پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - رايانه، اينترنت و منطق روايت گرايي در حوزههاي ديني - رنجبر مقصود

رايانه، اينترنت و منطق روايت گرايي در حوزه‌هاي ديني
رنجبر مقصود

يكي از پديده‌هاي نوظهور در عرصه‌ي اطلاع‌رساني بين‌المللي كه به مدد رايانه صورت گرفته، شبكه‌ي جهاني اينترنت است. امروزه اينترنت به يكي از مهم‌ترين ابزارهاي اطلاع‌رساني بين‌المللي و ارتباطات جهاني تبديل شده و روزبه‌روز بر دامنه‌ي آن افزوده مي‌شود. امروزه در سطح دنيا ميليون‌ها كاربر اينترنتي وجود دارد كه از طريق اين رسانه به دنبال اطلاعات مورد نياز خود هستند. از اين رو يكي از ويژگي‌هاي مهم اينترنت، آزادي كامل در عرضه‌ي اطلاعات و تبليغات است. به همين دليل اينترنت فرصت بسيار مناسبي را براي فرهنگ‌هاي مختلف به وجود آورده تا كشورها بتوانند به معرفي و تبليغ ارزش‌هاي فرهنگي خود در سطح دنيا بپردازند.
امروزه در كشورهاي توسعه‌يافته‌ي غربي، جوانان وقت زيادي را صرف جست‌وجو در سايت‌هاي مختلف اينترنتي مي‌كنند و بسته به علايق خود سايت‌هاي متنوعي را انتخاب مي‌نمايند و اين مسأله فرصت مناسبي را براي فرهنگ‌هاي ديگر، جهت عرضه‌ي اصول و اعتقادات خود به آنان ايجاد كرده است.
از سوي ديگر، اينترنت اقيانوس متراكمي از اطلاعات در زمينه‌هاي مختلف علمي، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، سياسي و... است كه مي‌تواند بستر مناسبي را براي رشد و پيشرفت علمي جوامع در حال توسعه ايجاد كند. اينترنت اطلاعات لازم را براي پژوهش در زمينه‌هاي مختلف علمي در حوزه‌ي علوم انساني و علوم تجربي فراهم كرده و تسلط بر آن مي‌تواند آخرين يافته‌هاي علمي را در اختيار پژوهشگران كشورهاي در حال توسعه قرار دهد.
زبان اصلي اينترنت زبان انگليسي است كه همين مسأله، يادگيري زبان انگليسي را براي استفاده از اينترنت ضروري مي‌سازد. اين امر در عين اين كه زمينه‌ي لازم را براي يادگيري زبان انگليسي در كشورهاي در حال توسعه، ازجمله كشور ما فراهم مي‌كند، در همان حال فضايي را ايجاد مي‌كند كه بر اثر آن زبان انگليسي به صورت گسترده‌اي در دنيا رواج پيدا كند. به نظر مي‌رسد كه امروزه اينترنت به مهم‌ترين ابزار جهاني شدن زبان انگليسي در دنيا تبديل شده و در بسياري از كشورهاي آسيايي؛ مانند ژاپن، كره و چين نسبت به آموزش زبان انگليسي به فرزندان خود حساسيت مضاعفي نشان مي‌دهند. در اين زمينه، در ايران نيز ضروري است كه تدابير جدي‌تري براي آموزش زبان انگليسي انديشيده شود، چون زبان انگليسي زبان جهان آينده است و عدم تسلط بر آن مي‌تواند مشكلات زيادي را براي كشورها فراهم كند.
مسأله‌ي ديگر، رابطه‌ي اينترنت و جهاني شدن است. در حال حاضر اينترنت يكي از ابزارهاي مهم پيوستگي جهاني در موضوعات مختلف از جمله فرهنگ و اقتصاد است. در مورد جهاني شدن ديدگاه‌هاي مختلفي وجود دارد كه بايد در جاي ديگر مورد بررسي قرار گيرد، ولي آن‌چه در اين‌جا مورد تأكيد واقع مي‌شود، اين است كه برخلاف تصور عده‌اي كه جهاني شدن را پديده‌اي كاملاً يكسويه و تحميلي از سوي غرب و به نفع غرب مي‌دانند، اما اينترنت به عنوان يكي از مهم‌ترين مظاهر جهاني شدن در خدمت تمامي فرهنگ‌ها و انديشه‌ها است. درواقع ريشه‌ي اين مسأله در اين است كه اگر در كشورهاي در حال توسعه، ازجمله كشورهاي اسلامي، عده‌اي به سوي فرهنگ و آداب و رسوم غربي گرايش پيدا كرده‌اند، در كشورهاي غربي هم بسياري از مردم به فرهنگ‌هاي مذهبي اسلام و ديگر مذاهب شرقي (هندو، بودايي، كنفوسيوس) گرايش پيدا كرده‌اند. اين‌كه يكي از پرفروش‌ترين كتاب‌هاي سال‌هاي اخير امريكا، مثنوي معنوي مولانا، شاعر و عارف بزرگ ايراني و اسلامي است، نشانگر اين گرايش فكري در دنياي غرب است. بنابراين اگرچه بخش عمده‌ي امكانات اينترنتي در اختيار دنياي غرب قرار دارد، ولي اينترنت رسانه‌اي چندسويه و بدون كنترل و نظارت مركزي در اختيار همگان است و هركس كه بتواند به صورت جذابتر، علمي‌تر، عميق‌تر و جديدتري ارزش‌ها و عقايد خود را معرفي كند، مي‌تواند از آن بهره‌گيري نمايد.
