معرفت فرهنگی اجتماعی - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٦ - ساخت و اعتباريابي پرسشنامههاي باور به جهان آخرت و باور به جهان آخرت عادلانة اسلامي

سال دوم، شماره چهارم، پاييز ١٣٩٠، صفحه ١٢٥ ـ ١٤١

Ma'rifat-i Farhangi Ejtemaii, Vol. ٢. No. ٤, Fall ٢٠١١

محسن گل پرور*، زهرا جواديان**، الهام استبرقي***، حميدرضا عريضي****

چکيده

اين پژوهش با هدف ساخت و اعتباريابي مقدماتي پرسش نامه هاي باور به جهان آخرت و باور به جهان آخرت عادلانة اسلامي اجرا شد. جامعة آماري شامل دانشجويان رشتة روان شناسي دانشگاه آزاد اسلامي خوراسگان (اصفهان) بودند که از بين آنها ٢٦٧ نفر با روش نمونه گيري دسترس پذير انتخاب شدند و به پرسش نامه هاي باور به جهان آخرت اسلامي، باور به جهان آخرت عادلانة اسلامي، باور به دنياي عادلانه براي ديگران و اخلاق کاري اسلامي پاسخ دادند. نتايج تحليل هم بستگي نشان داد باور به جهان آخرت اسلامي و باور به جهان آخرت عادلانة اسلامي، با باور به دنياي عادلانه براي ديگران داراي رابطه معناداري نيست (٠٥/٠P>)؛ اما با اخلاق کاري اسلامي در تمامي ابعاد داراي رابطة معناداري هستند (٠١/٠P<). نتايج تحليل رگرسيون نيز نشان داد که از بين باور به جهان آخرت اسلامي و باور به جهان آخرت عادلانة اسلامي، باور به جهان آخرت عادلانة اسلامي داراي توان پيش بين معنادار براي باور به دنياي عادلانه براي ديگران و ابعاد اخلاق کاري اسلامي است.

كليدواژه ها: باور به جهان آخرت، باور به جهان آخرت عادلانه، باور به دنياي عادلانه، اخلاق کاري اسلامي.

* دانشيار دانشکده روانشناسي و علوم تربيتي دانشگاه آزاد اسلامي خوراسگان.                       [email protected] ** دانشجوي کارشناسي ارشد، دانشگاه آزاد اسلامي خوراسگان.
*** دانشجوي کارشناسي ارشد، دانشگاه آزاد اسلامي خوراسگان.
**** دانشيار دانشکده روانشناسي و علوم تربيتي دانشگاه اصفهان.
دريافت: ١٥/٦/١٣٩١ـ پذيرش: ١٢/٩/١٣٩١

انسان موجودي باورمحور است كه در هر لحظه بر اساس باورهاي خود، در خصوص پديده هاي مختلف دست به عمل مي زند. از چنين منظري، طيف متنوعي از باورها در عرصة زندگي براي انسان ها مطرح مي شوند. دسته اي از اين باورها، باور به جهان آخرت و معاد هستند. اين باور يكي از اصول و اركان دين مبين اسلام است و منكر آن خارج از دين اسلام شمرده مي شود ( آل عمران: ١١٤). از ٦٦٦٦ آية قرآن مجيد، ١٤٠٠ آيه به معاد اختصاص يافته و از اصل توحيد كه بگذريم، بيش از هر اصل ديگري، معاد و آخرت از جهات گوناگون تحليل و بررسي شده است.١ قرآن كريم، با اسامي مختلفي از روز واپسين ياد كرده است كه هر كدام جنبه اي از ابعاد آن را تبيين مي كند؛ از جمله: يوم الدّين (روز جزا)؛ يوم القيامة (روز برخاستن)؛ يوم الحساب (روز محاسبه)؛ يوم الجمع (روز جمع شدن)؛ يوم الفصل (روز جدايي حق از باطل)؛ يوم الحسرة (روز  اندوه و حسرت)؛ يوم الخروج (روز خارج شدن از قبور)؛ يوم البعث (روز برانگيخته شدن)؛ يوم الآزفة (روز بسيار نزديك)؛ يوم الآخر (روز پايان) و يوم الخلود (روز جاودانگي).٢

