نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٥ - رابطه بين متغيرهاي پايبندي به حجاب، تصور از خود و سلامت روان

سال هفتم، شماره اول، پياپي ٢٥، بهار ١٣٩٣

 محمحمد زارعي توپخانه / كارشناسي ارشد روان‌شناسي مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني      mohammad٣٥٨[email protected]

سيده‌خديجه مرادياني گيزه‌رود / کارشناسي ارشد روان‌شناسي تربيتي دانشگاه علامه طباطبائي                  

عباسعلي هراتيان / کارشناسي ارشد روان‌شناسي مؤسسه آموزشي پژوهشي امام خميني  [email protected]

دريافت: ٢٠/٦/١٣٩٢ ـ پذيرش: ٢٥/١١/١٣٩٢

اين پژوهش، درصدد شناسايي رابطه بين متغيرهاي پايبندي به حجاب و تصور از خود و سلامت روان است. جامعه آماري، دانش‌آموزان دبيرستان‌هاي دخترانه شهرستان رباط کريم است. حجم نمونه مورد پژوهش ٣٨٥ نفر است که با استفاده از روش نمونه‌گيري خوشه‌اي تصادفي انتخاب شدند. ابزار پژوهش، پرسش‌نامه ٢١ سؤالي پايبندي به حجاب، پرسش‌نامه ٢٥ سؤالي تصور از خود و پرسش‌نامه ٢٨ سؤالي سلامت عمومي است. پژوهش توصيفي از نوع همبستگي است. داده‌ها براساس ضريب همبستگي پيرسون و رگرسيون دو متغيره همزمان تحليل شد. نتايج حاصل از تحليل داده‌ها نشان داد که بين سه متغير پايبندي مذهبي، تصور از خود و سلامت روان رابطه وجود دارد و افزايش پايبندي به حجاب، با بهبود تصور از خود و افزايش سلامت روان همبسته است. همچنين پايبندي به حجاب و تصور از خود مي‌تواند ٣٠/١٤ درصد از واريانس سلامت روان را تبيين نمايد.

کليد‌واژه‌ها: حجاب، تصور از خود، سلامت روان.    

پايبندي به حجاب از جمله رفتارهاي مذهبي است كه در آموزه هاي اسلامي مورد تأكيد قرار گرفته است. اين امر پاسخي طبيعي و فطري به تمايل انسان به پوشش و اجتناب از برهنگي است. بررسي هاي تاريخي نشان مي دهد كه در بين اقوام و مذاهب گوناگون، بشر استفاده از پوشش و حجاب مرسوم بوده است و تفاوت ها فقط در نوع و شيوه پايبندي به آن بوده است (رجبي، ١٣٩٠، ص ١٨). اگر چه پوشش بانوان در اديان الهي موردنظر بوده است، اما با استناد به شواهد قرآني، روايي و گواهي تاريخ، با ظهور اسلام بيشترين دستورات در مورد پوشش بانوان به اجرا درآمده است. قرآن كريم در سوره نور مي فرمايد: به زنان با ايمان بگو چشم هاى خود را (از نگاه هوس‌آلود) فروگيرند، و دامان خويش را حفظ كنند و زينت خود را- مانند دست و صورت- آشكار ننمايند و (اطراف) روسرى‌هاى خود را بر سينه خود افكنند (تا گردن و سينه با آن پوشانده شود)، و زينت خود را آشكار نسازند (نور: ٣١). در سوره احزاب مي فرمايد: اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: جلباب ها [روسرى‌هاى بلند] خود را بر خويش فروافكنند، اين كار براى اينكه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگيرند بهتر است (و اگر تاكنون خطا و كوتاهى از آنها سر زده توبه كنند) خداوند همواره آمرزنده رحيم است (احزاب: ٥٩). منظور از حجاب در آيات و روايات اين است كه زن اندام و زينت خود را از نامحرم بپوشاند و از هر گونه رفتار تحريك آميز اجتناب نمايد (حق شناس، ١٣٨٦). به عبارت ديگر، حجاب به معناي پوشش اسلامي بانوان، داراي دو بعد ايجابي و سلبي است: بعد ايجابي آن، وجود پوشش بدن و بُعد سلبي آن، حرام بودن خودنمايي به نامحرم است. اين دو بعد بايد در كنار يكديگر باشند تا حجاب اسلامي محقق شود (مطهري، ١٣٩٠، ص ٤٣١). از مجموعه آيات قرآن استفاده مي شود كه مراد از حجاب اسلامي، پوشش و رعايت حريم با نامحرم در انحاي مختلف است (رجبي، ١٣٨٩).