اينترنت، دنيا را به‌شدت به هم نزديك كرده و همه‌ي جهانيان را در معرض افكار، انديشه‌ها و فرهنگ‌هاي مختلف قرار داده است و حفظ و ترويج فرهنگ‌ها بسته به صاحبان و مبلغين عقايد و انديشه‌هاي مختلف است. بنابراين سرمايه‌گذاري در زمينه‌ي اينترنت و يافتن بهترين و مؤثرترين راه‌هاي معرفي انديشه‌ها و ارزش‌هاي ديني و چگونگي نفوذ در ميان ملل و فرهنگ‌هاي ديگر ضروري به نظر مي‌رسد.
از زمان ورود رايانه و نرم‌افزارهاي مختلف رايانه‌اي به حوزه‌هاي علميه، سال‌هاست كه مي‌گذرد و برخلاف معمول و بر عكس سال‌هاي گذشته كه علما در قبال استفاده از ابزارها و دستاوردهاي علمي جديد بشري واكنش مثبتي نشان نمي‌دادند، رايانه به سرعت و به صورت گسترده‌تري، جايگاه مناسبي را در ميان علما و حوزويان پيدا كرده و سرمايه‌گذاري‌هاي زيادي از سوي نهادهاي مختلف در اين زمينه صورت گرفته است. در حال حاضر، موسسات كامپيوتري حوزوي متعددي شكل گرفته است كه با استفاده از رايانه به تحقيق و پژوهش در علوم حوزوي مي‌پردازند. چند سالي است كه اينترنت هم با اقبال علما و حوزه‌هاي علميه مواجه شده و به تدريج بر اهميت آن افزوده مي‌شود.
هم اينك در اينترنت پايگاه‌هاي اسلامي و شيعي متعددي وجود دارد كه به معرفي و تبليغ اصول و عقايد اسلامي مي‌پردازند كه از جمله‌ي معروف‌ترين آن‌ها مي‌توان به پايگاه «الشيعه كام» (www.Alshie.com) و «رافدكام» (www.rafed.com)اشاره كرد. يكي ديگر از اين پايگاه‌هاي معروف، پايگاه «حوزه نت» (www.hawzeh.net) مي‌باشد كه از سوي مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي با هدف اطلاع‌رساني جهاني در زمينه‌ي علوم و معارف اسلامي در عرصه‌ي اينترنت راه‌اندازي شده است.
اين مركز داراي چند سايت اينترنتي ديگر از جمله «نورنت» (Noor.net)، «پايگاه امام علي» (Emamali.net) مي‌باشد و به مناسبت برگزاري كنگره‌ي بزرگداشت فاضلين نراقيين، پايگاه «نراقي» (Naragi.net) نيز راه‌اندازي گرديد. اما «حوزه نت» اصلي‌ترين جايگاه اينترنتي اين مركز است كه اطلاع‌رساني بين‌المللي در زمينه‌ي علوم اسلامي را تعقيب مي‌كند. حوزه نت داراي بخش‌هاي متعددي است كه به سه زبان انگليسي، عربي و فارسي عرضه مي‌شود. البته در حال حاضر هنوز بخش‌هاي انگليسي و عربي آن چندان فعال نيست، ولي بخش فارسي آن فعال است. در اينترنت معمولاً ماهيت كار، اطلاع‌رساني است و براساس آن مراكز مختلف، اطلاعات و مطالب خود را از طريق سايت‌هاي اينترنتي به كاربران مختلف معرفي مي‌كنند. البته سايت‌ها تنوع بسياري دارند و در زمينه‌هاي مختلف علمي، فرهنگي، هنري، سياسي، اجتماعي، اقتصادي ورزشي سايت‌هاي متعددي تشكيل شده است، ولي ماهيت كار اغلب آن‌ها اطلاع‌رساني مي‌باشد.
