پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - تبليغات ديني در فضاي تهاجم فرهنگي - تاجیک محمد رضا
تبليغات ديني در فضاي تهاجم فرهنگي
تاجیک محمد رضا
آنچه در تبليغات ديني بايد مورد توجه قرار گيرد، ديدگاهي تحولي نگر١ است. عدم توجه به اين اصل كلي بسياري از نظريه پردازان را نيز به خطا افكنده است؛ به عنوان نمونه اگر جامعهاي از نظر شناختي در مرحلهي عيني باشد، روش تبليغاتي نميتواند كاملاً استدلالي باشد، سطح سن، جنس، طبقهي اجتماعي، غناي فرهنگي و ديگر ويژگيهاي مادي و معنوي مخاطبان در شيوهي تبليغ دخالت دارد و مبلغ بايد در روش طبيعي خود به اين مؤلفهها توجه داشته باشد.
تحول فرهنگي، تحول ديني را نيز در بر ميگيرد. يك مبلغ بايد بداند با چه سطحي از تحول رواني ـ معنوي٢ روبه رو است. ديدگاههاي مذهبي كسي كه تنها به سبب ترس و براي مهار انتقام خداوند را ميپرستد. با كسي كه داراي ايمان و ديني بازساخت يافته است٣، تفاوت دارد. البته سطح تحول يافتگي خود مبلغ نيز از اهميتي خاص برخوردار است اين تحول يافتگي روش مبلغ را تحت تأثير قرار ميدهد؛ براي مثال تبليغ ديني براي كودكان با تبليغ ديني براي نوجوانان بسيار متفاوت است.
كنترل متغيرها
تبليغات ديني در فضاي تهاجم فرهنگي از متغيرهايي متعدد تأثير ميپذيرد. تهاجم فرهنگي يعني ورود متغيرهاي مزاحم متعددي كه بر رفتار فرهنگي مردم تاثير مستقيم و غير مستقيم دارد. يك مبلغ ديني بايد بر اين نكته واقف باشد، كه براي پيش بيني تأثير كار خود، كنترل و شناخت سهم اين متغيرها ضروري است. اگر نتوانيم اين متغيرها را تا حدودي شناسايي و مهار كنيم، عملا موفقيتي نخواهيم داشت و چنانچه اندك توفيقي مشاهده شود، ره آورد شانس و تصادف است.
استفاده از امكانات
وقتي تبليغات ديني در فضاي تهاجم فرهنگي سخن به ميان ميآيد، بايد به اين نكته كلي توجه داشته باشيم كه مهاجم براي رسيدن به اهداف خود از امكانات و ابزارهاي فرهنگي بهره ميبرد. تبليغات در چنين فضايي بدون در اختيار داشتن امكانات فرهنگي امكانپذير نيست.
توجه به اصول نفوذ اجتماعي
از آن جا كه مهاجم فرهنگي از اين اصول براي نفوذ بر رفتارهاي اجتماعي استفاده ميكند. تبليغات ديني نيز بايد همواره اين اصول را مورد توجه قرار دهد. در غير اين صورت تبليغ به ضد تبليغ تبديل ميگردد؛ براي مثال اگر پيروي از رفتارهاي ديني تأثير ديني مستلزم تسهيل روابط اجتماعي نباشد، اثري معكوس خواهد داشت.
توجه به اصول تفاوتهاي افراد و گروهاي مختلف
تبليغ ديني در فضاي تهاجم فرهنگي بايد ناظر بر تفاوتهاي فردي و اجتماعي باشد. روشهاي سنتي تبليغات همهي افراد را به يك چشم مينگرد؛ ولي در فضاي مورد توجه اين نوشتار، تبليغ ديني بايد تفاوتهاي فردي را در نظر داشته باشد. اين تفاوتها، علاوه بر تفاوتهاي شخصيتي، شامل تفاوتهاي گروهي و نيز تفاوت جهتگيري افراد نسبت به مذهب نيز خواهد بود؛ براي مثال فردي كه از اعتماد به نفس پايين برخوردار است با فردي كه به سلطه جويي گرايش دارد، از نظر دريافت و پردازش اطلاعات، متفاوت است. خود تهاجم فرهنگي نيز بر تمام گروهها و افراد اثر يكسان ندارد. هر قدر شناخت افراد مبلغ از مخاطبان بيشتر باشد، بهتر ميتوانند اثر گذار باشند؛ براي مثال وقتي امريكاييها ويژگي وسواس گونهي ژاپنيها را دريافتند، از ابزارهايي بسيار مؤثر براي تضعيف روحيهي سربازان ژاپني استفاده كردند.
شناخت تفاوتهاي فرهنگي و موفقيت فرد در تبليغ را قابل پيش بينيتر ميكند؛ زيرا بر امكان كنترل و دستكاري متغيرهاي مزاحم ميافزايد.