موضوع حجاب و پوشش از دير باز مورد توجه پژوهشگران بوده است. حق شناس (١٣٨٦) به بررسي معنا و مفهوم حجاب در آيات قرآن و روايات پرداخته است و معنا و مفهوم حجاب را پوشش زنان در برابر نامحرم و اجتناب از رفتارهاي تحريك آميز تعبير نموده است. رجبي (١٣٨٩) دريافت دانشجوياني كه از چادر استفاده مي كنند، شادكامي و رضايت بيشتري از زندگي دارند. فاضليان (١٣٨٩) نشان داد كه بين نوع حجاب زنان و ميزان امنيت اجتماعي آنها و نوع تهديدات وارده به آنها، رابطة مثبت و معناداري وجود دارد. تحقيق انجام شده بر روي ٣٨٤ دانشجو نشان داد كه ٨٣ درصد حجاب را موجب امنيت و سلامت جامعه مي دانند (احمدي، ١٣٨٩). پژوهشي كه به بررسي كاركردهاي مهم حجاب در بين زنان مسلمان ايالات متحده صورت گرفته، نشان داد كه حجاب، عامل هويت ديني، كنترل رفتار، ايجاد ارتباطات نزديك خانوادگي، قابليت احترام بيشتر و ايجاد آزادي است (اندرسون، ٢٠٠٧). پژوهش ديگري در انگلستان نشان مي دهد كه مردان مسلمان، زنان محجبه را زيباتر و با ذكاوت تر ارزيابي مي كنند (محمود و سوامي، ٢٠١٠، ص ٩٠).

رابطه حجاب و تصور از خود، موضوعي است كه اهميت به سزايي دارد. تصور از خود يا ادراك از خويشتن، يعني يك نقطه نظر عيني از مهارت ها، خصوصيات و توانايي هايي كه فرد از خود دارد (فتحي آشتياني، ١٣٨٨، ص ١٥١). پژوهش ها نشان مي دهد كه تصور از خود، نقش اساسي در بهداشت و سلامت رواني افراد به عهده دارد و با تصور منفي از خود، نشانه هاي اضطراب، افسردگي، كمرويي و درون گرايي ظاهر مي شود (اورت و همكاران، ٢٠٠٩، ص ٤٧٢؛ پينا و همكاران، ٢٠٠٥)، همچنين تصور از خود با عزت نفس و حرمت خود ارتباط مستقيم دارد (ملازماني و فتحي آشتياني، ١٣٨٧). تصور منفي از خود، به ويژه در زمينه جسماني، مي تواند منجر به كاهش پايبندي به پوشش و استفاده از لوازم آرايشي در خانم ها گردد. چنين افرادي ممكن است با جلب توجه ديگران به ظاهر خود، سعي در اثبات خود به خويشتن و بهبود تصور از خود برآيند (رجبي،١٣٩٠، ص ١١١). راست منش و همكاران، به بررسي رابطه بين حجاب اسلامي، نارضايتي بدن، تمايل براي لوازم آرايشي و بهداشتي و جراحي زيبايي بيني پرداختند (راست منش و همكاران، ٢٠٠٩). خانم ها به سه گروه پايبند به حجاب، حجاب متوسط و بدحجاب تقسيم شدند. نتايج حاصل از تحقيق نشان داد كه گروه با حجاب در مقايسه با دو گروه ديگر، رضايت جسماني بالاتر، عزت نفس بيشتر و تمايل كمتر به استفاده از لوازم آرايشي و جراحي زيبايي بيني گزارش كرده اند. در مطالعه انجام شده بر روي زنان يهودي، نشان مي دهد كه اين زنان، كه از پوشش مناسب استفاده كرده اند، در مقايسه با زنان سكولار، كه از پوشش مناسب استفاده نمي كنند، نارضايتي جسماني كمتري تجربه مي كنند، اختلال خوردن و ترس از چاقي در آنها كمتر است و در مجموع تصور از خود جسماني بالاتري دارند (ر.ك: گلاك، ١٩٨٧). برازوس نشان داد كه اشتغال زنان ايالات متحده، به بدن خود با آرايش كردن و جراحي پلاستيك و دغدغه به مد بودن، همراه است و رو آوردن به آموزه هاي مسيحي موجب پرداختن به ابعاد معنوي- روحي و رواني مي گردد و اشتغالات بدني را كم مي كند (ر.ك: برازوس، ٢٠٠٣). يافته هاي رجبي (١٣٨٩) نشان مي دهد كه دانشجوياني كه چادر داشته اند نسبت به دانشجوياني كه حجاب نامناسب داشته اند از حرمت خود و عزت نفس بالاتري برخوردارند.

