علوم سیاسی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - مقاصد قرآن

مقاصد قرآن


سر دبـيــر 
اىجهان ديده بودخويش ازتو
هيچ بودى نبود پيش از تو
در بدايت بدايت همه چيز
در نهايت نهايت همه چيز
(نظامى گنجوى, هفت پيكر)

شناخت قرآن و مقاصد آن, همان گونه كه براى مومنان و معتقدان به آن لازم و ضرورى است, براى عالمان رشته هاى مختلف علوم انسانى به ويژه علوم سياسى نيز فرض و حتمى است. معتقد به قرآن, مقاصد و اهداف قرآن را مى شناسد تا بدان عمل كند و جامعه شناس, روان شناس, اقتصاد دان, حقوق دان, مورخ و... مقاصد و اهداف قرآن را مى شناسد تا از تإثيرات آن بر روح و روان و رفتار فردى و اجتماعى معتقدان به آن آگاه گردد. البته تفكيكى كه صورت گرفت صرفا در بعد نظر است, زيرا چه بسيار عالمانى كه خود مومن و معتقد به قرآن بوده, همان گونه كه گروهى از معتقدان به قرآن از اهداف و مقاصد آن بى اطلاع يا كم اطلاع هستند.
بررسى تإثير قرآن در انتقال جامعه جاهلى به جامعه اسلامى, پيشرفت و گسترش اسلام در قرون اوليه, پيدايش علوم مختلف, شكل دهى به نظامات مختلف سياسى, اقتصادى, فرهنگى, نظامى, اخلاقى و خانوادگى, شكل دهى به مناسبات بين المللى و نهضت هاى بيدار گرانه معاصر و جنبش هاى رهايى بخش در جهان اسلام و مبارزه مسلمانان با استبداد از مهم ترين مسائلى است كه لازم است با روش هاى معتبر علمى به آنها پرداخته شود; همان طور كه تإثير قرآن در سرنوشت جهان در چهارده قرن گذشته نيز شايان مطالعه و بررسى است.
از سوى ديگر و با قطع نظر از ضرورت بررسى هاى عالمانه و كارشناسانه, شناخت محتواى قرآن و بررسى مقاصد و اهداف آن براى امروز ايران و جهان اسلام و بلكه جامعه بشرى فوريتى غيرقابل انكار دارد. قرآن كتاب هدايت است; در هر هدايتى تعيين نقطه شروع, نقطه پايان, مسير, عوامل انگيزشى و موضوع هدايت از عناصر اساسى به شمار مىآيد. انسان به عنوان مخاطب كلام خداوند, موضوع هدايت است, چنان كه رسولان نيز با دغدغه هدايت انسان آمدند. قرآن بنيان هاى اعتقادى و انديشگى براى انسان ارائه كرده كه آگاهى از آنها براى نيل به مقصد ضرورى است. همچنين اصول تربيتى و اخلاقى و نظامات سياسى, اقتصادى, فرهنگى, نظامى, حقوقى و خانوادگى را نيز بيان كرده است. نقطه آغاز حركت از خداست و نقطه پايان نيز اوست: ((انا لله و انا اليه راجعون)) ـ (بقره, آيه١٥٦). محرك ها و عوامل انگيزشى در قرآن را مى توان در دو گروه طبقه بندى كرد: عوامل هدايت بخش و عوامل ضلالت بخش. تمسك به دستور العمل ها و توصيه هاى هدايتگر قرآن طريق نجات از بحران هاى كنونى است; از اين رو جوامعى كه به قرآن اعتقاد دارند با آگاهى بيشتر از آن مى توانند بر مشكلات خود فايق آيند و آنان كه بدان معتقد نيستند با پذيرش آن, در راه صواب و هدايت گام خواهند گذاشت: ((و ما إرسلناك الا كافه للناس)) ـ (سبإ, آيه ٢٨); دعوت پيامبر اسلام و در نتيجه قرآن براى تمامى انسان هاست: ((هو الذى بعث فى الاميين رسولا منهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه)) ـ (جمعه, آيه ٢); بعثت پيامبران دو هدف كلان داشت: تزكيه و پالايش اخلاقى و معنوى جامعه و آموزش و تعليم كتاب و حكمت. بنابراين از قرآن مى توان دو انتظار داشت: يكى, تصحيح بينش, بينشى كه نشان دهنده خط سيركلى انسان از مبدإ تا معاد است; دوم, تعليم دانش, دانش هايى كه اگر قرآن به ما نمى گفت, از آنها آگاه نمى شديم: ((فاذكروا الله كما علمكم ما لم تكونوا تعلمون)) ـ (بقره, آيه ٢٣٩).