خداوند در جاي جاي قرآن كريم روز حساب و آخرت را به انسان ها بشارت داده است. برخي از اين آيات عبارت اند از: «خدا ذره‌اى هم ستم نمى‌كند. اگر نيكي باشد، آن را دوچندان مى‌كند و (به جز اجر متقابل) از جانب خود نيز مزدى به كرامت مى‌دهد.»(نساء: ٤٠). «روز قيامت ترازوهاى عدل را برقرار مى‌كنيم و به هيچ كس ستم نمى‌شود. اگر عملى به سنگينى هستة خردلي هم باشد، آن را به حساب مى‌آوريم، كه ما حساب كردن را بسنده‌ايم.» (انبياء: ٤٧). «پس هركس به وزن ذره‌اى نيكى كرده باشد، آن را مى‌بيند و هركس به وزن ذره‌اى بدى كرده باشد، آن را مى‌بيند.» (زلزله: ٧ و ٨). در هريك از اين آيات و آيات متعدد ديگر، خداوند انسان را به آخرتي وعده داده است كه در آن گناهكاران به اندازة گناهان خود، و نيكان و بي گناهان نيز به اندازة نيكي هاي خويش پاداش يا عقوبت دريافت خواهند كرد.

باور به جهان آخرت، باوري برخاسته از بطن دين مبين اسلام و آموزه هاي قرآن كريم، پيامبر اكرم (ص) و ائمه اطهار(ع) است كه مانند هر باور ديگري، كاركردهاي متعددي براي انسان دارد. از مهم ترين اين كاركردها، مي توان به اين موارد اشاره كرد:

١. تغيير نوع نگاه انسان به زندگي و اهداف آن: انسان معتقد به جهان آخرت، به دنيايي گسترده تر از عالم فاني باور دارد كه در آن نعمت ها و عذاب هايي به مراتب گسترده و جاودانه تر از اين دنيا وجود دارد و زمان و مكاني براي هيچ يك از آنها متصور نيست. انسان داراي باور به جهان آخرت، جهاني بزرگ تر از اين جهان مادي را كه خداوند به آن نويد داده پذيرفته است. بنابراين، در ديدگاه او اين دنيا سراي زوال پذير، محدود و گذرا، و آخرت، سراي باقي و نامحدود است كه انسان در آن براي هميشه جاويدان خواهد بود. در برابر اين باور،  انديشة كساني قرار دارد كه به زندگي اخروي باور نداشته، مرگ را پايان زندگي مي دانند. چنين افرادي، بنا بر آموزه هاي اسلامي از زيان كاران اند.٣

٢. معنادار و هدف مند شدن زندگي: انسان از يك سو دوست دار جاودانگي و ماندگاري ابدي و زندگي جاويد است و از سوي ديگر، زندگي دنيوي را محدود و گذرا مي يابد. اين دو ديدگاه ناسازگار، ممكن است وي را به پوچي بكشاند؛  ولي آن كه به آخرت و زندگي جاويد باور دارد، مرگ را انتقال از جهاني به جهان ديگر مي شمارد، نه نيستي و نابودى. بنابراين، براي تلاش و فعاليت، انجام اعمال صالح و تحمل دشواري ها و مصيبت ها انگيزة كافي دارد و هيچ گاه در فراز و نشيب زندگي، احساس پوچي و سرگشتگي نمي كند.

٣. احساس امنيت و آرامش رواني: در عرصة روان شناسي، مرگ يكي از اضطراب آورترين پديده هايي است كه باعث بر هم خوردن آرامش رواني انسان مي شود.٤ بنا بر آموزه هاي اسلامي، مرگ براي آن دسته از افرادي كه آن را پايان زندگي مي دانند، از جنبه هاي گوناگوني موجب اضطراب مي شود. تصور نيستي از مرگ، نامعلوم بودن زمان آن، ناشناخته بودن و تجربه نداشتن از آن و تنها روبه رو شدن با آن، از جمله عوامل ترس از مرگ يا شدت يافتن اين ترس نزد اين عده از مردم است. اگر كسي جهان آخرت را باور داشته باشد و حقيقت مرگ را بشناسد، از مرگ نخواهد هراسيد. خداوند متعال در قرآن كريم مي فرمايد: «اين زندگي دنيا جز سرگرمي و بازي نيست و زندگي واقعي، در سراي آخرت است. اگر مي دانستند!» (عنكبوت: ٦٤)