از نظر جهتگيري مذهبي٤ نيز افراد با يكديگر متفاوتند. به نظر آلپورت٥ و راس٦(١٩٦٧) كساني كه داراي جهتگيري مذهبي دروني اند، مذهبي فراگير، با اصول سازمان يافته و دروني شده دارند؛ در حالي كه افرادي كه داراي جهتگيري بيرونياند، از مذهب به عنوان ابزاري بيروني براي ارضاي نيازهايي مثل مقام و ايمني استفاده ميكنند. اين جهتگيري، ممكن است در نظام اجتماعي و فرهنگي و نيز تربيت والدين ريشه داشته باشد. اگر نظام اجتماعي، آموزشي و فرهنگي در طراحي نظام كنترل رفتار در بيرون از سيستم رفتاري و رواني بكوشد، مذهب با جهتگيري بيروني ترويج ميشود. سروتزكين٧(١٩٨٨) نشان داده است كه والدين يهودي ارتدكس كمال گرا ـ كه خود جهتگيري مذهبي بيروني دارند ـ فرزندان خود را بيشتر با مبدأ بيروني تربيت ميكنند.
به طور كلي، كساني كه داراي جهتگيري مذهبي دروني اند، در تهاجم فرهنگي كمتر آسيبپذير خواهند بود. البته اين افراد در برابر تبليغ نيز دريافت كننده انتقادي اطلاعات هستند؛ ولي به آنچه كسب كردهاند، پاي بندند. تهاجم فرهنگي بيشتر گروه دو، يعني كساني را كه جهتگيري مذهبي بيروني دارند، طعمهي خود خواهد ساخت. بديهي است اگر تبليغ ديني بر اصول مبتني باشد و در جهت دروني كردن مذهب بكوشد، مؤثر و پايدار خواهد بود. براي كساني كه جهتگيري بيروني دارند، تبليغات بايد به گونه اي طراحي شود كه، ضمن پذيرش احساس و همراهي با آنها، جهتگيري آنان را تغيير دهد. البته اين كار بسيار مشكل است و براي دست يابي به آن، مبلغان مذهبي بايد آموزشهايي ويژه ببينند. تبليغات بايد دروني ساختن نظام ارزشي مذهبي را هدف قرار دهد و از سطحي كردن رفتارها بپرهيزد. در اين ميان، تبديل سيستم تبليغي به آموزشهاي عملي و رفتاري همراه با تقويتهاي معنوي از اهميت خاص برخوردار است.
توجه به زمينه سازي
براي تبليغات در شرايطي كه وضعيت طبيعي نيست، مطالعهي زمينهي كار و نيز زمينه سازي لازم براي تبليغات ضروري است. اين زمينه سازي موجب ميگردد آمادگي رواني مخاطبان تحريك شود. اگر آنها با يك پارادوكس يا پرسش روبرو نباشند، تبليغات ديني هرگز مؤثر واقع نخواهد شد و گاه اذهان عمومي را نيست به پذيرش آموزههاي دين مقاومتر و دفاعيتر ميسازد. براي مثال طرح اين پرسش كه آيا مذهب بيماري زا است يا سلامت بخش، اذهان را براي پذيرش نتايج اين تحقيق ـ كه در زمينهي اثر مذهب بر سلامت رواني انجام شده است ـ آمادهتر ميكند. بنابراين، ايجاد آمادگي رواني و بالابردن انگيزش افراد براي پذيرش موضوعات از اهميتي خاص برخوردار است. اين بحث اهميت شرايط تبليغ را برجستهتر ميسازد.
شرايط تبليغات ديني در فضاي تهاجم فرهنگي
اگر تبليغات و پذيرش يك پيام و در شرايط طبيعي داراي مراحل زير باشد، اين فعاليت، در شرايط تهاجم فرهنگي شكلي مضاعف به خود خواهد گرفت.
مراحل پذيرش پيام
مرحلهي اول آگاهي، دريافت اطلاعات، شناخت
مرحلهي دوم انگيزش و تحريك آمادگي فردي براي عمل
مرحلهي سوم ارزيابي و تحريك استدلال فرد براي يادگيري
مرحلهي چهارم آزمايش و تجربه يافتن يا روش جديد.
مرحلهي پنجم پذيرش و فايل كردن رفتار
مرحلهي شش پيگيري و تداوم رفتار
در تبليغات، بر اساس زمينهي ذهني مخاطبان، دادن آگاهي با استدلالهاي يك طرفه كافي است؛ ولي وقتي در فضاي تهاجم فرهنگي قرار داريم، ذهنيت مردم دستكاري شده است و از نظر اطلاعاتي،٨با محيطي آلوده روبه رو هستيم. در اين موقعيت عواطف انساني نسبت به پيامي كه تبليغ ميشود، خنثي نيست و مقاومت هايش برانگيخته شده است. بنابراين، فعاليت تبليغاتي در اين فضا همواره دو سو گرايانه٩ است؛ يعني از يك سو به خنثي سازي آثار تهاجم و از سوي ديگر، به استحكام مواضع خود ميپردازد. در واقع در اين جا مبلغ هم بايد به ابزارهاي ضد تبليغاتي مجهز باشد و هم به تبليغات بپردازد.
پي نوشت ها:
١-Developmentalism
٢-psychospritual Development.
٣-
٤-
٥-Allport.G.
٦-Ross,J.M.
٧-Sorotzkin,B.
٨-lnformation
٩-Ambiralance