بيت المال را براي روز تنگنا و سختي ذخيره كند! و نفس اماره هميشه انسان را به بدي مي‌كشاند و راه توجيه و گريز را پيش پاي انسان مي‌گذارد، الا ما رحم الله، تا آنجا كه برخي گفته اند: "و كفي المراء نبلا ان تعد معايبه - و خوبي مرد را اين بس كه بشمارند بديهايش ." آيا در هر زمان نمونه هائي مشاهده نشده كه بزرگان از علم و دين كه زماني افراد مخلص و پايبند به موازين اسلامي بوده اند پس از آنكه دنيا به آنان روي آورده و اموال مردم در اختيار آنان قرار گرفته چگونه خود و يا اولاد و اطرافيان آنها با توسل به برخي توجيهات به اسراف و تبذير پرداخته و اموال عمومي را به خود اختصاص داده و روي هم انباشته اند؟ از وسوسه ها و توجيهات نفس همواره به خدا پناه مي‌بريم . ولكن با همه اين احوال بسيار مشكل است كه بگوئيم طرف سخن در اين دو خطبه، عبدالله بن عباس است .[١] و اثر عملي و شرعي هم بر اين موضوع مترتب

[١] البته همان گونه كه استاد - حفظه الله - در اينجا و پيش از اين اشاره فرمودند بسيار مشكل است كه شخصيت زيرك و بزرگواري همانند ابن عباس را بتوان به اختلاس از بيت المال و فرار از بصره و خوشگذراني درمكه و طائف آن هم در آن سن و سال و در زمان خلافت و حكومت حضرت علي (ع) متهم نمود، زندگاني درخشان ابن عباس را تا آنجا كه تفسيرهاي مختلف قرآن، خطبه هاي متعدد نهج البلاغه، كتابهاي تاريخي و شواهد و قرائن و بررسي اوضاع سياسي و اجتماعي آن زمان براي ما مجسم مي‌كند، شخصيت آگاه و روشن ضميري است كه سرد و گرم حوادث را چشيده و از كورانهاو حوادثي هولناك كه بسياري در آن غلطيده اند سربلند بيرون آمده است . ابن عباس هنگامي كه مسلمانان در شعب ابي طالب سخت ترين دوران زندگي خود را مي‌گذراندند به دنيا مي‌آيد، پدرش عباس عموي پيامبراكرم ٦ نام او را عبدالله مي‌گذارد، قنداقه او را كه دست مبارك پيامبر٦ مي‌دهند، طبق نقل "اسد الغابة" آن حضرت به وي دعا مي‌كند و مي‌فرمايد: اللهم علمه الحكمة - خدايا حكمت را به او بياموز - پس از وفات پيامبراكرم ٦ در كنار پدرش عباس، به علي (ع) وفادار مي‌ماند و نزد آن حضرت علم فقه و تفسير و تأويل قرآن را مي‌آموزد، و خود جلسه درس تشكيل مي‌دهد، تا جائي كه طبق نقل استيعاب به هنگام تدريس از كثرت شاگردان راه عبور و مرور بسته مي‌شود. ابووائل مي‌گويد: عبدالله بن عباس در موقع حج خطبه اي براي ما خواند و سوره نور را عنوان كرد و از اول تا آخر سوره را به گونه اي تفسير نمود كه با خود گفتم : اگر مردم ترك و روم و فارس سخنان او را مي‌شنيدند، همه اسلام را قبول مي‌كردند. ابن اثير مي‌نويسد: "ابن عباس به ولايت و امامت امام علي (ع) معتقد بود و آن حضرت را خليفه بلافصل پيامبر٦ مي‌دانست و بارها در برخورد با سه خليفه ديگر از اين مسأله دفاع نمود; و پس از آنكه امام (ع) به خلافت ظاهري رسيد و مردم با آن حضرت بيعت كردند، وي همواره در ركاب آن حضرت بود و در جنگ جمل شركت فعال داشت و امام او را براي اتمام حجت و مناظره پيش طلحه و زبير و عايشه فرستاد و او با بيان شيوا و اطلاعات وسيعي كه داشت آنها را محكوم نمود." پس از شكست اصحاب جمل و متلاشي شدن لشكر بصره، امام (ع) وي را به عنوان استاندار آن سامان معين نمود، كه نامه شماره ١٨ و ٧٦ نهج البلاغه مربوط به همين دوران مي‌باشد. به هنگام جنگ صفين ابن عباس به همراه سپاه بصره به كمك امام (ع) مي‌شتابد و فرماندهي يك بخش عمده از سپاه امام را به عهده مي‌گيرد، و به هنگام فتنه حكميت كه خوارج ابوموسي اشعري را به عنوان مذاكره با عمروعاص مطرح مي‌كردند آن حضرت ابن عباس را به عنوان نماينده خود پيشنهاد مي‌كند و چنانچه در خطبه ٢٣٨ نهج البلاغه آمده مي‌فرمايد: فادفعوا ما في صدر عمر بن العاص بعبدالله ابن عباس - آنچه در سينه عمروعاص مي‌گذرد را به وسيله ابن عباس دفع كنيد - كه اين خود بيانگر زيركي و درايت ابن عباس و عنايت امام (ع) به اوست . در طول جنگ صفين چنانچه در كتاب "وقعة الصفين" آمده معاويه