٤. گرايش تمايل به انجام رفتار هاي مثبت و پرهيز از رفتار هاي منفي: در دين مبين اسلام گرايش هاي خودخواهانه در زمينه هاي كسب ثروت، امور جنسي و قدرت نامحدود، با تعالي معنوي، تكامل انسان و سلوك الي الله ناسازگار معرفي شده است. ازاين رو، خداوند انسان را به سلاح عقل مسلح ساخته است؛ نيرويي كه مي تواند انواع تمايلات افسارگسيخته را مهار كند. با وجود اين، گاه توانايي هاي شناختي(عقل) انسان ضعيف مي شود.٥ باور به جهان آخرت، در افرادي كه به آن بسيار پايبندند، به لحاظ شناختي اين امكان را ايجاد مي كند تا خود را از پيروي كامل از اين تمايلات آسيب رسان رهايي بخشند. باور به جهان آخرت، باور به روز جزا، عقاب و ثواب است و به همين دليل، تمايلات سركش انسان را مهار مي كند. از سوي ديگر، باور به بازگشت به سوي خداوندي است كه نويد رسيدگي به هر عمل، حتي به اندازة ذره اي كوچك را داده است. چنين باوري، در صورت نيرومندي كافي، باعث پيشگيري از مكر، خيانت و نيرنگ مي شود و فضيلت هاي اخلاقي را در انسان زنده نگاه مي دارد.

٥. ايجاد سلامتي در افراد جامعه و به تبع آن، در جامعه: اعتقاد به جهان آخرت، در زندگي اجتماعي انسان نيز آثار ارزشمندي دارد. از مهم ترين آنها مي توان به ضمانت اجراي قوانين الهي و عمل به تكاليف اجتماعى، رعايت حقوق ديگران، جلوگيري از ظلم و تجاوز، و به عبارت ديگر، برقراري عدالت اجتماعي اشاره كرد. كساني كه به جهان آخرت و حسابرسي اعمال خود باور دارند، خود را در برابر پروردگار متعال مسئول مي شمارند و به قوانين الهي پايبند خواهند بود. طبيعي است كه وقتي همه افراد جامعه چنين باور هايي داشته باشند، جامعه به سوي صلاح و رستگاري گام برخواهد داشت. در چنين جامعه اي، همگان به حقوق يكديگر احترام مي گذارند و از ستم مي پرهيزند. در چنين جامعه اي، گذشت، بخشش، نيكي و احسان و ديگر فضيلت هاي اخلاقي، زنده و فضاي الهي و معنوي بر آن حاكم مي شود. در يك جمع بندى، باور به جهان آخرت، با آموزه هاي عملي دين اسلام پيوندي نزديك و عقلاني دارد.٦

البته افزون بر دين مبين اسلام، آموزه هاي اديان ديگر، نظير هندو، بودا، زرتشت، يهود و مسيحيت نيز كم وبيش بر آخرت گرايي تأكيد كرده اند.٧ با اين حال، باور به جهان آخرت در دين مبين اسلام، در قياس با اديان ديگر جهان، بسيار صريح و شفّاف است. چنان كه پيش تر گفته شد، قرآن كريم در آيات متعدد سيماي آخرت را به تصوير كشيده است كه برخي از مهم ترين عناصر آن عبارت اند از: مرگ؛ ورود به عالم برزخ؛ رخدادهاي پيش از رستاخيز؛ نفخ صور؛ ظهور زندگاني اخروي؛ حساب اعمال؛ شاهدان اعمال؛ جزا؛ جهنم و بهشت.٨ از مجموع آنچه گفته شد، چنين برمي  آيد كه مسئلة حيات پس از مرگ، از دغدغه هاي اصيل و ديرين بشري، و از اجزا و عناصر مهم و مشترك نظام اعتقادي بسياري از اديان است. بيشتر اديان، بقاي روح پس از مرگ را پذيرفته اند؛ با اين تفاوت كه ادياني چون آيين هندو و بودا، به بقاي روح در اين جهان، آن هم در كالبد هاي گوناگون معتقدند و به جهان آخرت باور ندارند؛ ولي آيين هاي زرتشت، يهوديت، مسيحيت و اسلام بر اين باورند كه در وراي اين عالم، عالمي هست كه روح پس از جدايي از تن، در آن سكني خواهد گزيد. گفتني است كه در كتاب مقدس يهوديان، آخرت شناسي بسيار ضعيف است و فقط در كتاب تلمود اشاراتي به آن شده است. در مقابل، دين مسيحيت بر مسئلة آخرت بسيار تأكيد كرده، ولي چندان به جزئيات آن نپرداخته است. در اين ميان، آيين زرتشت و دين اسلام با جزئيات بيشتري به اين دغدغة اصيل بشري پرداخته اند.٩