در يك تقسيم بندي كلي پايگاه حوزه نت را مي‌توان به دو بخش اطلاع رساني و بخش تحقيقاتي تقسيم كرد؛ در بخش اطلاع‌رساني در زمينه‌ي علوم اسلامي است كه تاكنون كتاب‌ها و مقالات متعددي عرضه شده است. در اين بخش شاهد قسمت‌هايي؛ چون كتابخانه، متون ديني، مجلات، نگارخانه، صفحات شخصي محققين حوزه‌ي علميه، احكام، مراكز اسلامي، اخبار و اطلاعات به چشم مي‌خورد و در بخش كتابخانه كتاب‌هاي متعددي در زمينه‌ي علوم اسلامي ارايه شده است. در قسمت مراكز اسلامي، مراكزي چون دفتر تبليغات اسلامي، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه‌ي اسلامي، مركز جهاني علوم اسلامي، مجمع جهاني اهل بيت و مراكز ديگر به طور اجمالي معرفي شده‌اند. در بخش مجلات، شماره‌هاي مختلف مجلاتي چون حوزه و دانشگاه، متين، نامه‌ي مفيد، پژوهش و حوزه، فقه اهل بيت، صحيفه‌ي نور و... در اختيار كاربران قرار مي‌گيرد. در قسمت اخبار و اطلاعات، شاهد اخبار پژوهشي حوزه، ويژه نامه‌هاي مختلف با توجه به مناسبت‌هاي مختلف و اخبار نمازجمعه و بيانات مقام معظم رهبري هستيم.
بخش احكام به پرسش و پاسخ‌هاي شرعي اختصاص دارد كه به پايگاه الولاية (سايت مقام معظم رهبري) متصل مي‌شود.
از جمله بخش‌هاي جديدي كه در حوزه نت راه‌اندازي شده، بخش مربوط به صفحات شخصي محققان است كه در آن زندگي و آثار محققان برجسته‌ي حوزوي به نمايش در مي‌آيد و تا كنون حدود پنجاه نفر از محققين حوزه‌ي علميه‌ي قم در آن معرفي شده‌اند و اين روند براي پوشش دادن ديگر محققين حوزه‌ي علميه ادامه دارد.
از جمله بخش‌هاي مهم پايگاه «حوزه نت» بخش پرسش و پاسخ است كه طي آن سؤال‌هاي متعددي از طريق اينترنت به آدرس پايگاه رسيده و محققين پايگاه به آن‌ها پاسخ مي‌دهند. موضوع سؤالات شامل طيف مختلفي چون اصول عقايد، تاريخ اسلام، اهل بيت، احكام، مسايل سياسي، انقلاب اسلامي، اديان و مذاهب، فرق اسلامي و... مي‌باشد و تا كنون صدها سؤال از كشورهاي مختلف نظير؛ امريكا، كانادا، كشورهاي اروپايي و آسيايي به پايگاه حوزه نت رسيده است.
از بخش‌هاي ديگر پايگاه حوزه نت، معرفي ديگر پايگاه‌هاي اينترنتي مي‌باشد كه در آن پايگاه‌هاي مختلف اسلامي، پايگاه‌هاي قرآني، پايگاه‌هاي مربوط به عقايد و حديث، پايگاه‌هاي مربوط به اهل بيت، پايگاه‌هاي احكام، پايگاه‌هاي فرهنگ و تمدن، معرفي شده‌اند. هم چنين در اين بخش، روزنامه‌هاي مختلفي؛ چون اطلاعات، كيهان، همشهري، ايران، جمهوري اسلامي، حيات نو، آفتاب يزد و... در اختيار كاربران قرار گرفته است. در اين بخش پايگاه‌هاي مختلفي مربوط به نهادهاي سياسي، اقتصادي كشور نيز معرفي شده‌اند كه از جمله‌ي آن‌ها مي‌توان به سايت‌هاي خبرگذاري جمهوري اسلامي ايران، صدا و سيما، رياست جمهوري، مجلس شوراي اسلامي، مركز تحقيقات مجلس، سازمان كنفرانس اسلامي، سازمان ايرانگردي و جهانگردي، سازمان انفورماتيك ايران، كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، نيروي انتظامي و... اشاره كرد.
