پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - برگزيده تحولات سياسى جهان - ارکان مائده
برگزيده تحولات سياسى جهان
ارکان مائده
قيام مردمى يمن
طرح شوراى همكارى خليج فارس: پس از آنكه شورشهاى مردمى در يمن منجر به اعلام كنارهگيرى »على عبدالله صالح« از قدرت در سال ٢٠١٣ ميلادى شد، شوراىهمكارى خليج فارس طرحى را براى خروج وى از قدرت اعلام كرد.
يمن روزهاى بحرانى سختى را پشت سر مىگذارند. بحرانى كه اين كشور را تبديل به يك پديده خاص در ميان كشورهاى درگير و بحران زده خاورميانه و شمال آفريقا كرده است. مشكلات اقتصادى، فساد حكومتى، حضور القاعده و جنگ داخلى مردم معترض به سياست هاى على عبدالله صالح، رئيس جمهور را به خيابانها كشانده و خواهان بركنارىوى از حكومت شده اند. اما خروج از قدرت براى صالح بسيار سخت است. گرچه اعلام كرده است در سال ٢٠١٣ از رأس حكومت كنار خواهد رفت.
اين كشوركه امروزه با مشكلات اقتصادى و جنگ داخلى روبرو است با سقوط امپراطورىعثمان در سال ١٩٣٤ پس از بستن قراردادى با انگلستان به استقلال دست يافت. در گذشته حكومت يمن در دست »امام يمن« بود كه شخصاً كشور را اداره مىكرد. از سال ١٩٦٢ حكومت يمنى به جمهورى تبديل شد. در اين سال عبدالناصر، رئيس جمهور وقت مصر با استقرار ٦٠.٠٠٠ نيروى مصرى در يمن حكومت را از زيدىها گرفت و به لائيكها سپرد. پيش از آن امامان شيعه در يمن نزديك به ١٢٠٠ سال در اين كشور حكومت كرده بودند. با اعلام حكومت جمهورى حكومت شيعيان زيديه پايان يافت . على عبدالله صالح از سال ١٩٧٩ قدرت را در يمن شمالى به دست گرفت. اين كشور تا قبل از سال ١٩٩٠ متشكل از جمهورى عربى يمن( يمن شمالى) و يمن دموكراتيك ( يمن جنوبى) بود. در سال ١٩٩٠ طى پيمانى اين دو كشور با يكديگر متحد شدند و جمهورىيمن به وجود آمد. در سال ١٩٩٤ جنگ خونينى ميان يمن شمالى و جنوبى به وجود آمد كه با پيروزى شمالىها اتحاد يمن پا برجا ماند و على عبدالله صالح رئيس جمهور يمن متحد شناخته شد. وى قبل از رياست جمهورى در پستهايى مثل معاون فرماندهى ، رئيس ستاد كل و دبيركل كنگره عمومى مردمى بود. صالح اسماً شيعه زيدىاست اما عملكرد او نشان از ضدشيعى بودن وى را مىدهد. همكارى با رژيم صدام حسين و اعطاى پناهندگى سياسى به عناصر حزب بعث پس از جنگ آمريكا و عراق، توهين به ارزشهاى شيعه و آزار و شكنجه شيعيان از جمله اقدامات وى مىباشد. لازم به يادآورى است كه يمن زمانى تحت سيطره ايران بوده و تا ظهور اسلام تابع حكومت ايران بوده است. با چيرگى ايران بر جنوب عربستان در سال ٩٨- ٥٩٧ ميلادى يمن نيز به وسيله پادشاهان ساسانى به تصرف ايران درآمد و تا زمان ظهور اسلام در دست اين كشور بود. آب و هوا و خاك خوب و مناسب ، يمن را از تمام اقوام عرب پيشرفتهتر كرد و پس از اقامت ايرانيان و بعد از اسلام اين سرزمين مردان بزرگى را در زمينه علم و ادب پروراند.