در مجموع مي توان گفت، جهان آخرتي كه اسلام به آن نويد داده است، جهاني سراسر عادلانه و لبريز از ظرايف حسابرسي در اعمال و رفتار هاي انسان هاست. اين بعد از باور به جهان آخرت (باور به جهان آخرت عادلانه) ـ آن گونه كه در برخي بررسي ها به آن اشاره شده استـ١٠، با باور هايي نظير باور به دنياي عادلانه كه طي سال هاي اخير در حوزه هاي مختلف مورد بررسي قرار گرفته،١١ متفاوت است؛ چون باور به جهان آخرت و جهان آخرت عادلانة اسلامي، باوري فرادنيايي است كه در صورت نيرومندي مي تواند بسياري از اعمال، اقدامات و رفتار هاي انسان را تحت تأثير قرار دهد. الگوي مفهومي دو مجموعة باور به جهان آخرت و باور به جهان آخرت عادلانه ـ كه در اين پژوهش دربارة آنها دو پرسش نامه ساخت و اعتباريابي شده ـ برخاسته از آموزه ها و تأكيدات قرآن كريم در آياتي است كه به برخي از آنها اشاره شد (ر.ك: نساء: ٤٠؛ انبياء: ٤٧؛ زلزله: ٧و٨؛ عنكبوت: ٦٤؛ كهف: ٤٥؛ حديد: ٢٠؛ يونس: ٢٤). تأمل و  انديشه در معاد و آخرت و حسابرسي ذره ذرة اعمال و گفتار انسان در آخرت، مضامين اصلي در ساخت پرسش نامة باور به جهان آخرت بوده اند و رعايت عدل و عدالت در داوري دربارة انسان ها و اعمالشان در آخرت (ر.ك: نساء: ٤٠؛ انبياء: ٤٧؛ زلزله: ٧ و ٨) مضاميني بوده اند، كه در ساخت پرسش نامة باور به جهان آخرت عادلانه محور قرار گرفته اند. نكته اي كه بايد در اينجا به آن اشاره كرد. اين واقعيت است كه مضمون هاي قرآني مورد استفاده در ساخت اين دو پرسش نامه، مضمون هايي جامع و مانع نيستند؛ هرچند از مهم ترين و پراستفاده ترين مضاميني هستند كه از آنها ياد شده است. بنابراين، پرسش نامه هاي ساخت و اعتباريابي شده در اين پژوهش، پرسش نامه هاي كوتاهي شمرده مي شوند كه باور كلي به روز جزا و آخرتي را كه در آن دربارة انسان و اعمالش با ترازوي عدل الهي داوري مي شود، مي سنجند. در مجموع، بر پاية آنچه بيان شد، مي توان گفت كه باور به جهان آخرت، باوري بنيادين در آموزه هاي دين مبين اسلام شمرده مي شود. با اين حال، در عرصة پژوهش و نظريه پردازي، اين نوع باورها به دليل محدوديت در ابزار هاي سنجش، تا اندازه اي مورد غفلت قرار گرفته اند. بر همين اساس، در اين پژوهش هدف ساخت و اعتباريابي پرسش نامه هاي باور به جهان آخرت و باور به جهان آخرت عادلانه در نظر گرفته شد تا بستر براي انجام پژوهش در حوزة پيامد هاي عملي اين باورها در جامعة اسلامي ايران فراهم شود.

