايى متعدد از فيش هاى كتاب شناسى, خواننده را به مطلب مورد بحث نزديك تر مى كند. در همين فصل, در قسمت نگارش مقاله به ذكر نكاتى مى پردازد كه نويسنده مقاله بايد مورد توجه قرار دهد; نكاتى درباره نقل قول ها و استناد به سخن ديگران; سپس به پاورقى مى پردازد كه البته در اين مرحله نيز از ذكر شاهد و مثال خوددارى نمى كند و حالات مختلف ذكر منبع در پاورقى را توضيح مى دهد.
در اين كتاب, فصلى مطرح شده است كه در كمتر كتابى از كتب روش تحقيق به آن پرداخته مى شود, و آن نحوه ارائه كنفرانس است كه مى توان اين مورد را از جمله مزاياى اين كتاب به شمار آورد; با اين حال بايد متذكر شد در برخى موارد, نويسنده دقيق و كامل به بررسى مطالب نپرداخته است; مثلاً در فصل ششم: (روش و فنون گردآورى اطلاعات) تنها به بيان سه روش مشاهده, پرسشنامه و مصاحبه پرداخته است و اين در حالى است كه جمع آورى اطلاعات تنها محدود به اين سه روش نمى شود; از طرفى شايد بهتر بود اين فصل قبل از فصل سوم (مراحل اجرايى پژوهش و تنظيم گزارش تحقيقى) قرار مى گرفت.
نادرى, عزت اللّه و مريم سيف نراقى; روش هاى تحقيق در علوم انسانى با تأكيد بر علوم تربيتى; چ سوم, تهران: دفتر تحقيقات و انتشارات بدر, ١٣٦٦, ٢٤١ ص, جدول و نمودار, وزيرى متوسط.
نويسندگان, هدف از تأليف اين كتاب را بيان روش هاى تحقيق در علوم انسانى مى دانند و در ادامه بيان مى دارند: تأكيدى كه در عنوان آن بر علوم تربيتى شده, تنها به لحاظ پاره اى مثال هاست كه از حوزه علوم تربيتى انتخاب شده است. در شروع هر فصل ابتدا مقدمه اى ذكر مى شود و ذهن خواننده را آماده پذيرش مطالب فصل مى كند. پس از پايان فصل نيز در چند خط, خلاصه اى از مطالب بيان مى شود و سپس سؤالاتى مرتبط با مطالب تحت عنوان, (براى انديشيدن) مطرح مى كند. در جاى جاى اين كتاب, مطالب با ذكر جداول به خواننده تفهيم مى شود; براى مثال در فصل چهارم با عنوان (روش تحقيق) قبل از اينكه روش هاى تحقيق را توضيح دهد, جدولي٦ رسم كرده, مواردى مثل نوع روش تحقيق, آنچه بيان مى كند, هدف و مثال ها را گنجانده است. خواننده تنها با مشاهده جدول به اجمال درمى يابد فصل چهارم چه مواردى را دربر مى گيرد; البته با روش هاى تحقيق, اهداف هر كدام و مثال هايى از آن روش ها نيز آشنا مى شود.
در بسيارى از فصول اين كتاب, شاهد مطالب تخصصى علوم تربيتى هستيم و اين مطالب با توضيح و تفسير بيشترى بيان شده است; مثلاً در بيان روش هاى تحقيق, تأكيد بسيارى بر تحقيق تجربى شده است; البته ناگفته نماند نكاتى كه در پيوست بعد از فصل هشتم درباره فيش نويسى بيان شده, خواننده را در فضايى محدود و بسته در زمينه فيش نويسى قرار مى دهد; گويى نويسندگان, ذوق و سليقه محقق براى فيش نويسى را ناديده گرفته اند و تنها به نوعى خاص از برگه براى فيش نويسى بسنده كرده اند. با تمام اين موارد, وجود مثال ها و شواهد كافى و استفاده مناسب از جدول ها در كتاب باعث تفهيم هرچه بهتر و آسان تر مطالب به خواننده شده است.
