علوم سیاسی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - خلاصه مقالات

خلاصه مقالات



فلسفه فقه سياسى از ديدگاه فلاسفه اسلامى
دكتر عليرضا صدرا
ماهيت و چيستى فقه سياسى, اعم از اصل وجود و ضرورت, سنخ موجوديت, خاستگاه, نقش و آثار آن و رابطه اش با سياست, موضوعى است كه از نظر فلاسفه اسلامى دور نمانده است, به ويژه آن كه آنان علم فقه را جزء و زيرمجموعه سياست و علم سياست قرار مى دادند. اين مقاله كوششى است جهت تبيين فلسفه فقه سياسى كه به صورت كلى, در ضمن فلسفه سياسى مطرح گرديده است.

انديشه سياسى ابى الصلاح حلبى
على خالقى
از ديدگاه شيخ ابى الصلاح حلبى (فقيه و متكلم قرن پنجم هجرى) انسان موجودى مكلف آفريده شده و براى انجام درست تكاليفش و رهايى از شر نيازمند رياستى مقتدر و با تدبير است تا او را به خير و رستگارى رهنمون كند. چنين رياستى در عصر حضور, توسط معصوم٧ كه اعلم الناس به احكام دينى و تدبير سياسى است محقق مى گردد و در عصر غيبت از طريق فقيه عادل, كه نيابت در ولايت از سوى معصوم را دارد, عملى مى گردد; از اين رو هر حاكميتى غير از دو مورد فوق متغلب بوده و از مشروعيت تهى است.

محقق كركى و دولت صفوى
سيد محمد على حسينى زاده
كركى از فقهاى بزرگ قرن دهم هجرى است كه از اوايل ظهور دولت صفوى به همكارى با آن دولت پرداخت و از اين جهت وى را مى توان پايه گذار همگرايى علما و دولت در دوره صفوى دانست. به لحاظ نظرى, اهميت كركى در طرح نظريه ولايت فقيه است. به دليل شهرت علمى و سياسى كركى, نظريه ولايت فقيه در اين دوره شيوع گسترده اى يافت به طورى كه شاه طهماسب نيز در فرمان سال ٩٣٦ بر آن صحه گذاشت.
كركى به رغم ارتباط نزديك با دولت صفوى, هرگز در آثار خود به دنبال اثبات مشروعيت مستقل صفويان و يا به عبارت ديگر, مشروعيت مستقل سلطنت نيست, گر چه بقا و تقويت دولت صفوى را در آن شرايط به نفع شيعه مى دانست و از اين رو همواره در تقويت آن مى كوشيد.

زندگى سياسى در انديشه محقق سبزوارى
نجف لك زايى
جدىترين تإملات در حوزه زندگى سياسى در عصر صفويه از سوى محمد باقر سبزوارى صورت گرفته است. وى از زاويه كاركردگرايانه به بحث از انواع نظام هاى سياسى پرداخته و آن را تحليل كرده است. در اين نوشتار تعريف ويژه سبزوارى از زندگى اجتماعى, زندگى سياسى, قانون, حاكم عادل, اهداف حكومت, نظام سياسى فاضله, نظام سياسى ناقصه, ويژگى هاى هيإت حاكمه, انواع طبقات و اصناف, طراحى سازمان حكومت, وظايف و حقوق مردم و تإكيد بر ساده زيستى كارگزاران حكومتى در جهت تبيين ادعاى مذكور تفسير شده است.

جايگاه عدالت در انديشه سياسى محقق نراقى
سيد عبدالقيوم سجادى
مولفه هايى چون قدرت, امنيت و آزادى به عنوان غايات حاكميت سياسى كه در انديشه برخى از متفكران قديم و جديد مطرح گرديده, به نحوى در مفهوم عدالت محقق نراقى گنجانده شده است. به نظر ايشان قدرت سياسى صرفا نقش ابزارى را براى اجراى عدالت بر عهده دارد. امنيت نيز به عنوان كار ويژه اساسى حكومت در پرتو عدالت اجتماعى مورد تإكيد قرار مى گيرد و بالاخره برابرى فرصت ها و امكانات اجتماعى براى كليه شهروندان و افراد جامعه اسلامى جز از طريق عدالت حكام امكان پذير نخواهد بود; بدين ترتيب عدالت, جوهره اصلى حكومت است كه ديگر مولفه ها در پرتو آن معنا و مفهوم خود را باز مى يابند.