اين پژوهش از زمره پژوهش هاي ساخت و اعتباريابي پرسش نامه است كه جامعة آماري آن را دانشجويان دختر روان شناسي دانشگاه آزاد اسلامي خوراسگان در پاييز ١٣٩٠ به تعداد هشتصد نفر تشكيل داده اند. از ميان اين جامعة آماري، ٢٧٠ نفر با روش نمونه گيري دسترسي پذير انتخاب شدند. پس از جمع آوري پرسش نامه ها، سه پرسش نامه به دليل پاسخ هاي ناقص از تحليل ها كنار رفت؛ بنابراين، گروه نمونة پژوهش به ٢٦٧ نفر كاهش يافت. از ٢٦٧ نفر نمونة پژوهش، ١٩٨ نفر (معادل ٢/٩٤ درصد) در مقطع كارشناسي و ٦٨ نفر (معادل ٨/٢٥ درصد) در مقطع كارشناسي ارشد مشغول به تحصيل بودند. از ٢٤١ نفر (معادل ٢/٩٠ درصد) كه وضعيت تأهل خود را اعلام كردند، ١٨٠ نفر (معادل ٤/٦٨ درصد) مجرد و ٦١ نفر (معادل ٨/٢٢ درصد) متأهل بودند. دامنة سني دانشجويان شركت كننده در پژوهش، ١٩ تا ٤٢ سال با ميانگين سني ٨٤/٢١ (با انحراف معيار ٩/٦) بودند. از ابزار هاي زير براي سنجش متغير ها استفاده شد.

١. پرسشنامة باور به جهان آخرت اسلامي: براي سنجش باور به جهان آخرت، پرسش نامه اي محقق ساخته در اين پژوهش بر مبناي پيشينة نظري و پژوهشي موجود١٢ تهيه و براي اجرا آماده شد. تعداد پرسش هاي اين پرسش نامه ٨ پرسش و مقياس پاسخ گويي آن، شش درجه اي (كاملاً مخالفم = ١ تا كاملاً موافقم = ٦) است (يك نمونه سؤال اين پرسش نامه به اين شرح است: به جهان آخرتي كه به انسان ها نويد آن داده شده، باور دارم). روايي صوري و محتوايي اين پرسش نامه از طريق نظر تخصصي بررسي شده است. روايي پرسش نامه نيز از طريق روايي سازه (تحليل عاملي اكتشافي و چرخش از نوع واريماكس)، روايي معيار از طريق محاسبة هم بستگي اين پرسش نامه با پرسش نامه هاي «باور به دنياي عادلانه براي ديگران» و «اخلاق كاري اسلامي» و تعيين توان پيش بيني باور به جهان آخرت براي پيش بيني باور به دنياي عادلانه براي ديگران و اخلاق كاري اسلامي در حضور باور به جهان آخرت عادلانة اسلامي بررسي شده است. پايايي پرسش نامه، از طريق آلفاي كرونباخ محاسبه شد، و برابر با ٨١/٠ به دست آمد.

٢. پرسش نامه باور به جهان آخرت عادلانه اسلامي: براي سنجش باور به جهان آخرت عادلانة اسلامي، پرسش نامه اي محقق ساخته در اين پژوهش بر مبناي پيشينة نظري و پژوهشي موجود١٣ تهيه و براي اجرا آماده اجرا شد. تعداد پرسش هاي اين پرسش نامه، ٨ پرسش و مقياس پاسخ گويي آن، شش درجه اي (كاملاً مخالفم = ١ تا كاملاً موافقم = ٦) است (يك نمونه سؤال اين پرسش نامه به اين شرح است: باور دارم كه در مورد همة انسان ها در روز قيامت، با انصاف و عدالت داوري خواهد شد). روايي صوري و محتوايي پرسش نامه از طريق نظر تخصصي بررسي گرديد. روايي پرسش نامه نيز از طريق روايي سازه (تحليل عاملي اكتشافي و چرخش از نوع واريماكس)، روايي معيار از طريق محاسبة هم بستگي اين پرسش نامه با پرسش نامه هاي «باور به دنياي عادلانه براي ديگران» و «اخلاق كاري اسلامي»، و تعيين توان پيش بيني باور به جهان آخرت عادلانه اسلامي براي پيش بيني باور به دنياي عادلانه براي ديگران و اخلاق كاري اسلامي در حضور باور به جهان آخرت بررسي شده است. پايايي پرسش نامه از طريق آلفاي كرونباخ محاسبه شد و برابر با ٩٣/٠ به دست آ مد.