بينش و دانش ارائه شده در قرآن عهده دار رهايى انسان از ظلمت ها (بحران ها) به سوى نور است: ((كتاب إنزلناه اليك لتخرج الناس من الظلمات الى النور باذن ربهم الى صراط العزيز الحميد)) ـ(ابراهيم, آيه ١). اين نور جامع حسنات دنيا و آخرت است, توسعه اى است همراه با تعالى, ماديتى است همراه با معنويت: ((ربنا آتنا فى الدنيا حسنه و فى الاخره حسنه و قنا عذاب النار)) ـ (بقره, آيه ٢٠١).
اين بينش و دانش واجد عناصرى است كه عوامل بحران ساز را مى خشكاند و از بين مى برد. برخى از اين عناصر به قرار زير است: تإكيد بر ولايت الهى: ((الله ولى الذين آمنوا)) ـ (بقره, آيه ٣٥٧), حرمت و ممنوعيت هر نوع رهبرى و حكومت غيرالهى و ظالمانه: ((لاينال عهدى الظالمين)) ـ (بقره, آيه ١٢٤), ضرورت اجراى عدالت: ((اعدلوا هو إقرب للتقوى)) ـ (مائده, آيه ٨), واگذارى كارها به افراد متعهد و متخصص: ((ان الله يإمركم إن تودوا الامانات الى إهلها)) ـ (نسإ, آيه ٥٤), وجوب اطاعت از خدا و پيامبر و اولوالامر (نسإ, آيه ٥٩), وفاى به عهد (بقره, آيه ٤٠), پرهيز از مراجعه به طاغوت (نسإ, آيه٦٠), آزادى انسان از هر آنچه او را از عبوديت خدا دور مى كند: ((ويضع عنهم اصرهم و الاغلال التى كانت عليهم)) ـ (اعراف, آيه ١٥٧), آمادگى نظامى متناسب با شرايط زمانه (انفال, آيه ٦٠), خمس و زكات و انفاق براى رفع محروميت هاى اقتصادى, رعايت حقوق همديگر و منع غيبت و تهمت و دروغ و افترا براى حفظ كرامت انسان ها, منع قتل و سرقت و مفاسد اخلاقى براى حفظ حقوق بشر, احترام به پدر و مادر و... .
بر همين اساس است كه حضرت محمد(ص) تمسك به قرآن و عترت را راه نجات و هدايت دانسته است:
ميراث رسالت من دو وزنه وزين است: يكى كتاب خدا و ديگرى عترت طاهرين و اين دو هرگز از يكديگر جدا نخواهند شد تا در كنار حوض كوثر با هم بر من وارد شوند و شما نيز اگر به اين دو وزنه وزين تمسك كنيد, هرگز گمراه نخواهيد شد. (محمد باقر مجلسى, بحارالانوار, ج٢٣, ص ١٠٦).
قرآن كتابى است كه بيانگر همه علوم و معارف ضرورى و سودمند براى بشر يا بيانگر همه حقايق خلقت است: ((نزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شىء)) ـ (نحل, آيه ٨٩); البته اين بدان معنا نيست كه دريافت همه افراد از قرآن به يك ميزان باشد. همان گونه كه در روايات آمده است, عبارات قرآن براى استفاده توده مردم, اشارات آن براى استفاده خواص, لطايف آن قابل فهم براى اوليا و حقايق آن در اختيار انبياست. (محمد باقر مجلسى, پيشين, ج٧٥, ص ٢٧٨).