توالى فصول كتاب, به ترتيب زير است:
فصل اول: ماهيت و هدف هاى آموزش عالى و رابطه آن با تحقيق; فصل دوم: مقدمه اى بر تحقيق علمى; فصل سوم: انتخاب و تنظيم موضوع تحقيق; فصل چهارم: مقدمه, جدول شماره يك, خلاصه اى از نه روش تحقيق; فصل پنجم: عدم كنترل عوامل ناخواسته و كاهش روايى در تحقيقات تجربى; فصل ششم: انواع طرح هاى تحقيق تجربى; فصل هفتم: روش هاى جمع آورى اطلاعات; فصل هشتم: طرز تهيه و نوشتن رساله يا پايان نامه تحقيقى.
نبوى, بهروز; مقدمه اى بر روش تحقيق در علوم اجتماعى; چ دوم, تهران: كتابخانه فروردين, ١٣٥١, ٢٢٢ ص, مصور, نقشه, جدول, نمودار, وزيرى متوسط.
با اينكه نويسنده اين كتاب را مجموعه اى كامل درباره روش علمى تحقيق نمى داند و معتقد است اين كتاب تنها كوششى است در معرفى اصول و مفاهيم روش علمى تحقيق, آن هم به ايجاز و اختصار; ولى مطالب مذكور در آن, نسبت به بسيارى از كتب روش تحقيق مفصل است; چه اينكه نام اين كتاب را در منابع و مآخذ بسيارى از كتب روش تحقيق مى بينيم. شايد اين مسئله به دليل اشتمال كلى اين كتاب بر مباحثى مثل كليات روش تحقيق, طرح تحقيق, مراحل روش تحقيق, روش هاى جمع آورى اطلاعات و… باشد. با اينكه اين كتاب براى رشته علوم اجتماعى تدوين و تنظيم شده, ولى مطالعه آن براى تحقيق در اكثر رشته هاى تحصيلى سودمند است; زيرا اصول و قواعدى كه بيان مى شود, در بسيارى موارد كلى است و به صورت اختصاصى بيان نشده است. برخى از فصول اين كتاب, بحث هايى است كه در ديگر كتب روش تحقيقى به اجمال درباره آن سخن گفته شده است; مثل طرح تحقيق. فصل چهارم اين كتاب به طرح هاى تحقيق اختصاص يافته و پس از بيان هدف طرح تحقيق, به بيان انواع طرح هاى تحقيق مى پردازد.
فصول كتاب عبارت است از: فصل اول: كليات; فصل دوم: عناصر اصلى روش علمى تحقيق; فصل سوم: طرح هاى تحقيق; فصل چهارم: مراحل روش علمى تحقيق; فصل پنجم: روش هاى جمع آورى اطلاعات; فصل ششم: اندازه گيرى; فصل هفتم: طرز تهيه و نوشتن گزارش تحقيق.
نقيان فشاركى, مهدى; راهنماى تدوين گزارش علمى و فنى (به روش تحقيق); تهران: يا مهدى(عج) وابسته به گروه صنايع يا مهدى(عج), ١٣٧٨, ٢٧٩ ص, مصور, جدول, نمودار و واژه نامه, وزيرى متوسط.
در صفحه پنج پيشگفتار, موضوع بحث كتاب اينگونه معرفى شده است: (هر گزارش پژوهشى, با توجه به موضوع و مخاطبان خود, ويژگى هايى خاصى دارد; ولى همه اين گونه گزارش ها در برخى خصوصيات مشترك اند. اين ويژگى هاى مشترك, چيزى نيست جز اصول تدوين گزارش هاى علمى و پژوهش كه موضوع بحث حاضر است); به عبارت ديگر هدف كتاب سازماندهى و مستندسازى نتايج به دست آمده از تحقيقات علمى است.
اين كتاب بيشتر بر روى نحوه نگارش و جنبه هاى صورى و ظاهرى تحقيق و پژوهش بحث مى كند و از مزيت آن مى توان به مقدمه اى اشاره كرد كه در ابتداى هر فصل بيان مى شود. اين مقدمه علاوه بر بيان ضرورت آن فصل, كمك شايانى به تفهيم مطالب فصل مى كند.
فصول اين كتاب عبارت است از: فصل ١: تحقيق و نگارش; فصل ٢: توليد دانش; فصل ٣: اصول نگارش فصل; ٤: سازمان گزارش; فصل ٥: ساختار گزارش; فصل ٦: زبان گزارش فصل; ٧: تصاوير گزارش; فصل ٨: نكات تايپى گزارش; فصل ٩: نكات تكميلى گزارش فصل; ١٠: انواع گزارش; فصل ١١: ارائه سخنرانى.