سلامت روان، سلامت ابعاد خاصي از انسان مثل هوش، ذهن، حالت و فكر مي باشد. براساس تعريف سازمان جهاني بهداشت، سلامت رواني در مفهوم كلي، يعني توانايي كامل براي ايفاي نقش هاي اجتماعي، رواني و جسمي است (گنجي، ١٣٨٥، ص ١٠). پژوهش هاي بسياري تأثير مثبت دينداري و پايبندي به رفتارهاي مذهبي بر افزايش سطح بهزيستي و سلامت رواني، بهبود بيماري هاي رواني و جسمي، مقاوم كردن افراد در برابر تنيدگي، اضطراب و افسردگي به دست آورده اند (ماهوني و پاراگمنت، ٢٠٠٣؛ پاراگمنت و همكاران، ٢٠٠١). حجاب هم به عنوان يك رفتار مذهبي مي تواند در سلامت رواني افراد مؤثر باشد. يافته ها نشان مي دهد كه بين نگرش به حجاب و اضطراب رابطه منفي معناداري وجود دارد (رجبي، ١٣٩٠، ص ١٩٠). به عبارت ديگر، هر اندازه نگرش به حجاب در افراد مثبت باشد، اضطراب آنها كمتر است و بعكس، هر اندازه نگرش افراد به حجاب كمرنگ تر باشد، اضطراب بيشتر خواهد شد. كاوندي و انتصار فومني (١٣٨٩) نشان دادند كه بين حجاب و سلامت رواني زنان رابطه وجود دارد و پايبندي به حجاب، سلامت رواني زنان را به دنبال دارد. عظيميان و بهشتي (١٣٨٨) دريافتند كه حجاب موجب آرامش و امنيت زن مي گردد. راست منش و همكاران دريافتند كه بين حجاب اسلامي و افسردگي رابطه وجود دارد و افرادي كه پوشش نامناسبي دارند، افسردگي بيشتري را تجربه مي كنند (راست منش و همكاران، ٢٠٠٩، ص ٣٣٩). پژوهشي در بين دختران بنگلادش نشان داد، دختراني كه لباس هاي سنتي و مذهبي را بر لباس هاي غربي ترجيح مي دهند، در آينده كمتر مستعد آسيب هاي رواني هستند (بوي و همكاران، ٢٠٠٨، ص ٤٣٥).

