پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤ - گستره فروع فقهى غاية القصوى - همراه با کتابشناسی آن - زمانی نزاد علی اکبر
گستره فروع فقهى غاية القصوى - همراه با کتابشناسی آن
زمانی نزاد علی اکبر
محدث بزرگوار مرحوم حاج شيخ عباس قمى(ره) نزديك به يكصد وده اثر از خود به جا گذاشته، كه بيش از نيمى از آثار به زبان فارسى و چهل و پنج اثر آن به زبان عربى است.
خوشبختانه بيشتر آثار مهم ايشان تا زمان وفاتشان (به سال ١٣٥٩ ق/١٣١٩ ش) به زيور طبع آراسته شده، كه طبق گزارش مرحوم دوانى در مجلد يازدهم مفاخر اسلام، بيش از سى و سه عنوان از آثار محدث قمى در زمان حيات ايشان به طبع رسيده و بعد از وفات نيز تاكنون بيش از پانزده اثر ديگر براى اولين بار به چاپ رسيده است، كه اميد مىرود ساير آثار چاپ نشده نيز به چاپ برسد.
محدث قمى (١٢٩٤ - ١٣٥٩ ق) - يكى از علماء و دانشمندان پر تأليف - با اين كه آثار فراوانى براى محققين و خواص نوشت، اما توده مردم را نيز فراموش نكرد و با پيروى از ديگر بزرگان، پاسخ ارزندهاى به نياز فرهنگى جامعه داد. او با تأليف كتاب ارزشمند مفاتيح الجنان، ادعيه را به تمام خانهها برد، وجهت ارائه تاريخ صحيح كربلا كتاب نفس الهموم و براى شرح زندگانى چهارده معصوم(سلام الله عليه) كتاب منتهى الآمال و همچنين كتب اخلاقى و حديثى را به نگارش در آورد تا تمام اقشار جامعه از فرهنگ غنى تشيع سيراب كردند.
كتاب غاية القصوى محدث قمى يكى از استوارترين و مفصلترين فروع فقهى به زبان فارسى است. اين كتاب، ترجمه كتاب عروة الوثقى است كه داراى فروع فقهى بسيار زيادى است كه مردم به آنها نياز داشتند و با عمل كردن به اين رساله عمليه، احكام شرعى خود را فراگرفتند. اين عمل نيز يكى ديگر از شاه كارهاى محدث قمى است، كه با ترجمه عروة الوثقى و با چاپهاى متعددى كه از اين كتاب شد؛ همانند مفاتيح الجنان، منتهى الأمال و نفس المهموم، احكام را در جامعه رواج داد.
مقاله پيشرو در چهار بخش در صدد معرّفى كتاب غاية القصوى، زمان تأليف كتاب، و چاپهاى متعدد آن است و در پايان ترجمه بقيه كتاب غاية القصوى، كه توسط آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى تداوم يافته، معرفى خواهد شد.
الف: غاية القصوى، ترجمه كتاب عروة الوثقى
كتاب غاية القصوى محدث قمى در زمان حيات سيد محمدكاظم طباطبائى يزدى(ره) نويسنده كتاب عروة الوثقى، ترجمه شده است. محدث قمى در مقدمه كتاب خود از صاحب عروة الوثقى با دعاى »ادام اللَّه ظلّه العالى« ياد كرده و از آن جايى كه محدث قمى به ياد مكلفين بوده - در مقدمه متذكر مىشود كه: »شايسته ولازم بود كه براى مكلفين فراهم شود يك رساله جامعه...« - لذا بهترين و مفصلترين كتاب فقهى را براى ترجمه انتخاب كرده است.
