التفسير والمفسرون
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٦ ص
(٤)
٧ ص
(٥)
٧ ص
(٦)
٨ ص
(٧)
٨ ص
(٨)
٩ ص
(٩)
١٠ ص
(١٠)
١٩ ص
(١١)
٢٦ ص
(١٢)
٢٧ ص
(١٣)
٢٩ ص
(١٤)
٣٠ ص
(١٥)
٣٢ ص
(١٦)
٣٥ ص
(١٧)
٥٨ ص
(١٨)
٧٤ ص
(١٩)
١٠٨ ص
(٢٠)
١٣٨ ص
(٢١)
١٤٧ ص
(٢٢)
١٧٤ ص
(٢٣)
١٧٤ ص
(٢٤)
١٧٤ ص
(٢٥)
١٧٤ ص
(٢٦)
١٧٥ ص
(٢٧)
١٧٧ ص
(٢٨)
١٧٨ ص
(٢٩)
١٨٩ ص
(٣٠)
١٨٩ ص
(٣١)
١٨٩ ص
(٣٢)
١٩٠ ص
(٣٣)
١٩٥ ص
(٣٤)
١٩٥ ص
(٣٥)
١٩٦ ص
(٣٦)
٢٠٧ ص
(٣٧)
٢٠٧ ص
(٣٨)
٢٠٧ ص
(٣٩)
٢١١ ص
(٤٠)
٢١١ ص
(٤١)
٢١١ ص
(٤٢)
٢١٢ ص
(٤٣)
٢١٣ ص
(٤٤)
٢١٤ ص
(٤٥)
٢١٧ ص
(٤٦)
٢١٧ ص
(٤٧)
٢١٨ ص
(٤٨)
٢١٩ ص
(٤٩)
٢٢٠ ص
(٥٠)
٢٢٢ ص
(٥١)
٢٢٢ ص
(٥٢)
٢٢٥ ص
(٥٣)
٢٢٥ ص
(٥٤)
٢٢٩ ص
(٥٥)
٢٣١ ص
(٥٦)
٢٣٢ ص
(٥٧)
٢٣٣ ص
(٥٨)
٢٣٦ ص
(٥٩)
٢٣٦ ص
(٦٠)
٢٣٦ ص
(٦١)
٢٣٧ ص
(٦٢)
٢٣٨ ص
(٦٣)
٢٣٩ ص
(٦٤)
٢٣٩ ص
(٦٥)
٢٤٠ ص
(٦٦)
٢٤١ ص
(٦٧)
٢٤٢ ص
(٦٨)
٢٤٣ ص
(٦٩)
٢٤٣ ص
(٧٠)
٢٤٤ ص
(٧١)
٢٤٤ ص
(٧٢)
٢٤٥ ص
(٧٣)
٢٤٨ ص
(٧٤)
٢٥٠ ص
(٧٥)
٢٥٠ ص
(٧٦)
٢٥٠ ص
(٧٧)
٢٥٠ ص
(٧٨)
٢٥١ ص
(٧٩)
٢٥١ ص
(٨٠)
٢٥٢ ص
(٨١)
٢٥٢ ص
(٨٢)
٢٥٣ ص
(٨٣)
٢٥٤ ص
(٨٤)
٢٥٥ ص
(٨٥)
٢٥٦ ص
(٨٦)
٢٥٩ ص
(٨٧)
٢٦١ ص
(٨٨)
٢٦١ ص
(٨٩)
٢٦١ ص
(٩٠)
٢٦١ ص
(٩١)
٢٦٤ ص
(٩٢)
٢٦٤ ص
(٩٣)
٢٧١ ص
(٩٤)
٢٧٣ ص
(٩٥)
٢٧٨ ص
(٩٦)
٢٧٩ ص
(٩٧)
٢٨١ ص
(٩٨)
٢٨١ ص
(٩٩)
٢٨٤ ص
(١٠٠)
٢٨٨ ص
(١٠١)
٢٩٠ ص
(١٠٢)
٢٩٥ ص
(١٠٣)
٣٠٠ ص
(١٠٤)
٣٠٠ ص
(١٠٥)
٣٠١ ص
(١٠٦)
٣٠١ ص
(١٠٧)
٣٠١ ص
(١٠٨)
٣٠٣ ص
(١٠٩)
٣٠٤ ص
(١١٠)
٣٠٥ ص
(١١١)
٣٠٦ ص
(١١٢)
٣٠٨ ص
(١١٣)
٣٠٨ ص
(١١٤)
٣٠٩ ص
(١١٥)
٣٠٩ ص
(١١٦)
٣١٠ ص
(١١٧)
٣١١ ص
(١١٨)
٣١٣ ص
(١١٩)
٣١٤ ص
(١٢٠)
٣١٨ ص
(١٢١)
٣١٩ ص
(١٢٢)
٣١٩ ص
(١٢٣)
٣٢٠ ص
(١٢٤)
٣٢٠ ص
(١٢٥)
٣٢١ ص
(١٢٦)
٣٢١ ص
(١٢٧)
٣٢٣ ص
(١٢٨)
٣٢٧ ص
(١٢٩)
٣٣٠ ص
(١٣٠)
٣٣٦ ص
(١٣١)
٣٤٢ ص
(١٣٢)
٣٤٤ ص
(١٣٣)
٣٤٩ ص
(١٣٤)
٣٤٩ ص
(١٣٥)
٣٤٩ ص
(١٣٦)
٣٤٩ ص
(١٣٧)
٣٥١ ص
(١٣٨)
٣٥٢ ص
(١٣٩)
٣٥٦ ص
(١٤٠)
٣٥٦ ص
(١٤١)
٣٥٩ ص
(١٤٢)
٣٦٣ ص
(١٤٣)
٣٦٣ ص
(١٤٤)
٣٦٣ ص
(١٤٥)
٣٦٤ ص
(١٤٦)
٣٦٤ ص
(١٤٧)
٣٧٠ ص
(١٤٨)
٣٨١ ص
(١٤٩)
٣٨٣ ص
(١٥٠)
٤٠١ ص
(١٥١)
٤٠٥ ص
(١٥٢)
٤٢٢ ص
(١٥٣)
٤٣٣ ص
(١٥٤)
٤٤٨ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص

التفسير والمفسرون - الذهبي، محمد حسين - الصفحة ٢١٦

نداء، وتُصوِّت بأعلى صوت بما يخالف ذلك ويباينه، فأعرتموهما آذاناً صُما، وقلوباً غُلْفاً، وأفهاماً مريضة، وعقولاً مهيضة، وأذهاناً كليلة، وخواطر عليلة، وأنشدتم بلسان الحال:
وما أنا إلا من غزية إن غوت ... غويتُ وإن ترشد غزية أرشد
فدعوا - أرشدكم الله وإياى - كتباً كتبها لكم الأموات من أسلافكم، واستبدلوا بها كتاب الله خالقهم وخالقكم، ومتعبدهم ومتعبدكم، ومعبودهم ومعبودكم، واستبدلوا بأقوال من تدعونهم بأئمتكم وما جاءوكم به من الرأى، بأقوال إمامكم وإمامهم، وقدوتكم وقدوتهم، وهو الإمام الأول محمد بن عبد الله صلى الله عليه وسلم.
دعوا كل قول عند قول محمد ... فما آمِنٌ فى دينه كمخاطر
اللَّهم هادى الضال، مرشد التائه، موضح السبيل ... اهدنا إلى الحق، وأرشدنا إلى الصواب، وأوضح لنا منهج الهداية".
وعند تفسيره لقوله تعالى فى الآيات [٥٢-٥٤] من سورة الأنبياء: {إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هاذه التماثيل التي أَنتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ * قَالُواْ وَجَدْنَآ آبَآءَنَا لَهَا عَابِدِينَ * قَالَ لَقَدْ كُنتُمْ أَنتُمْ وَآبَآؤُكُمْ فِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ} نجده يذم المقلِّدة، وأَئمة المذاهب بما لا يليق أن يصدر من عالِم فى حق عالِم آخر ربما كان أفضل منه عند الله، وذلك حيث يقول: " ... وهكذا يجيب هؤلاء المقلِّدة من أهل هذه المِلَّة الإسلامية، فإن العالم بالكتاب والسُّنَّة إذا أنكر عليهم العمل بمحض الرأى المدفوع بالدليل ... قالوا: هذا قد قال به إمامنا الذى وجدنا آباءنا له مقلِّدين، وبرأيه آخذين. وجوابهم هو ما أجاب به الخليل ههنا: {قَالَ لَقَدْ كُنتُمْ أَنتُمْ وآبَاؤُكُمْ فِى ضَلالٍ مُّبِينٍ} . أى في خسران واضح لا يخفى على أحد، ولا يلتبس على ذى عقل، فإن قوم إبراهيم عبدوا الأصنام التى لا تضر ولا تنفع، ولا تسمع ولا تبصر، وليس بعد هذا الضلال ضلال، ولا يساوى هذا الخسران خسران. وهؤلاء المقلِّدة من أهل الإسلام استبدلوا بكتاب الله وبسُنَّة رسوله كتاباً قد دُوِّنت فيه اجتهادات عالِم من علماء الإسلام، زعم أنه لم يقف على دليل يخالفها، إما لقصور منه، أو لتقصير فى البحث، فوجد ذلك الدليل مَن وجده، وأبرزه واضح المنار، كأنه عَلَم فى رأسه نار، وقال: هذا كتاب الله، أو هذه سُنَّة رسول الله، وأنشدهم:
دعوا كل قول عند قول محمد ... فما آمِنٌ فى دينه كمخاطر
فقالوا كما قال الأول:
وما أنا إلا من غزية إن غوت ... غويتُ وإن ترشد غزية أرشد