منابع اسلامي هم بر رابطه بين پايبندي به رفتارهاي مذهبي از جمله حجاب و سلامت رواني تأكيد دارند. شهيد مطهري معتقد است كه فلسفة پوشش اسلامي چند جنبه دارد كه يكي از آنها، جنبه رواني است (مطهري، ١٣٩٠، ص٤٣٣-٤٣٤). عدم رعايت حريم بين زن و مرد، هيجانات و التهاب هاي جنسي را فزوني مي بخشد و تقاضاي سكس را به صورت يك عطش روحي و خواست اشباع نشدني در مي آورد. اين امر سلامت رواني افراد جامعه را به مخاطره مي اندازد. قرآن كريم اهميت و ضرورت حجاب را با تعابيري خاص به كار برده است. مثل: خَيْرٌ لَهُنَّ (نور: ٦٠) و أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِن (احزاب: ٥٣) و «َأَزْكى‌ لَهُمْ (نور: ٣٠) و فَلا يُؤْذَيْنَ (احزاب: ٥٩). اين تعابير گوياي اين است كه از منظر آيات قرآن، حجاب سلامت رواني، اجتماعي، معنوي افراد جامعه را به دنبال دارد. اين پژوهش، رابطه بين پايبندي به حجاب و تصور از خود با سلامت روان را مورد مطالعه قرار داده است و درصدد پاسخ به پرسش هاي زير است: رابطه پايبندي به حجاب با تصور از خود چگونه است؟ رابطه تصور از خود و سلامت روان چگونه است؟ رابطة پايبندي به حجاب با سلامت روان چگونه است؟ چه ميزان از سلامت روان را مي توان از طريق پايبندي به حجاب و تصور از خود تبيين كرد؟

اين پژوهش از نوع همبستگي است. براي تجزيه و تحليل داده ها، از همبستگي پيرسون و رگرسيون دو متغيره همزمان استفاده شد. جامعه آماري پژوهش، دانش آموزان دبيرستان هاي دخترانه شهرستان رباط كريم تهران است. حجم نمونه مورد پژوهش ٣٨٥ نفر است كه با استفاده از روش نمونه گيري خوشه اي تصادفي به دست آمد؛ ابتدا يك بخش از شهرستان مذكور انتخاب گرديد. سپس از بين دبيرستان هاي موجود، چهار دبيرستان انتخاب شد. پرسش نامه ها در بين دانش آموزان مدارس منتخب به اجرا درآمد. داده ها جمع آوري شد و پرسش نامه هاي كامل مورد استفاده قرار گرفت. ابزارهاي پژوهش عبارتند از:

١. پرسش نامه پايبندي به حجاب: پرسش نامه ٢١ سؤالي پايبندي به حجاب، محقق ساخته و برگرفته از آيات و روايات اسلامي است. پرسش نامه به صورت ليكرت در ٤ درجه تنظيم شده است. نمرات بالاتر اين پرسش نامه، پابندي بيشتر به حجاب را نشان مي دهد. اين پرسش نامه با اين گويه ها آغاز مي شود: اصل حجاب را از مسلمات دين اسلام مي دانم. در مقابل نامحرم پوشش اسلامي را رعايت مي كنم. اعتبار اين پرسش نامه با استفاده از آلفاي كرونباخ ٨٥/٠ است. همچنين، اعتبار پرسش نامه از طريق دو نيمه كردن با روش اسپيرمن براون و گاتمن ٨٥/٠ است. نتايج روايي محتوا توسط كارشناسان حوزوي و دانشگاهي نشان داد كه پرسش نامه داراي روايي محتواست. ميانگين نمره كارشناسان به پرسش نامه به صورت درصدي ٩٥/٠ به دست آمد.

٢. پرسش نامه تصور از خود بك (BSCT): اين پرسش نامه در سال ١٩٧٨ توسط بك و استير و براساس نظريه شناختي بك تهيه گرديده كه داراي ٢٥ ماده است و براساس روش درجه بندي، شامل پنج اظهار نظر است كه از كاملاً مثبت تا كاملاً منفي درجه بندي شده اند. اين مقياس پنج جنبه از ويژگي ها را مورد اندازه گيري قرار مي دهد كه عبارتند از: توانايي ذهني، كارآمدي شغلي، جذابيت جسماني، مهارت هاي اجتماعي، عيب ها و حسن ها (ملازماني و فتحي آشتياني، ١٣٨٧). بك و همكاران ضريب اعتبار ٨٨/٠ و ٦٥/٠ را با استفاده از روش بازآزمايي به دست آورده اند. همچنين ضريب همساني دروني براي اين پرسش نامه ٨٠/٠ گزارش شده است. روايي اين پرسش نامه در مقايسه با پرسش نامه عزت نفس روزنبرگ ٥٥/٠ گزارش شده است. در ايران، محمدي اعتبار پرسش نامه را با استفاده از روش دو نيمه كردن و آلفاي كرونباخ به ترتيب ٦٥/٠ و ٦٨/٠ گزارش كرده است. همچنين، ديباج نيا آلفاي كرونباخ ٧٩/٠ را براي اين پرسش نامه به دست آورده است (فتحي آشتياني، ١٣٨٨، ص ١٥٢).