شيخ آقا بزرگ تهرانى غاية القصوى را چنين معرفى كرده است:
»الغاية القصوى في ترجمة عروة الوثقى، اصله للسيد محمد كاظم الطباطبائى اليزدى، المتوفى ١٣٣٨ [صحيح ١٣٣٧ ق] فى الفروع العمليّة، ترجمه أوائله وجملة من كتاب صلاته، للشيخ عباس بن محمدرضا القمى المتوفى ٢٣ ذي الحجة ١٣٥٩. والبقية من ترجمته للسيد ابوالقاسم الاصفهانى، طبع جميعه ببغداد ١٣٣٩، ويأتى للقمى غاية المرام، غاية المنى، الفصل والوصل، الفصول العلية في المناقب المرتضويه، الفوائد الرجبية فيما يتعلق بالشهور العربية، الفوائد الرضوية فى أصول مذهب الجعفرية، فيض العلّام، فيض القدير«.
مقدمه كتاب غاية القصوى مشتمل بر نكاتى بديع است، كه در اين كه انگيزه ترجمه كتاب و... چنين آمده است:
»بسم اللَّه الرحمن الرحيم وبه ثقتى، الحمد للَّه رب العالمين على آلائه ونعمائه والصلاة والسلام على مُبلّغ احكامه وأشرف سفرائه محمد سيد المرسلين وخاتم انبيائه، وعلى آله المعصومين سيّما على سيد اوصيائه.
وبعد: چنين گويد اين فقير بى بضاعت، عباس القمى ختم اللَّه له بالحسنى والسعادة، كه مدتها بود در خاطر، خطور مىكرد كه چقدر شايسته ولازم بود كه براى مكلفين فراهم شود، يك رساله جامعه، كه مشتمل باشد بر كثرت فروع و مهمّات مسائل، ومُغنى باشد ايشان را در مقام حاجت از جمع آوردن اسفار ورسائل.
واگرچه رسالههاى عمليه بسيار بود، لكن در بين آنها نمىديدم رسالهاى را كه از هر جهت جامع و براى كافه مقلدين نافع باشد، مگر در اين ايام كه بر خوردم به رساله شريفه عروة الوثقى فيما تعم به البلوى، كه از قلم درر بار حضرت حجة الاسلام وآيت اللَّه فى الانام، مبيّن الحلال والحرام، وفقيه أهل البيت عليهم السلام، سيدنا الأعظم و ملاذنا المعظم، ابوالمكارم، مولانا السيد محمدكاظم الطباطبائى (ادام اللَّه ظلّه العالى) بيرون آمده است.
الحق همان كتاب است، كه هميشه ديدار آن را متمنى و طالب، وزيارت مثل آن را شائق و راغب بودم؛ چه آن رسالهاى است سهل التناول ومرغوب، در نهايت جودت تأليف وحسن اسلوب، جامع جميع رسائل وحاوى كافه مسائل، وكافل انواع فروع فقهيه، بل ناسخ رسالههاى عمليه است، ولقد اجاد من قال فيها وفى مؤلفها:
فَقيهُ بَيت الوَحىِ ما خابَ في
عروةٍ الوُثقى مَنِ اسْتَمْسَكا
فاِنَّ أهلَ البيتِ أدرى بِما
فى البيتِ مِنْ أحكامِه مَدْركا
ولكن، چون آن كتاب شريف عربى بود و فارسى زبانان را از آن بهره نبود، به خاطرم رسيد كه آن را فارسى كنم تا نفعش عام و ذخيره اين مجرم كثير الآثام گردد؛ پس نصرت و توفيق خود را از حق تعالى خواستم و به نگارش ترجمه آن پرداختم، وناميدم آن را به الغاية القصوى فى ترجمة العروة الوثقى ومرتّب گردانيدم آن را بر يك مقدمه و پنج كتاب، واللَّه الموفق للصواب«.
ناگفته نماند، كه اين كتاب صرف ترجمه نيست وفروع ديگرى به قلم محدث قمى به آن افزوده شده است، و گاهى برخى مطالب نيز حذف شده است.