يياحقى, محمدجعفر و محمدمهدى ناصح, راهنماى نگارش و ويرايش با افزوده ها و تغييرات بنيادين; چ بيست و سوم, مشهد: آستان قدس رضوى, ١٣٨٤, ٢٢٦ ص, وزيرى متوسط.
با اينكه در عنوان اين كتاب, از روش تحقيق يا مرجع شناسى نشانى يافت نمى شود, ولى در نوشتن و تنظيم تحقيق, اين كتاب بسيار پرفايده است. يكى از مطالبى كه در اكثر كتب روش تحقيق مورد بررسى قرار مى گيرد, بررسى علايم سجاوندى و حتى رسم الخط صحيح است كه دو بخش اول و دوم اين كتاب, مشتمل بر اين موارد است. بخش هاى چهارم به بعد اين كتاب, دربردارنده مطالبى است درباره روش تحقيق. بخش ششم كتاب به پيوست ها و نمونه ها اختصاص دارد كه شامل: (صفحه آرايى در نوشته ها و آثار تحقيقى), (برخى نشانه ها و علايم اختصارى در نوشته هاى تحقيقى), (برخى نشانه هاى اختصارى براى ويراستارى), (غلطگيرى و تصحيح دست نوسته ها و نمونه هاى چاپى), (الفباى صوتى و نشانه هاى آوانگارى) است. مطالبى كه در بخش چهارم اين كتاب مطرح مى شود, مواردى است كه در انجام تحقيق, مرتب با آن برخورد مى كنيم; مواردى مثل ارجاعات و يا نوشتن پانوشت ها و… . از اين نظر مطالعه اين كتاب در امر تحقيق سودمند است.
بخش هاى اين كتاب, عبارت است از: نكاتى درباره رسم الخط فارسى, قواعد نقطه گذارى, موارد استفاده از ارقام و اعداد, روش تحقيق و پژوهش علمى, ويراستارى و آماده سازى متن براى چاپ, پيوست ها و نمونه ها.
در قسمت انتهايى كتاب, نويسندگان چند صفحه اى را به كتابشناسى نگارش و ويرايش و روش تحقيق اختصاص داده اند و خواننده را با منابع بيشتر آشنا مى سازند.
ييوسفى, حسين على; پژوهش و نگارش (روش تحقيق و مرجع شناسى در ادبيات فارسى); تهران: چاپار, ١٣٨٢, ٣٠٤ ص, وزيرى متوسط.
اين كتاب براى دانشجويان زبان و ادب فارسى نوشته شده است و هدف آن, يافتن پاسخ براى اين پرسش است كه براى انجام يك پژوهش درست, از چه روشى بايد استفاده كرد؟
مؤلف, روش شناسى را از اولويت هاى نخستين و مهم و ضرورى در برنامه هاى درسى دانشگاهى به شمار مى آورد. اين كتاب بازنوشت كتاب قبلى نويسنده, با عنوان (آشنايى با روش تحقيق و مرجع شناسى) است; اما از آنجا كه از لحاظ ساختارى و محتوايى با كتاب قبلى متفاوت است, عنوان آن تغيير يافته است.
نويسنده در بخش اول به بررسى, توضيح و تعريف پاره اى اصطلاحات حوزه پژوهش پرداخته است و با اينكه در اين كتاب بحثى درباره نسخه خطى نشده است, ولى در صفحات ٢٤ و ٢٥ در بخش اصطلاحات و حوزه پژوهشى, شاهد اصطلاحاتى از قبيل نسخه خطى, نسخه عكس, نسخه چاپى, نسخه اساس, مقابله, تصحيف, تحريف و… هستيم. در فصل دوم از بخش اول كه كليات روش تحقيق مورد بررسى قرار گرفته است, با اينكه توضيحات كلى بيان شده, ولى خواننده را دچار ابهام نمى كند و با ايجاز و اختصار, مطالب به خواننده منتقل مى شود.