يمن كشورى است در منطقه حساس و ژئواستراتژيك در دهانه درياى سرخ، كه شاهراه مهمى براى تجارت جهانى محسوب مىشود. مردم اين كشور به شدت مذهبى هستند و روحيات ضدآمريكايى دارند. يمن فاقد يك جامعه مدنى است به اين دليل احزاب سياسى فعاليت ندارند و از طبقه متوسط و نهادهاى غير دولتى خبرى نيست . بنابراين نبود حزبى منسجم و رهبرى فرهيخته و دانا باعث شده كه قيام مردمى اخير به دليل عدم هماهنگى بين خواستههاى اسلامگرايان ، مردم و جدايى طالبان تاكنون به پيروزى نرسد . گرچه همه گروه ها خواهان سقوط حكومت على عبدالله هستند. به اين ترتيب به نظر مىرسد اگر حكومت يمن سقوط كند امكان خطر جنگ داخلى در اين كشور افزايش مىيابد. ترس از افزايش فعاليت القاعده وافراطى گرى هاى گروه الشباب (سومالى) و شورش جدائى طلبان در جنوب باعث نگرانى ايالات متحده وعربستان سعودى شده است. چرا كه صنعا و واشنگتن مىترسند يمن تبديل به سومالى و افغانستانى ديگر شود. درهمين راستا باراك اوباما ،رئيس جمهور ايالات متحده امريكا هنوز بطور رسمىخواهان كناره گيرى على عبدالله صالح از قدرت نشده است.از طرف ديگر عربستان يمن را حيات خلوت خود مى داند به اين دليل كه اين كشور همسايه عربستان است وهميشه حكومت ال سعود در ناآراميها و بحران هاى داخلى يمن حضور داشته است.
مردم يمن با شروع اوجگيرى مطالبات سياسى و اقتصادى مردم خاورميانه و شمال آفريقا اعتراضات خود را عليه دولت فاسد على عبدالله صالح شروع كردند. اين كشور كه به شدت فقير است (يكى از فقيرترين كشورهاى جهان) از كمبودآب و خشكسالى رنج مىبرد. علاوه بر اين چاههاى نفتى در اين كشور رو به كاهش است و تا چند سال ديگر تمام مىشود . طبق آمار بانك جهانى ٩٠ درصد از صادرات نفت اين كشور تا ده سال ديگر تمام ميشود. اين مشكلات به علاوه ناآرامى هاى داخلى مردم يمن را خسته از اين شرايط كرده است .لذا اين عوامل باعث شد كه معترضين يمنى همگام با شورشهاىمردمى جهان عرب به خيابانها بيايند و خواهان سقوط حكومت صالح شوند. به اين ترتيب حكومت يمن امروزه علاوه بر اينكه با مشكلات اقتصادى روبرو است با مشكلاتى همچون حوثىها در شمال، جدايىطلبان در جنوب و حضور القاعده در جنوب شرقى اين كشور روبرو است. جدايىطلبان جنوب سالهاست كه در جنوب يمن با دولت مىجنگند اما صالح تاكنون توانسته آنها را سركوب كند. جدايىطلبان يمن خواهان جدايى از يمن هستند و عقيده دارند كه آنها از سوى حكومت مورد تبعيض قرار گرفتهاند. شمالىها (حوثى ها) اين كشورهم از سال ٢٠٠٤ با حكومت مركزى درگير هستند. شورشيان حوثى كه مىخواهند نظام امامت شيعه را احياء كنند چند سالى است كه با حكومت مركزى درگير مىباشند واكنون هم خواهان بركنارى صالح از قدرت هستند. لازم به يادآورى است شريعت نزد شيعيان يمنى به فقه اهل سنت نزديكتر است تا به آراء شيعه ١٢ امامى . زيدى ها خود را از سادات مى دانند و اعتقاد دارندحكومت الهى حق نسل فاطمه زهرا است. قيام ٤٧ سال پيش به حكومت امامان زيديه پايان داد. .