ولايت سياسى در فقه شيعه
(با تإكيد بر ديدگاه امام خمينى(ع))
غلامحسن مقيمى
دانشواژه ((ولايت)) علاوه بر كاربرد سياسى, در حوزه هاى ديگر علوم اسلامى, مانند كلام, فلسفه, فقه و عرفان نيز به طور وسيعى استعمال مى شود. در فقه سياسى شيعه يكى از مهم ترين مفاهيم سياسى, ولايت به معناى ((تدبير سياسى جامعه)) است كه بدون درك صحيح آن, فهم نظام سياسى شيعه نيز ممكن نيست; از اين رو فقها ضمن مفروض گرفتن اصل ولايت به معناى تدبير سياسى همواره از آن به عنوان حدود اختيارات حكومت مجتهدان بحث كرده اند. اين ((كليد واژه فقه حكومتى شيعه)) در تاريخ معاصر, وارد عرصه نظريه پردازى نيز شده است و حضرت امام خمينى١ با توجه به الزامات عصر خود, از آن, نظريه كارآمدترى ارائه كرده و بر مبناى آن نظام جمهورى اسلامى را تإسيس كردند. نوشته حاضر براى درك صحيح مفهوم ((ولايت سياسى)) در انديشه سياسى شيعه به نگارش درآمده است.

سازوكارهاى آزادى سياسى در انديشه آيه الله بهشتى
شريف لك زايى
آيه الله بهشتى آزادى را گوهر آدمى و نشان دهنده هويت و شخصيت انسان مى داند و معتقد است انسان مى تواند در زندگى خود دست به انتخاب گرى بزند و زندگى, محيط, جامعه و نظام سياسى خويش را ساخته و در آن تإثير بگذارد. در اين راستا مردم در نظام سياسى از حق رإى و آزادى انتخاب برخوردارند و مى توانند در برابر امور نامطلوب واكنش نشان داده, انتقاد و اعتراض كنند و بر عملكرد مسوولان نظارت داشته باشند. از ديگر سوى, كارگزاران نظام سياسى نيز در هر سطحى مى بايد به مردم پاسخ گو باشند.

فلسفه حق در انديشه سياسى آيه الله مطهرى
حسين توسلى
امروزه با شبكه نسبتا سامان يافته ترى از مفاهيم مواجهيم كه مى تواند در مقام تبيين منظومه فكر سياسى انديشمندان و ساماندهى انبوه اظهارات پراكنده, نقش مهمى ايفا كند; از جمله مفاهيم معدودى كه مى توان آن را از مقوله هاى كليدى در حوزه فلسفه سياسى قلمداد كرد, ((حق)) است كه در زمره مقوله هاى ارزشى قرار مى گيرد. ديدگاه هر متفكر در اين باره پايه هاى اصلى نظريه او را درباب نظم مطلوب سياسى تشكيل مى دهد.
در اين مقاله مولف سعى كرده است تا بخشى از انديشه سياسى آيه الله مطهرى را ذيل عنوان ((حق)) تشريح و تبيين كند.

تبارشناسى نظريه حكومت در انديشه امام خمينى(ع)
دكتر جلال درخشه
سال هاى پس از انقلاب مشروطيت ايران يكى از دوره هاى اساسى تبيين و تطور انديشه سياسى شيعه به شمار مىآيد كه فرآيند تاريخى ادبيات شيعه را وارد مرحله جديدى كرد و موجب شد تا دانشوران و متفكران دينى, كاوشى بنيادين, به منظور پاسخ گويى به شرايط جديد را آغاز نمايند; اما مهم ترين كوشش در جهت پاسخ به بحران نظرى و خلإ تئوريك موجود در عرصه حكومت را امام خمينى١ انجام داد. طرح نظريه ايجابى ايشان در حكومت به منظور پيوند ميان امامت شيعى, اصل اجتهاد و قانون بشرى يك تحول اساسى در ساختار اجتماعى و سياسى جامعه اسلامى بود. اين مقاله تلاش مى كند تا ديدگاه امام خمينى(ره) را در عرصه حكومت مورد پژوهش قرار دهد.