مومنان و دانشمندان وقتى به مطالعه و بررسى قرآن مى پردازند, لازم است به مقاصد قرآن توجه داشته باشند و الا ممكن است مجذوب نكات حاشيه اى شوند. تمركز بر مسائل ادبى قرآن, تلاوت زيباى آن, حفظ و چاپ زيباى آن, از كارهاى خوب و لازم است, اما مقصود اصلى قرآن نيست. تلاش براى فهم مقاصد قرآن مقدمه عمل به آن است. از نكاتى كه امام خمينى(ره) در وصيت نامه الهى ـ سياسى خود بر آن تإكيد كرده, افتخار عمل به مقاصد قرآن و سنت است:
ما امروز مفتخريم كه مى خواهيم مقاصد قرآن و سنت را پياده كنيم و اقشار مختلف ملت ما در اين راه بزرگ سرنوشت ساز سر از پا نشناخته, جان و مال و عزيزان خود را نثار راه خدا مى كند. (صحيفه نور, ج٢١, ص ١٧١ ـ ١٧٢).
ايمان و معنويت, قسط و عدل, علم و معرفت, صفا و اخوت, فلاح و رستگارى, سعادت دنيا و آخرت, صلاح ظاهر و باطن, اقتدار و عزت و حركت كاروان بشرى به سوى خداوند متعال, از مقاصد قرآن محسوب مى شود; اما اگر از لسان قرآن مقصدى اصلى براى آن بيان كنيم, ((قيام لله)) است: ((قل انما إعظكم بواحده إن تقوموا لله مثنى و فرادى)) ـ (سبإ, آيه ٤٦). قيام براى هواهاى نفسانى تاريخ را به سمت و سويى مى برد كه رضايت خدا در آن نيست. قيام و تلاش و حركت و سمت و سوى انسان ها در طول تاريخ به سوى دو جهت و گرايش انجام شده است: آنان كه به سمت خدا در حركت بوده اند و كسانى كه به سوى غيرخدا رفته اند. قرآن و عترت ضامن حركت و چراغ هدايت بشر در مسير الهى است و قيام لله در صورتى كه با استقامت بر آن همراه شود ضامن فلاح و سعادت دنيا و آخرت خواهد بود.
امر اول را كه فرموده اند قيام كنيد براى خدا, اطاعت كرديد, باقى مانده است امر دوم: ((فاستقم كما امرت و من تاب معك)); استقامت كنيد, اين قيام را حفظ كنيد.(امام روح الله خمينى, صحيفه نور, ج٦, ص ٢٧٦).
تفرقه و تشتت در ميان مسلمانان ناشى از اشكال در استقامت بر حركت در مسير الهى است. اگر در صدد تحقق مقاصد قرآن و حكومت آن برخود هستيم لازم است مقاصد قرآن را به تفصيل بشناسيم و قوانين آن را براى اجرا, متناسب با شرايط عصر و نسل حاضر, عملياتى كنيم; در غير اين صورت مشمول شكايت پيامبر اسلام در قيامت خواهيم شد كه ((ان قومى اتخذوا هذا القرآن مهجورا)) ـ (فرقان, آيه ٣٠).
فصلنامه علوم سياسى به ميزان توانش و با عنايت به نقش, پايگاه و جايگاهى كه از آن انتظار مى رود, مى كوشد به مضامين قرآن در ابعاد مختلف توجه كند; هم از بعد بيرونى و تإثيرات سياسى قرآن بر تحولات جوامع مختلف به ويژه جهان اسلام و ايران, هم از حيث تإثيراتش در تحولات آينده و هم از اين جهت كه مضامين و مفاد و مقاصد سياسى ـ حكومتى قرآن چيست و چگونه مى توان آنها را وارد ادبيات سياسى ايران, جهان اسلام و جهان كرد و در مرحله بعد چگونه مى توان از پيام هاى الهى در جهت بحران زدايى از جهان معاصر بهره بردارى نمود. ان شإ الله كه دست يارى همه فرهيختگان و اصحاب قلم در اين حركت فكرى ـ فرهنگى همراه و ياور ما باشد.
والحمد لله رب العالمين