حضور القاعده در جنوب شرق يمن از ديگر معضلاتى است كه نگرانى آمريكا وعربستان را به ويژه پس از قيام مردمى در اين كشور افزايش داده است. زمان حضور القاعده در يمن دقيقاً مشخص نيست. اما آسيا تايمز آنلاين مىنويسد پايه شكلگيرى القاعده در يمن را مىتوان در ملحق شدن گروههاى پيكار حوثى يمنى با القاعده عربستان دانست. القاعده يمن كه به »القاعده در شبه جزيره عرب« معروف است بعد از تهديد وارعاب دولت عربستان به يمن منتقل شد و گفته مىشود يمن به بهشتى براى اين گروه تبديل شده است . حضور اين تروريستها باعث شد حكومت صنعا دست آمريكا را در مبارزه با القاعده در اين كشور بازگذارد، چرا كه واشنگتن نمىخواهد يمن تبديل به افغانستان دومى براىاين كشور شود . به اين ترتيب القاعده براى غرب به ويژه ايالات متحده آمريكإ؛ خطرناك بوده و واشنگتن در طول چندسال گذشته با كمك مالى و نظامى به حكومت عبدالله صالح تلاش كرده تا جلوى گسترش اين گروه تروريستى در اين كشور بگيرد. بعداز حادثه ١١ سپتامبر امريكا نيروهاى يمنى را براى مبارزه با القاعده آموزش مىدهد. اما از سال ٢٠٠٩ توجه آمريكا به اين القاعده به دليل بمبگذارى در هواپيماىآمريكا بيشتر شده است لذا واشنگتن سعى كرده است به يمن كمك مالىونظامى بيشترى بكند. . »جيف مورل« سخنگوى وزارت دفاع آمريكا مىگويد ما تلاش زيادى كرديم تا ظرفيت حكومت يمن را بالا ببريم تا بتواند اين حكومت با خطر القاعده برخورد كند . با اين وجود و عليرغم روابط نزديك صنعا و واشنگتن على عبدالله صالح نمىخواهد پاى نظاميان خارجى به كشورش باز شود. سايت خبر آن لاين به نقل از روزنامه نيويورك تايمز مىنويسد از قيامها و اعتراضات مردمى كهنسال كه خاورميانه و شمال آفريقا را در برگرفته است هيچ كدام به اندازه قيام مردمى يمن به تلاشهاىآمريكا در مقابله با تروريست آسيب نرسانده است، زيرا شورشيان القاعده در يمن بيش از هر جاى ديگرى فعال هستند و سرنگونى دولت صالح ممكن است نفوذ آمريكا در اين كشور را به منظور مقابله با القاعده تحت تأثير قرار دهد. يمن حكومت ضعيفىدارد كه با وجود مشكلات اقتصادى و سياسى صالح را تا لبه پرتگاه برده است. اگر حكومت علىعبدالله صالح سقوط كند خطراتى متوجه اين كشور است .
با شدت گرفتن شورشهاى مردمى در يمن رئيس جمهور اين كشور پيشنهاد برگزارىهمهپرسى در باره يك قانون اساسى جديد را تا پايان سال ٢٠١١ اعلام كرد. اما زمانىكه با افزايش مخالفتهاى معترضين روبرو شد اعلام كرد كه ديگر در سال ٢٠١٣ نامزد رياست جمهورى در اين كشور نخواهد شد و نامزدى پسرش هم براى شركت در انتخابات رياست جمهورى را رد كرد اما باز معترضين به خانههايشان بازنگشتند وخواهان خروج وى از قدرت شدند.
شدت گرفتن اعتراضهاى مردمى و گروههاى مختلف در يمن و به دنبال آن كشته شدن بيش از ١٠٠ نفر توسط نيروهاى نظامى منجر به پيوستن بخشى از ارتش و سران قبايل به موج مخالفتهاى مردمى و همچنين استعفاى وزراء و ديپلماتهاى يمنى از پستهاىخود گشت. ارتش يمن كه در طول حكومت چندين ساله صالح به وى وفادار بوده اكنون بخشى از آن به مردم پيوسته است. نكته قابل توجه دراين جا پيوستن ژنرال »على محسن الاحمر« يكى از مطرحترين چهرههاى نظامى يمن و رهبر قبيله الاحمر و نزديك به اسلامگرايان جهادى است. سايت ديپلماسى ايران به نقل از الشرق الاوسط مىنويسد: دليل اصلى اختلاف الاحمر با صالح اختلاف بر سر كرسى رياست جمهورى است به خصوص اين كه عبدالله صالح در فكر جانشينى فرزندش احمد به جاى خودش است اين امر باعث شده تا اختلافهاى اين دو بسيار شدت گيرد و اين نشان مىدهد كه چندان هم مدعيان دلشان به حال دموكراسى در يمن نمىسوزد. از طرف ديگر پيوستن سران قبايل به موج مخالفتهاى مردمى نكته اى قابل توجه مى باشد. رئيس جمهور يمن كه تاكنون و در تمام دوران حكومتش تلاش مىكرد با اختلافافكنى بين قبايل و دادن پول آنها را با خود همراه كند تا قدرت را حفظ كند اكنون بامخالفت هائى از جانب آنها روبرو شده است و اين قبايل به وى پشت كردهاند. محمد ايرانى در سايت ديپلماسى مىنويسد »اساساً هر زمان كه روساى قبايل و عشاير و افراد آنها در يمن در كنار يك جريان قرار بگيرند، شانس پيروزى آن جريان بشدت افزايش مىيابد. كما اينكه در جريان وحدت دو يمن هم اين قبايل در كنار على عبدالله صالح قرار گرفتند و منجر به پيروزى او شدند«. البته گرچه صالح با پرداخت پول به قبايل سعى مىكرده اين قبايل را با خود همراه كند تا بتواند در حكومت باقى بماند اما اكنون قبايل بدون هيچ چشمداشتى به موج مخالفتها پيوسته اند . اين دو عامل يعنى پيوستن بخشى از ارتش و سران قبايل به معترضين صالح دو اقدام مهم در روند تحولات سياسى يمن به شمار مى رود كه حكومت اين كشور را در معرض سقوط قرار داده است.