در پاورقى مىنويسد: »مخفى نماند كه در اين رساله شريفه، اقتصار بر صرف ترجمه نشده، بلكه برخى از فروع مهمه ديگر كه مخصوص ساير رسائل عمليه آن بزرگوار بود، مطابق فتوى ورأى مبارك به طرز مسائل به رمز ممتاز، در ذيل بعضى از فصول آن ملحق ساختم تا نفع آن اعم و فايدهاش اتم باشد، چنانچه نادرى از فروع غير دائره كه مخصوص اهل علم و عربيت بود، صرف نظر از آن نموده، محول بر همان كتاب شريف داشتم«.
لازم به يادآورى است، كه اين چهار سطر كه از محدث قمى در پاورقى صفحه سه مقدمه غاية القصوى به چاپ رسيده، در چاپ سنگى تبريز داخل متن غاية القصوى، صفحه ٣ (سطر چهارم تا ششم) شده و متن كتاب را نامفهوم كرده است.
ترجمه تمام كتاب العروة الوثقى بيش از نهصد صفحه وزيرى است، كه محدث قمى(ره) تقريباً يك سوم آن، يعنى تا باب مقارنات نماز را ترجمه كرده است. محدث قمى مقدمه كتاب عروة الوثقى را كه شامل مباحث تقليد است و نيز اكثر كتاب طهارت و كتاب صلاة تا باب چهارم، در مسائل متعلق به ستر و ساتر را ترجمه كرده است. بنابراين، ترجمه محدّث قمى(ره) تا صفحه ٢٦٧ چاپ سربى بغداد، و تا صفحه ١٦٣ چاپ سنگى تبريز، و تا صفحه ٣٤٤ چاپ سنگى هند است.
بقيه ترجمه كتاب، كه تقريباً دو سوم كتاب را شامل مىشود، توسط مرحوم آقا سيد ابوالقاسم اصفهانى ترجمه شده است. ايشان بيشتر رسالههاى عمليه مراجع نجف را به فارسى تحرير مىكرده است. مرحوم دوانى در كتاب مفاخر اسلام، ج ١١، ص ٥٢٦ - ٥٢٨ گزارشى از اين ترجمه داده كه خلاصه آن چنين است: »محدث قمى كتاب را در زمان حيات مرحوم آيت اللَّه آقا سيد كاظم يزدى تأليف كرده است و گفتيم كه وقتى او در مدرسه نو بنياد آن مرجع بزرگ سكونت داشتند به ترجمه اين كتاب پرداختهاند. كتاب دو جلد در يك مجلد، اخيراً از روى همان چاپ اول، كه هر دو قسمت بعلاوه رساله ذخيرة الأبرار فى منتخب انيس التجار، ورساله گناهان كبيره و صغيره، كه هر دو از محدث قمى است، به قطع وزيرى، جمعاً در ٩٨١ صفحه افست شده و بهتر اين بود كه اين كتاب مستطاب به همين شكل و شمايلى كه تاكنون، بارها و بارها چاپ رسيده مىبود، زيرا اين كتاب ترجمه فارسى عروة الوثقى است و دو كتاب نفيس ديگر محدث قمى را هم به پيوست دارد، كه مورد نياز فارسى زبانان بوده است.
ناگفته نماند كه حروف اين چاپ نيز مرغوب وشكيل است و معلوم نيست، كه چرا محدث قمى از ادامه ترجمه عروة منصرف شده است.
بارى، همين قسمت از عروه، كه توسط محدث قمى ترجمه شده، ودو رساله پيوست آن نشان مىدهد كه وى آمادگى كاملى جهت ترجمه عروة الوثقى - اين كتاب فقهى با كثرت فروع آن - كه دارد، داشته است.
ترجمه محدث قمى يك سوم عروة الوثقى را شامل مىشود و در باب »مقارنات نماز« خاتمه مىيابد؛ زيرا در اين باب، در ٣٠٢ صفحه در بين دو ابرو، مرحوم سيد ابوالقاسم اصفهانى مترجم ديگر كتاب مىنويسد: »ذرّه بى مقدار از فيض مقامات باطنيه و درجات عاليه معنويه، كه مختص مجرمان بارگاه مقدس كبريايى است، محرومم، ولى در اين موقع مناسب ديدم با اذن حضرت آيت اللَّه سيد استاد مدظله العالى به مقدار فهم قاصر خود چند سطرى از اسرار نماز، كه از صاحب شريعت مقدسه رسيده وعلماء اعلام ضبط نمودهاند، بنويسم...«.