٣. پرسش نامة باور به دنياي عادلانه براي ديگران: براي سنجش باور به دنياي عادلانه براي ديگران، از ٨ پرسش كه توسط ساتون و داگلاس١٤ معرفي و بر مقياس ليكرت هفت درجه اي (كاملاً مخالفم = ١ تا كاملاً موافقم = ٧) پاسخ داده شده اند، استفاده گرديد. اين پرسش نامه در ايران توسط گل پرور و عريضي١٥ ترجمه شد و مورد پايايي سنجي و روايي يابي قرار گرفت. در مطالعات بعد از آن نيز١٦ از نظر شواهد روايي و پايايي، دوباره بررسي شده است. شواهد حاصل از اين مطالعات، همگي حاكي از مطلوب بودن روايي و پايايي اين مقياس هشت پرسشي است؛ به ترتيبي كه آلفاي آن نيز از ٧٥/٠ تا ٨٤/٠ در نوسان گزارش شده است.١٧ اين مقياس، باور فرد پاسخ گو را در باب رعايت عدالت در دنيا براي ديگران مي سنجد. (يك نمونه سؤال براي باور به دنياي عادلانه براي ديگران بدين شرح است: آنچه در دنيا نصيب ديگر مردم مي شود، عادلانه است). در اين پژوهش، تحليل عاملي اكتشافي مجدد، روايي سازة اين پرسش نامه را مستند ساخت و آلفاي كرونباخ برابر با ٨/٠ به دست آمد.

٤. پرسش نامة اخلاق كاري اسلامي: براي سنجش اخلاق كاري اسلامي، از پرسش نامة هفده سؤالي علي١٨ كه توسط علي و الكاظمي١٩ ارائه شده و قبلاً در ايران توسط گل پرور و نادي٢٠ ترجمه و اعتباريابي گرديده است، استفاده شد. اين پرسش نامه بر مبناي توصيه هاي دين اسلام در باب كار، تهيه و ساخته شده است. تمركز اصلي در اين پرسش نامه بر اين ديدگاه قرار دارد كه كار، انسان ها را قادر مي سازد تا افزون بر كسب استقلال، به حرمت نفس، رضايت و كامروايي دست يابند. در عين حال، در اين پرسش نامه موفقيت و پيشرفت در شغل، به كار سخت و تعهد به شغل بستگي دارد. اين پرسش نامه بر مقياس پنج درجه اي پاسخ داده مي شود (كاملاً صحيح است = ٥ تا اصلاً صحيح نيست =١) و توسط علي و الكاظمي٢١ آلفاي كرونباخ آن ٨٥/٠ گزارش شده است. گل پرور و نادي٢٢ نيز روايي سازه و پايايي اين پرسش نامه را در ايران مستند ساخته و نشان داده اند كه اين پرسش نامه در ميان اعضاي نمونه در محيط هاي كار، داراي ساختار دوعاملي است. ازآنجاكه اين پرسش نامه در اين پژوهش بر روي دانشجويان دختر اجرا گرديد، دوباره تحليل عاملي، اكتشافي بر روي آن انجام شد. اين تحليل عاملي، ساختاري سه عاملي را در بين دانشجويان دختر به دست داد. بر اساس پرسش هاي قرار گرفته بر عوامل، سه عامل مورد نظر، به ترتيب كار مفيد (با پنج پرسش)، كار دقيق و انسان دوستانه (با شش پرسش) و استقلال و سودمندي اجتماعي (با هفت پرسش) نام گرفتند. آلفاي كرونباخ سه عامل مورد نظر در اين پژوهش، به ترتيب برابر با ٧٢/٠، ٧٤/٠ و ٨٢/٠ به دست آمدند.

در جدول ١، نتايج تحليل عاملي اكتشافي براي دو پرسش نامة باور به جهان آخرت و باور به جهان آخرت عادلانه، ارائه شده است.

جدول ١: نتايج تحليل عاملي اكتشافي (با چرخش از نوع واريماكس) پرسش نامه هاي باور به جهان آخرت و باور به جهان آخرت عادلانه