سايت استراتژيك رويو به نقل از موسسه آمريكايى (استراتفورد) مىنويسد پيوستن ارتش، قبايل و ميزان حمايت خاندان آل سعود نقش كليدى درتعيين ماندن يا رفتن علىعبدالله صالح دارد. نويسنده اين مقاله مىنويسد اكنون ارتش دچار شكاف شده ودر حالت ركود به سر مى برد والبته تبديل به گارد حفاظتى از كاخ على عبدالله صالح شده است. از طرف ديگر يمن يك جامعه قبيله اى است و خطرناكترين قوم عليه صالح ، قوم شيخ حميد الاحمر مى باشد . اين فرد .بحران سياسى موجود را فرصت مناسبى براىبركنارى رئيس جمهور يمن وبه دست گرفتن قدرت مى داند. البته قبايل ديگر هم با او در رقابت هستند .درنتيجه صالح هنوز هم مى تواند از اين اختلافات استفاده كند تا قبايل را از دور حذف كند.اين نويسنده ادامه مى دهد كه ميزان حمايت آل سعود سومين عامل كليدى مى باشد .سعودى ها همواره يمن را منبع ناآرامى هاى منطقه مىبينندوترجيح مى دهند تا يمن در حالت ضعف به سر برد. در عين حال آل سعود در صدد تقويت روابط خود با قبايل منطقه بوده است. آل سعود در بحران هاى سياسى يمن هيچ گاه ازصالح حمايت ويا او را كاملا رد نكرده است.
با افزايش تنشهاى مردمى عليه حكومت يمن شوراى همكارى خليج فارس سعى كرده به نوعى بحران سياسى در اين كشور را حل و فصل كند. اين شورا كه متشكل از كشورهاىكويت، عربستان سعودى ، قطر، بحرين، امارات متحده عربى وعمان مىباشد بسته پيشنهادى را ارائه كرد كه خواهان بركنارى على عبدالله صالح از قدرت و به دستگرفتن قدرت توسط معاونش است .روند انتقال قدرت اينكه چگونه صالح كنار رود و چه كسى به جاى او بيايد در اين بسته آمده است. به اين ترتيب انتقال مسالمتآميز قدرت و عدم وجود خلأ قدرت و از سوى ديگر تضمينى به خانواده صالح تا مورد آسيب قرار نگيرند از پيامدهاى طرح شوراى همكارى خليج فارس مىباشد. احزاب مخالف يمنى از اين طرح استقبال كردند. اما معاون وزير اطلاعرسانى يمن اعلام كردكه اين بسته پيشنهادى غيردموكراتيك است. علاوه بر اين اعضاى شوراى امنيت سازمان ملل متحده هم در طى اجلاسيه نيويورك خواهان خويشتندارى و تعامل معترضان با دولتمردان يمنى شدند البته بدون اينكه اعلاميه را منتشر كنند. در همين راستا كشورهاى غربى تلاشهايى را به طور پنهانى با دولت يمنى داشته اند مانند آنچه كه در ليبى انجام دادند تا صالح به طور مسالمتآميز از قدرت كنار رود و فرد ديگرى مطابق نظر آنها بر سر كارآيد تا اسلامگرايان افراطى در يمن به قدرت نرسند.
به اين ترتيب آنچه كه باعث بحران سياسى در يمن شده است از طرفى به دليل وجود مشكلات داخلى و از طرفى به دلايل منطقهاى بوده است. اين مشكلات باعث ضعف حكومت گشته ومنجر به اعتراضات مردمى در اين كشور شده است. ترس از سقوط حكومت صالح و ايجاد هرج و مرج در كشور و به دنبال آن حضور القاعده در يمن باعث نگرانى آمريكا و عربستان شده است. زيرا كه حضور القاعده در يمن باعث مىشود امنيت منطقه و در نهايت امنيت جهانى متزلزل شود.