بخش دوم اين كتاب به مرجع شناسى اختصاص دارد. توضيحات در اين بخش, بسيار مختصر است و به اجمال به آن پرداخته شده كه البته خود نويسنده نيز به اين نكته اشاره مى كند و معتقد است: دانشجويان در كار پژوهشى بايد علاوه بر منابع مكتوب, از طريق سايت هاى اينترنتى نيز به جستجوى منابع بپردازند و به طور كلى روش شناسى و مرجع شناسى بايد در حوزه و ميدان عمل فراگرفته شود.
اين كتاب در دو بخش كلى و چندين فصل تدوين شده است: بخش اول: روش تحقيق: فصل اول: اصطلاحات حوزه پژوهشى; فصل دوم: كليات روش تحقيق; فصل سوم: مراحل تحقيق; فصل چهارم: روش تهيه و اجراى كنفرانس; فصل پنجم: روش تهيه پايان نامه. بخش دوم: مرجع شناسى.
معرفى مقاله هاى روش تحقيق و مرجع شناسى
ـ ابتكار, نقى; (چگونگى ايجاد انگيزه تحقيق ـ كيفيت پرورش محقق و مبتكر ـ چگونگى جذب استعدادهاى خلاق); مجموعه مقالات سمينار تحقيق و توسعه; تهران: دبيرخانه سمينار تحقيق و توسعه, سازمان پژوهش هاى علمى و فنى ايران, ١٣٦٨, ص ٢٦ـ٢٩.
ـ اميرقاسمى, مينو; (شيوه هاى بكارگيرى دانشجويان داخل و خارج در انجام تحقيقات), مجموعه مقالات سمينار تحقيق و توسعه; تهران: دبيرخانه سمينار تحقيق و توسعه, سازمان پژوهش هاى علمى و فنى ايران, ١٣٦٨, ص ٣٠ـ٣٤.
ـ امير, محسن; (شيوه ضبط نام اشخاص و لغات در فرهنگ); مجله آينده, ١٣٦٠, ٦٣١ـ٦٣٥.
ـ اوانسيان, اوانس; (تفاوت ذوق و سليقه ادبى اروپايى با مردم خاورميانه); راهنماى كتاب, ج ٢٠, ص ٣١٢ـ٣٢٠.
ـ بدره اى, فريدون; (روش نوشتن پانويس و كتابنامه در نوشته هاى تحقيقى); راهنماى كتاب, س ١٣, ١٣٤٩, ضميمه شماره اول و دوم.
ـ خدابخشى, ليلا; (گزارشى از وضعيت كتابها و آموزش روش تحقيق در دانشگاهها فرصت هايى كه كم نيستند!); فرهنگ و پژوهش, ش ١٤٨, ص ٤ـ٧.
ـ خرمشاهى, بهاءالدين; (از بهر خدا منويس! (نويسندگى در روزگار ما); كتاب پژوهشى: پژوهش هايى در زمينه كتاب و نقد كتاب; به كوشش محمد اسفنديارى; قم: خرم, ١٣٧٥, ص ٤٩ـ٦٤.
ـ رنجبر, احمد ; (روش جديد تحقيق در ايران); گوهر, ش ٣, ١٣٥٤, صص ٥١٦ـ٥١٩ و ٦١١ـ٦١٥.
ـ زرين كوب, عبدالحسين; (تحقيق درست), يادداشت ها و انديشه ها از مقالات نقدها و اشارات; به كوشش عنايت اللّه مجيدى; ٢ ج, ج ١, تهران: طهورى, ١٣٥١, ص ٩ـ١٧.
ـ شعار, جعفر; (تحقيق و واقعيت), هشتمين كنگره تحقيقات ايرانى; به كوشش محمد روشن, ١٣٧٥, ص ٥٥٩ـ٥٧٢.
ـ فلاطورى, جواد; (مقصود از تحقيقات علمى و روش آن شهرت و تحقيقات ايران); راهنماى كتاب, ش ٨ و ٩, س ٥, آبان و آذر, ١٣٤١, صص ٦٧٦ و ٦٨٣.
ـ قاسم زاده, محمدباقر; (كيفيت پرورش محقق, مبتكر در نظام آموزشى كشور), مجموعه مقالات سمينار تحقيق و توسعه; تهران: دبيرخانه سمينار تحقيق و توسعه, سازمان پژوهش هاى علمى و فنى ايران, ١٣٦٨, ص ١٥٠ـ١٥١.