٣. پرسش نامه سلامت عمومي (GHQ): پرسش نامه سلامت عمومي بك، پرسش نامه سرندي مبتني بر خودگزارش دهي است كه با هدف تشخصي اختلالات رواني مورد استفاده قرار مي گيرد. نسخه اصلي پرسش نامه، ٦٠ سؤالي است (همان، ص ٣٠٩). فرم ٢٨ سؤالي مورد استفاده براي عموم مردم طراحي شده است و داراي چهار زير مقياس زير است: خرده مقياس نشانه هاي جسماني، اضطراب و بي خوابي، نارساكنش وري اجتماعي، افسردگي. از اين مقياس براي هر نفر پنج نمره به دست مي آيد كه چهار نمره مربوط به خرده مقياس ها و يك نمره كلي است. اعتبار و روايي آزمون، بارها مورد تأييد قرار گرفته است. در بررسي چن و چن در سال ١٩٨٣، روايي همزمان با پرسش نامه مينه سوتا به ضريب همبستگي ٥٤/٠ به دست آمد (همان، ص٣١٠). نمره گذاري آزمون به روش ليكرت، چهار گزينه ٠ ـ ٣ از سمت راست تعلق مي گيرد كه در اين شيوه نمونه گذاري، نمره هاي بالاتر بيانگر سلامت عمومي ضعيف تر، و نمره هاي پايين تر بيانگر سلامت عمومي بهتر است. يعقوبي (١٣٨٩) ضريب پايايي كلي اين آزمون را ٨٨/٠ و ضريب پايايي خرده آزمون ها را بين ٥٠/٠ـ٨١/٠ گزارش كرده است. تقوي (١٣٨٠) در روش باز آزمايي، ضريب پايايي كلي اين آزمون را ٧٣/٠ و ضريب پايايي خرده آزمون ها را بين ٥٧/٠ـ٦٨/٠به دست آورد.

داده هاي جدول ١، ماتريس همبستگي پيرسون بين پايبندي به حجاب، تصور از خود، سلامت روان و زيرمقياس هاي آن را نشان مي دهد. نتايج اين جدول نشان مي دهد كه رابطه بين پايبندي به حجاب و تصور از خود، مثبت و معنادار است (r=٠/١٣، ٠٥/٠<P). همچنين، رابطه بين تصور از خود و سلامت روان منفي و معنادار است (r=-٠/٣١، ٠١/٠<P). با توجه به اينكه نمرة كمتر در آزمون سلامت عمومي، بيانگر سلامت رواني بالاتر است، هر چه نمرات تصور از خود ارتقاء مي يابد، نمره سلامت روان هم افزايش مي يابد. همچنين رابطه بين پايبندي به حجاب و سلامت روان، منفي و معنادار است (r=-٠/٢٥، ٠١/٠<P). با توجه به اينكه نمره كمتر در آزمون سلامت عمومي بيانگر سلامت رواني بالاتر است، هر چه نمرات پايبندي به حجاب ارتقا مي يابد، نمره سلامت روان افزايش مي يابد. همچنين، بين پايبندي به حجاب و تصور از خود با همه مؤلفه هاي سلامت روان رابطه منفي و معنادار است (٠١/٠<P)؛ يعني هر چه نمرات پايبندي به حجاب و تصور از خود ارتقا مي يابد، نمرات مؤلفه هاي سلامت روان هم افزايش مي يابد.

جدول شماره١: ماتريس همبستگي پايبندي به حجاب، تصور از خود، سلامت روان و مؤلفه هاي آن.