آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣

سرقت عرفانى
قنبرى محمد

چلچراغ سالكان, محمد قنبرى, انتشارات نهاوندى, قم, ١٣٨١
شمع جمع, احمد نثارى, كانون انديشه جوان, تهران, ١٣٨٥

حكايتى در كتاب داستان راستان نقل شده كه شخصى اموال ديگران را مى ربود و آن را انفاق مى كرد و تصور مى كرد كه پس از كسر گناه يك كار بد, نُه ثواب انفاق باقى است.
حكايت فوق شرح حال بسيارى است كه فكر مى كنند هدف وسيله را مباح مى كند و از هر راهى مى خواهند خلق در راه مانده اسير ظلمات هواى نفس را هدايت كنند و چراغى فراروى او روشن سازند و از كسانى باشند كه روايات ايشان را به ثواب بسيار وعده داده اند, چون با رهنمونى خويش زمينه هدايت يك نفر را فراهم كرده اند.
ذكر اين چند سطر براى آن بود كه بگويم در ايام برپايى نمايشگاه بين المللى كتاب سرى به پايگاه اينترنتى نمايشگاه زدم تا ببينم كتاب هاى مورد نظرم را در كجا مى توانم پيدا كنم. در حال جستجو بودم كه كتاب شمع جمع (شرح حال آية اللّه ملاحسينقلى همدانى) توجه مرا به خود جلب كرد. چون در اين موضوع كتابى به نام چلچراغ سالكان نوشته بودم, علاقه مند شدم اين نوشته را هم از نظر بگذرانم. از همين رو وقتى به نمايشگاه رفتم, به غرفه كانون انديشه جوان ـ كه وابسته به پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى است ـ سر زدم و سراغ كتاب شمع جمع را گرفتم.
با ورق زدن صفحات كتاب با كمال تعجب ديدم كه عمده مطالب كتاب, همان هاست كه در كتاب چلچراغ سالكان آورده ام.
با تهيه كتاب, شبى را به قصد مقايسه دو كتاب صبح كردم و كلمه به كلمه آن را خواندم, هرچه بيشتر مى خواندم كپى كارى ناشيانه تدوينگر كتاب مرا به شگفت وا مى داشت; از اين رو فهرستى از اشتباهات و به قول امروزى ها گاف هاى ايشان را ـ كه از قضا فهميدم مدير يكى از بزرگ ترين بنگاه هاى نشر كشور است ـ تهيه كردم. وقتى تلفنى با وى سخن گفتم, چنين سرقت دم خروسى را انكار كرد و قسم جلاله مى خورد كه چنين كارى نكرده ام.
حال تعدادى از اشتباه هاى نويسنده شمع جمع را يادآور مى شوم تا بدانيم كه با سرقت هم مى شود, شرح حال يكى از استوانه هاى اخلاق را نگاشت و دستور مراقبه و مشارطه و محاسبه داد و گفت: طى اين مرحله بى همرهى خضر مكن (شمع جمع, ص ١٠١).
١. يكى از مصادر كتاب چلچراغ سالكان كتاب تاريخ حكما و عرفاى متأخر بر صدر المتألهين اثر جناب آقاى منوچهر صدوقى سها است. اين كتاب را انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران در سال ١٣٥٩ به چاپ رسانده است و در سال ١٣٨١ انتشارات حكمت آن را با عنوان تحرير ثانى تاريخ حكما و عرفاى متأخر چاپ كرد كه ويرايشى جديد از كتاب گذشته و همراه اضافاتى بود. در كتاب چلچراغ (صفحات ٥٨, ٩٥, ٩٩, ١٠٣) به چاپ اول اين كتاب ارجاع شده است و در فهرست منابع كتاب شمع جمع (ص ١٢٥) تحرير ثانى آن ذكر شده است. در اين صورت بايد شماره صفحات ارجاع ها مطابق با چاپ جديد باشد, در حالى كه مى بينيم شماره صفحات پاورقى ها همان صفحات مندرج در چلچراغ (بر اساس چاپ اول) است, جالب تر آن كه در صفحه ١٠٣ چلچراغ شماره صفحه ارجاعى به جاى صفحه ١٣٣, صفحه ٣٣١ درج شده و همين غلط چاپى در كتاب شمع جمع (ص ٤١) هم آمده است.
٢. در صفحه ٤١ شمع جمع در زيرعنوان (نياز تو در قلب من است) حكايتى به نقل از شيخ محمد بهارى آمده است. اين حكايت در صفحه (١٠٦) كتاب چلچراغ تحت عنوان (آيينه جهان نما) آمده است و مصدرِ آن كتابِ خطى اخبار همدان اثر مرحوم حجةالاسلام و المسلمين عندليب زاده معرفى شده و با درجه كلمه مخطوط اشاره شده است كه اين كتاب خطى است نه چاپى.