ـ محمدى اصل, عباس; (مقارنات نظرى روش تحقيق علمى), اطلاعات علمى; ش ٨, ص ١٦, خرداد ١٣٨١, ص ٦١ـ٦٢.
ـ محيط طباطبايى, محمد; (پيرامون تحقيق و تتبع); گوهر, ش ٦, ١٣٧٥, ص ٤٢٥ـ٤٣١.
ـ ناتل خانلرى, پرويز; (شيوه و روش تحقيق); مجله سخن, دوره ٢٥, ش ٣ و ٤, مرداد و شهريورماه ١٣٥٥, ص ٢٦١ـ٢٧٣.
ـ يوسفى, غلامحسين; (لزوم تجديدنظر در تحقيقات ادبى و تدريس ادبيات فارسى), برگهايى در آغوش باد; ٢ ج, ج ١, چ دوم, تهران: انتشارات علمى, ١٣٧٢, ص ٤٥١ـ٤٦٢.
منابع
١. آريانپور, اميرحسين; پژوهش و پژوهش نامه; چ ٤, تهران: گستره, ١٣٧٨.
٢. ابتكار, تقى; (چگونگى ايجاد انگيزه تحقيق ـ كيفيت پرورش محقق و مبتكر ـ چگونگى جذب استعدادهاى خلاق), مجموعه مقالات سمينار تحقيق و توسعه; تهران: دبيرخانه سمينار تحقيق و توسعه ـ سازمان پژوهش هاى علمى و فنى ايران, ١٣٦٨, ص ٢٦ ـ ٢٩.
٣. احمدى گيوى, حسن; آيين پژوهش و مرجع شناسى; تهران: هما, ١٣٧٣.
٤. اصفهانيان, وحيد و محمدحسين يار محمديان; راهنماى نگارش و تدوين پايان نامه ويژه دانشجويان تحصيلات تكميلى (كارشناسى ارشد و دكترى); اصفهان: مانى با همكارى دانشگاه آزاد خوراسگان, ١٣٧٨.
٥. اميرقاسمى, مينو; (شيوه هاى به كارگيرى دانشجويان داخل و خارج در انجام تحقيقات), مجموعه مقالات سمينار تحقيق و توسعه; تهران: دبيرخانه سمينار تحقيق و توسعه, سازمان پژوهش هاى علمى و فنى ايران, ١٣٦٨, ص ٣٠ـ٤٣.
٦. امير, محسن; (شيوه ضبط نام اشخاص و لغات در فرهنگ); مجله آينده, ١٣٦٠, ص ٦٣١ـ٦٣٥.
٧. انوار, پروين; مأخذشناسى و استفاده از كتابخانه; چ چهارم, تهران: زوار, ١٣٧٥.
٨. اوانسيان, اوانس; (تفاوت ذوق و سليقه ادبى اروپايى با مردم خاورميانه); راهنماى كتاب, ج ٢٠, ص ٣١٢ـ٣٢٠.
٩. بدره اى, فريدون; (روش نوشتن پانويس و كتابنامه در نوشته هاى تحقيقى); راهنماى كتاب, سال ١٣, ١٣٤٩, ضميمه شماره اول و دوم.
١٠. بيابانگرد, اسماعيل; روش هاى تحقيق در علوم انسانى و اجتماعى; تهران: مؤسسه كتاب مهربان نشر, ١٣٨٢.
١١. پريرخ, مهرى و رحمت اللّه فتاحى; راهنماى نگارشى مرور نوشتارها و پيشينه پژوهش; تهران: كتابدار, ١٣٨٤.
١٢. تاجدارى, پرويز; روش هاى علمى تحقيق همراه با نظريه ارزشيابى; چ دوم, تهران: اتا, ١٣٧٣.
١٣. ثروت, منصور; مرجع شناسى و روش تحقيق (رشته زبان و ادبيات فارسى); چ پنجم, تهران: دانشگاه پيام نور, ١٣٨٣.
١٤. چى ورتن, تورا; راهنماى نوشتن رساله هاى پژوهشى; ترجمه محمدتقى مهدى; چ دوم, تهران: مركز اسناد و مدارك علمى ايران, ١٣٦٦.
١٥. حرى, عباس; آيين گزارش نويسى; تهران: دبيرخانه هيئت امناى كتابخانه هاى عمومى كشور, ١٣٧١.