يكي ديگر از بخش‌هاي حوزه نت معرفي نرم‌افزارهاي توليد شده در زمينه‌ي علوم اسلامي است كه در آن آخرين نرم‌افزارهاي عرضه شده از سوي مراكز مختلف معرفي مي‌شود.
بخش ديگر پايگاه حوزه نت، بخش تحقيقي است كه در آن شاهد گزينه‌هايي چون قرآن، عقايد، اخلاق، تاريخ اسلام، پيامبر و اهل بيت، فرهنگ و تمدن، زن در اسلام، اسلام و اديان، ولايت فقيه، حوزه‌ي علميه، انقلاب اسلامي، فرقه‌هاي اسلامي، علوم اسلامي و حديث مي‌باشيم.
در اين قسمت، در زمينه‌ي موضوعات فِرق، مطالب تحقيقي از سوي محققين حوزه نت آماده مي‌شود و بر اساس متد شاخه‌اي در اختيار كاربران مختلف قرار مي‌گيرد. در متد شاخه‌اي موضوعات از قسمت‌هاي كلي شروع شده و به موضوعات فرعي‌تر تقسيم مي‌شود كه هر يك از قسمت‌هاي فرعي داراي شاخه‌هاي فرعي ديگر مي‌باشند. اين قسمت از پايگاه حوزه نت جهت استفاده‌ي محققين حوزه، دانشجويان و براي نگارش پايان نامه‌هاي تحصيلي مي‌تواند مفيد واقع شود.
يكي از اهداف مهم حوزه نت، هدف تبليغي است و به لحاظ گستردگي روزافزون اينترنت و افزايش كاربران اينترنتي، پايگاه حوزه نت قصد دارد از طريق ارائه‌ي صحيح و منطقي معارف اسلامي به جذب مخاطب‌هاي داخلي و خارجي اهتمام ورزد.
در پايان در مورد استفاده از رايانه و اينترنت در علوم اسلامي چند مسأله‌ي كلي را يادآور مي‌شويم:
١. منطق حاكم بر استفاده از رايانه همان منطق سنتي است و از منطق روايي و نقلي تبعيت مي‌كند. در اين روش به صورت مفرطي بر ادله‌ي نقلي تكيه مي‌شود و محققين حوزوي در گذشته در جست‌وجوي يك روايت، حديث يا آيه‌اي، ساعت‌ها وقت صرف مي‌كردند، اينك با استفاده از نرم‌افزارهاي موجود به راحتي مي‌توانند آيات و روايات مورد نياز خود را پيدا كنند. ولي مسأله‌ي مهم اين است كه هنوز منطق نقل‌گرايي مفرط حاكم است و استفاده از رايانه در اين زمينه تحولي ايجاد نكرده است، بنابراين استفاده از رايانه نرم‌افزارهاي رايانه‌اي را نبايد به معناي تحول ماهوي در حوزه‌هاي علميه قلمداد كرد، بلكه صرفا به عنوان يك تحول شكلي مي‌تواند مورد توجه واقع شود.
٢. استفاده از رايانه و ابزارهاي جانبي آن و اينترنت بيشتر در سطوح پايين‌تر حوزه مشاهده مي‌شود و در سطوح عالي‌تر حوزه، يعني مدرسين، اساتيد و مراجع چندان با اقبال مواجه نشده است و اين امر بيانگر وجود تنوع و تفاوت جدي ديدگاه‌ها بين افراد نسل جديدتر حوزه با نسل قديمي آن مي‌باشد كه در سال‌هاي بعد تاثيرات درون حوزوي و برون‌حوزوي بيشتري را برجاي خواهد گذاشت. اين روند مي‌تواند موجب پرورش نسل جديدي از طلاب‌نوگرا شود و تحولات عميقي را در آينده در حوزه‌ها ايجاد كند كه طبعا در سطح جامعه نيز آثار خود را برجاي خواهد گذاشت.
٣. همان طور كه در مورد اول گفته شد، منطق حاكم بر استفاده از ابزارهاي رايانه‌اي منطق روايت‌گرايي مفرط است و همين امر موجب شده كه كارهاي تحقيقي و نرم‌افزارهاي توليد شده بيشتر حول آثار فقهي و اصولي باشد و بيشتر در زمينه‌ي كتاب‌هاي فقهي و روايي سرمايه‌گذاري شده است و ساير رشته‌هاي علوم حوزوي؛ چون فلسفه، كلام، تفسير و اديان از اين نعمت محروم مانده‌اند. گرايش تحقيقات رايانه‌اي به اين سو مي‌تواند موجب گرايش حوزويان به اين رشته‌ها شود و از تمركز مفرط بر فقه و اصول كاسته شود.