كپى كارِ محترم در كتاب شمع جمع تصور فرموده است كه مخطوط نام مستعار يا تخلص نويسنده است و در ارجاع آن را در پى نام مؤلف آورده است, بدين شكل:
حجةالاسلام و المسلمين حسين عندليب زاده (مخطوط), اخبار همدان.
طُرفه اين كه در شماره ٣٥ فهرستِ منابع اين اثر خطى را با كتاب چاپى پژوهشى درباره امامزادگان همدان اشتباه گرفته و مشخصات كتابشناسى آن را براى اين نسخه خطى ذكر كرده است.
٣. در كتاب چلچراغ (ص ٥٠) مطلبى با اندكى تصرف از كتاب نهضت هاى اسلامى در صد سال اخير استاد مطهرى نقل شده كه دليل تصرف تناسب آن با مطلب كتاب بوده است. همين تصرف و شماره اشتباه پاورقى در صفحه ٢٩ شمع جمع هم درخور مشاهده است.
٤. در صفحه ٣٤ شمع جمع پاورقى پنجم نقل از مجموعه آثار شهيد مطهرى است. شگفت اين كه مطالب سرصفحه بعد هم پياپى با لفظ همان به كتاب شهيد مطهرى ارجاع شده است, در صورتى كه گفتارهاى ارجاعى برگرفته از كتاب هاى رساله لب اللباب, تاريخ حكما و ناگفته هاى عارفان است و مؤلف محترم ظاهراً لفظ (همان) را نفهميده يا اين كه وقتى از صفحات كتاب چلچراغ فتوكپى مى كرده يادش رفته كنار لفظ همان نامِ مصدر اصلى را بنويسد و چنين شده كه سه حكايت مختلف كتاب چلچراغ (ص ٩١, ٩٦ و ٩٩) به شهيد مطهرى نسبت داده شده است.
٥. در صفحه ٨٣ شمع جمع آمده است: استاد حسن زاده به نقل از علامه طباطبايى مى گويد در رشته توحيد نبودند…
معلوم نيست چه كسى در رشته توحيد نبوده است. اين مطلب كپى ص ٤٣ چلچراغ است. در آنجا درباره تفاوت هاى روش مرحوم ملافتحعلى سلطان آبادى و ملاحسينقلى از قول علامه طباطبايى چنين مطلبى گفته شده است, ولى جناب نويسنده با حذفِ صدرِ مطلب نقلى گنگ و بى معنا را آورده است.
٦. در صفحه ٨٥ شمع جمع, پاراگرافِ دوم و سوم, نام مرحوم ملكى تبريزى و توضيح عبارت كه در صفحه ٨١ چلچراغ آمده, افتاده و هر دو قول آن مرحوم با شكلى بى ربط به علامه طباطبايى نسبت داده شده است.
٧. از ديگر نشانه هاى سرقت در شمع جمع آن است كه در صفحه ٥٦ چلچراغ مطلبى از رساله لقاءاللّه آمده كه ابتداى آن چنين است:
(ايام تعطيل… ). در رساله لقاءاللّه (ايام تحصيل… ) است و تعطيل غلط چاپى است. اين غلط چاپى عيناً در صفحه ٨٥ آمده است.
٨. آنچه در صفحه ٨٥ شمع جمع آمده و به علامه طباطبايى نسبت داده شده و مصدر آن مجله حوزه شماره ٤ دانسته شده, بخشى از نامه مرحوم ملكى تبريزى به مرحوم غروى كمپانى است.
٩. بسيارى از مآخذ كه در پاورقى نام برده شده در فهرست منابع كتاب نيست, همچون عرفان اسلامى حسين انصاريان, مجله حوزه, مجله تاريخ و فرهنگ معاصر و… .
آنچه نقل شده, فقط گوشه اى از اشتباه ها در كپى كارى نويسنده محترم است, والاّ در نسخه اى كه از شمع جمع تهيه شده, تمامى مطالبى كه عيناً كپى شده, مشخص شده و شماره صفحه آن در چلچراغ ذكر گرديده است.
گفتنى است نويسنده اين كپى نامه به جز كتاب چلچراغ و جزوه كوچكى كه خلاصه مقالات كنگره بزرگ داشت ملاحسينقلى همدانى است به مصدرى مراجعه نكرده و تمام مطالب مرتبط را از اين كتاب و جزوه برداشته است و مقدارى مطالب عرفانى به آن اضافه كرده كه معلوم نيست آنها را از كجا آورده است. شايد روزى كسى ديگر پيدا شود و معلوم شود نيم ديگر كتاب از كتاب او برداشته شده است.
شايد بهتر باشد در اين مطالب اول سوزنى به خود بزنيم بعد ديگران را به همرهى خضر دعوت كنيم.