١٦. حسين نژاد, ق; روش تحقيق مفهومى در متون اسلامى; تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى, ١٣٥٧.
١٧. خاكى, غلامرضا; روش تحقيق با رويكردى به پايان نامه نويسى; تهران: مركز تحقيقات علمى كشور با همكارى كانون فرهنگى انتشارات درايت, ١٣٧٨.
١٨. خدابخشى, ليلا; (گزارشى از وضعيت كتاب ها و آموزش روش تحقيق در دانشگاه ها فرصت هايى كه كم نيستند!); فرهنگ و پژوهش, س , ش ١٤٨, ص ٤ـ٧.
١٩. خرمشاهى, بهاءالدين; (از بهر خدا منويس! (نويسندگى در روزگار ما)), كتاب پژوهشى: پژوهش هايى در زمينه كتاب و نقد كتاب; به كوشش محمد اسفنديارى; قم: خرم, ١٣٧٥, ص ٤٩ـ٦٤.
٢٠. خواجه نورى, عباسقلى; روش تحقيق; چ ششم, تهران: دانشگاه تهران, ١٣٨١.
٢١. ذاكر, م; مقدمه اى بر روش تحقيق در تاريخ; [بى جا], آيت, [بى تا].
٢٢. رنجبر, احمد; روش تحقيق و مأخذشناسى; تهران: اساطير, ١٣٦٨.
٢٣. رنجبر, احمد ; (روش جديد تحقيق در ايران); گوهر, ش ٣, ١٣٥٤, صص ٥١٦ـ ٥١٩ و ٦١١ـ٦١٥.
٢٤. رياحى, غلامحسين; آشنايى با اصول و روش تحقيق; تهران: اشراقيه; ١٣٧٠.
٢٥. زرين كوب, عبدالحسين; (تحقيق درست), يادداشت ها و انديشه ها از مقالات نقدها و اشارات; به كوشش عنايت اللّه مجيدى; ٢ ج, ج ١, تهران: طهورى, ١٣٥١, ص ٩ـ١٧.
٢٦. ستوده, غلامرضا; مرجع شناسى و روش تحقيق در ادبيات فارسى; چ يازدهم, تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انسانى دانشگاهها (سمت), ١٣٨٤.
٢٧. سرافراز, على اكبر; راهنماى پژوهش و نگارش مقالات علمى و رساله تحصيلى; مشهد: دانشگاه فردوسى مشهد, ١٣٦٦.
٢٨. شعار, جعفر; (تحقيق و واقعيت), هشتمين كنگره تحقيقات ايرانى; به كوشش محمد روشن, ١٣٧٥, ص ٥٥٩ـ٥٧٢.
٢٩. شلبى, احمد; فن پژوهش بررسى سيستماتيك روش هاى نگارش مقالات علمى و پايان نامه ها; ترجمه: جعفر سامى الدبونى; تهران: جهاد دانشگاهى, ١٣٦٩.
٣٠. صلح جو, على; پژوهش و نگارش: راهنماى نوشتن مقاله, رساله و كتاب تحقيق; تهران: آگاه, ١٣٦٨.
٣١. طرقى, مجيد; درسنامه روش تحقيق; چ دوم, قم: هاجر (وابسته به مركز مديريت حوزه هاى علميه خواهران), ١٣٨٥.
٣٢. طوسى, بهرام; راهنماى پژوهش و اصول علمى مقاله نويسى; مشهد: ترانه, ١٣٧٣.
٣٣. غلامرضايى, محمد; روش تحقيق و شناخت مراجع ادبى; چ دوم, [بى جا], جامى, ١٣٧٦.
٣٤. فلاطورى, جواد; (مقصود از تحقيقات علمى و روش آن شهرت و تحقيقات ايران); راهنماى كتاب, س ٥, ش ٨ و ٩, آبان و آذر, ١٣٤١, صص ٦٧٦ و ٦٨٣.
٣٥. قائمى, على; روش تحقيق با تأكيد بر مكتب شناسى; چ دوم, تهران: اميرى, ١٣٧٢.
٣٦. قاسم زاده, محمدباقر; (كيفيت پرورش محقق, مبتكر در نظام آموزشى كشور), مجموعه مقالات سمينار تحقيق و توسعه; تهران: دبيرخانه سمينار تحقيق و توسعه ـ سازمان پژوهش هاى علمى و فنى ايران, ١٣٦٨, ص ١٥٠ـ١٥١.