و عمروعاص نامه هاي متعددي براي نرم كردن و فريب وي مي‌نويسند ولي هر بار از وي جواب قاطع و دندان شكني مي‌شنوند و مورد سرزنش وي قرار مي‌گيرند، كه متن آن نامه ها در كتاب مزبور آمده است . در ماجراي خوارج چنانچه در نامه ٧٧ نهج البلاغه آمده امام ابن عباس را براي مذاكره و مباحثه با آنان مي‌فرستد، كه وي به شايستگي از انجام اين مأموريت برمي آيد و شبهات آنان را پاسخ مي‌گويد. پس از شهادت محمد ابن ابوبكر در مصر توسط ايادي معاويه و عمروعاص، امام (ع) درد دل خود را طي نامه اي براي ابن عباس مي‌نويسد، و نيز به هنگام مراسم حج به وي مأموريت مي‌دهد كه به نمايندگي از سوي آن حضرت در مراسم حج شركت كند و تبليغات ايادي معاويه را خنثي نمايد... ابن عباس تا هنگام شهادت علي (ع) استاندار بصره بود و پس از شهادت آن حضرت نيز بر همين مسئوليت باقي ماند و در بيعت گرفتن از مردم براي امام حسن (ع) نقش بسزائي داشت . پس از شهادت امام حسن (ع) نيز چنانچه در ناسخ التواريخ جلد مربوط به زندگي امام حسين (ع) آمده، در مدينه در كنار امام حسين (ع) زندگي مي‌كرد و مردم را در جهت بيعت نكردن با يزيد تشويق مي‌نمود، و به هنگام حركت امام حسين (ع) از مكه به طرف كربلا ابن عباس طبق دستور امام (ع) براي زير نظر گرفتن اوضاع مدينه به طرف مدينه حركت نمود. و در نهايت در زمان امام سجاد(ع) دار فاني را وداع گفت . علاوه بر آنچه گفته شد بسياري از بزرگان شيعه شخصيت ابن عباس را مورد تأييد و توثيق قرار داده اند، كه نمونه هائي از كلمات آنان را به نقل از كتاب شخصيت بزرگ اسلامي "عبدالله بن عباس" از نظر مي‌گذرانيم : ١- علامه حلي مي‌گويد: ابن عباس از اصحاب رسول اكرم ٦ و دوستداران امام (ع) و شاگرد آن حضرت بود. جلالت و قدر و اخلاص او به اميرمؤمنان مشهورتر از آن است كه پوشيده بماند، و "كشي" در قدح او اخباري نقل كرده است كه ما جواب آنها را در رجال كبير داديم . ٢- شهيد ثاني مي‌گويد: آنچه شيخ كشي در قدح ابن عباس آورده پنج حديث مي‌باشد كه همه آنها ضعيف است . ٣- صاحب معالم فرزند شهيد ثاني مي‌گويد: احاديثي كه بر قدح ابن عباس نقل شده ضعيف است ; و چون عبدالله بن عباس داراي فضايل فراواني بوده است، مورد حسد قرار گرفته و نسبت هاي ناروا به او داده شده كه همه بهتان است . ٤- مرحوم اردبيلي در جامع الروات و صاحب وسايل الشيعة در جزء بيستم وسائل ابن عباس را توثيق نموده و نظر علامه را اختيار كرده است . ٥- در جلد دوم الاصابه صفحه ٣٢٤ آمده است كه : ابن عباس از طرف علي (ع) تا روز شهادت آن حضرت والي بصره بود. ٦- ارشاد مفيد و كشف الغمه و مقاتل الطالبيين و بحار الانوار مي‌نويسند: امام حسن (ع) پس از شهادت حضرت علي (ع) ابن عباس را بر خلافت بصره باقي گذاشت . خلاصه كلام اينكه : ابن عباس كسي است كه معاويه را براي مصرف بي رويه بيت المال مسلمين همواره مورد انتقاد قرار مي‌داد و پيوسته در طول زندگي مردم را به اطاعت از مولاي متقيان علي (ع) دعوت مي‌نمود و اتهاماتي اينچنين به هيچ وجه بر شخصيت والاي او زيبنده نيست . و شايد جعل احاديث دروغ و طرح اتهاماتي از اين قبيل، براي شخصيت هاي باسابقه و افراد وفاداري نظير ابن عباس از سوي دستهاي مرموز و تبليغاتچي هاي معاويه و عمروعاص و به طور كلي حزب مرموز اموي صورت گرفته، تا هويت تاريخي و فرهنگي اينان را با انگها و برچسب هاي مختلف لكه دار كند و از چشم مردم بيندازد; چنانچه معاويه در ارتباط با شخص اميرالمؤمنين (ع) هم همين شيوه را در پيش گرفت و آنقدر تبليغات دروغ و جو مسموم عليه امام (ع) در شام به وجود آورد كه هنگامي كه مردم شام مي‌شنوند حضرت علي (ع) به هنگام نماز در محراب عبادت ضربت خورده و در اثر آن به درجه شهادت رسيد، با تعجب از يكديگر مي‌پرسند مگر علي نماز هم مي‌خواند؟! در هر صورت طرف سخن در اين دو خطبه بسيار بعيد است كه ابن عباس باشد، شايد مورد خطاب همان عبيدالله بن عباس و يا شخص ديگري باشد، والله العالم . (مقرر)