اطلس غدير و عاشورا - پژوهشكده علوم و معارف حديث - الصفحة ٢٤ - قدردانى
نقشه ٦: نقشه سياسى استانهاى حكومت اسلام در روزگار خلافت امام على عليه السلام
در دوران سه خليفه نخست، مركز ثقل سياسى و نظامى خلافت اسلامى، مدينه بود؛ امّا گسترش روزافزون سرزمين اسلام، پيش از خلافت امام على عليه السلام، اين الزام را ايجاد كرد كه اداره سرزمينهاى تازه فتح شده، به كوفه، بصره، دمشق و فُسطاط، سپرده شود.
بِدين ترتيب، فتوحات نيمه شمالى فلات ايران (تا قفقاز و ماوراء النهر و چين) به كوفه، و نيمه جنوبى فلات ايران (تا سِند و هند) به بصره، و روم شرقى و سرزمينهاى خَزَران به دمشق (شام)، و افريقا به فُسطاط (مصر) سپرده شد و مديريت اين مناطق نيز در اين چهار شهر، متمركز گرديد.
در دوره خلافت على عليه السلام، مدينه، اهميّت سياسى خود را از دست داد و در عوض، كوفه، مركز خلافت اسلامى گرديد. البته شام، از اطاعت امام على عليه السلام سر باز زد و تحت ولايت معاويه بود. مصر و حلب نيز در گير و دار نزاع ميان كوفه و دمشق، دست به دست مىشدند. اين دو ناحيه، در آغاز خلافت امام على عليه السلام، تحت حاكميت ايشان بودند؛ امّا در آخر اين دوره، به تصرّف معاويه در آمدند. مناطق شرقى حكومت اسلامى (ايران و خراسان بزرگ و ماوراء النهر و ...)، تا پايان دوره امام على عليه السلام، به ايشان وفادار ماندند.