٣٧. كلارك, كيتس; مقدمه اى بر روش تحقيق در تاريخ; ترجمه اوانس اوانسيان; تهران: اساطير, ١٣٦٢.
٣٨. ماهيار, عباس; مرجع شناسى ادبى و روش تحقيق; تهران: قطره, ١٣٧٥.
٣٩. محدثى, جواد; روش ها; چ چهارم, قم: معروف, ١٣٧٥.
٤٠. محمدى اصل, عباس; (مقارنات نظرى روش تحقيق علمى); اطلاعات علمى, س ١٦, ش ٨, خرداد ١٣٨١, ص ٦١ـ٦٢.
٤١. محيط طباطبايى, محمد; (پيرامون تحقيق و تتبع); گوهر, ش ٦, ١٣٧٥, ص ٤٢٥ـ٤٣١.
٤٢. مصدق, حميد; مقدمه اى بر روش تحقيق; كرمان: انتشارات مدرسه عالى مديريت كرمان, ١٣٥٠.
٤٣. منشادى, مرتضى; روش تحقيق و مرجع شناسى; بندرعباس: دانشگاه هرمزگان, ١٣٨٠.
٤٤. موگهى, عبدالرحيم; روش يادداشت بردارى و دسته بندى مطالب; چ دوم, قم: دفتر تبليغات اسلامى, قم, ١٣٧٢.
٤٥. مهاجرى, عليرضا; مبانى روش تحقيق تدارك مقاله هاى تحقيقى و پايان نامه هاى دانشجويى; تهران: اميد, ١٣٨٣.
٤٦. ناتل خانلرى, پرويز; (شيوه و روش تحقيق); مجله سخن, دوره ٢٥, ش ٣ و ٤, مرداد و شهريور ١٣٥٥, ص ٢٦١ـ٢٧٣.
٤٧. نادرى, عزت اللّه و مريم سيف نراقى; روش هاى تحقيق در علوم انسانى با تأكيد بر علوم تربيتى; چ سوم, تهران: دفتر تبليغات و انتشارات بدر, ١٣٦٦.
٤٨. نبوى, بهروز; مقدمه اى بر روش تحقيق در علوم اجتماعى; چ دوم, تهران: كتابخانه فروردين, ١٣٥٤.
٤٩. نقيان فشاركى, مهدى; راهنماى تدوين گزارشات علمى و فنى (به روش تحقيق); تهران: انتشارات يا مهدى(عج) وابسته به گروه صنايع يا مهدى(عج), ١٣٧٨.
٥٠. ــــــــــــــ ; هنر نوشتن; تهران: مركز مديريت علمى موسسه تحقيقات و برنامه ريزى علمى و آموزشى, ١٣٥٤.
٥١. ياحقى, محمدجعفر و محمدمهدى ناصح; راهنماى نگارش و ويرايش; چ ٢٣, مشهد: به نشر و آستان قدس رضوى, ١٣٨٤.
٥٢. يوسفى, حسين على; پژوهش و نگارش: روش تحقيق و مرجع شناسى در ادبيات فارسى; تهران: چاپار, ١٣٨٢.
٥٣. يوسفى, غلامحسين; (لزوم تجديد نظر در تحقيقات ادبى و تدريس ادبيات فارسى), برگهايى در آغوش باد; ٢ ج, ج ١, چ ٢, تهران: علمى, ١٣٧٢, ص ٤٥١ـ٤٦٢.
١. عبدالحسين زرين كوب; (تحقيق درست); ص ٩ـ١٧.
٢. بهاءالدين خرمشاهى; (از بهر خدا منويس); ص ٤٩ـ٦٤.
٣. همان, ص ٥٣.
٤. قطع كتاب ها در اين گفتار, با توجه به كتاب (روش تحقيق و شناخت مراجع ادبى) دكتر محمد غلامرضايى ثبت شده است.
٥. اين فصل, گسترش يافته دو بخش (شيوه تحليل و نحوه استفاده از مآخذ و منابع) و (آشنايى با مراجع تحقيق) كتاب ادب و نگارشِ نويسنده است.
٦. اين جدول در صفحه ٦١ كتاب ترسيم شده است.