وپس از چهار صفحه، كه درباره اسرار نماز مطالبى نوشته، مىنويسد: »اين است مختصرى از اسرار نماز كه از گلستان اخبار - ائمه اطهار عليهم السلام وكتب علماء اخيار - رضوان اللَّه عليهم - گلچين كرده، نوشتم، شايد برادران دينى از آن منتفع وسبب نجات اين ذره بى مقدار نيز گردد«. وپس از اين »باب هفتم افعال نماز« است.
از اين كه محدث قمى مىنويسد: »مرتب گردانيدم آن را بر يك مقدمه و پنج كتاب« اين احتمال مىرود كه محدث قمى و مرحوم سيد ابوالقاسم اصفهانى كتاب را بين خود تقسيم كرده باشند، لذا پنج كتاب آن را محدث قمى، وبقيه را سيد به عهده گرفته باشد، ولى او از همان كتاب اول؛ يعنى نماز پيش نرفته است.
شايد محدث قمى به واسطه بيمارى يا سفر به ايران يا جاى ديگر و يا به علت علاقهاش به تأليفات ديگر، توفيق نيافته كار ترجمه را ادامه دهد، وبه دستور مرحوم آيت اللَّه يزدى مؤلف كتاب، مرحوم سيد ابوالقاسم اصفهانى به آن كار پرداخته، ومؤلف سفارش كرده كه چون كتاب، ترجمه فارسى مىشود، لذا خوب است كه خود او نيز شمهاى راجع به اسرار نماز با استفاده از كتب احاديث و اخبار بنگارد تا مقلدين فارسى زبان با بينش بهترى به مطالعه كتاب واقامه نماز كه اصلىترين فروع دين است همت گمارند«.
مرحوم دوانى چگونگى تأليف غاية القصوى را اين گونه شرح مىدهد: »مرحوم حاج شيخ عباس در مدرسه سيد نجف سكونت داشته است. يكى از فضلاى نجف اشرف كه اينك در تهران اقامت دارد نقل مىكند كه مرحوم حاج آقا باقر طباطبائى متولى مدرسه سيد نجف بارها نقل مىكرد و طلاب را نصيحت مىنمود و مىگفت: چرا اين همه اصرار به داشتن اتاق خوب و نورگير مدرسه داريد، وهر اتاقى كه به شما مىدهيم راضى نيستيد؟
ومى افزود كه: وقتى حاج شيخ عباس قمى در نجف بود، در اتاق بسيار كوچك و تاريك زير پلههاى طبقه بالا قبل از ورود به داخل صحن مدرسه سكونت داشت و در همان جاى تنگ و تاريك مشغول ترجمه عروة الوثقى بود، كه بعدها به نام غاية القصوى چاپ و منتشر شد.
وتوضيح مىداد، كه هر بار از آن مرحوم مىخواستيم اتاقش را عوض كند واتاق بهتر و بزرگترى انتخاب نمايد ومنتقل به آن جا شود، مىگفت: نه همين جا كفاف كار مرا مىكند و به راحتى مىتوانم كارم را انجام دهم؛ چرا اتاق ديگرى را كه ساير طلاب احتياج به آن دارند اشغال كنم؟ با همه خواهش واصرار ما براى تعويض اتاق، نپذيرفت ودر همان جاى تنگ و تاريك به سر برد و مشغول كار بود.
هم اكنون براى ما به درستى روشن نيست كه ترجمه عروة الوثقى در سفر اول او به نجف يا سفر دوم او بوده است. گويا در بين سالهاى ١٣٢١ تا ١٣٢٢ بوده كه آيت اللَّه فيض، همشهرى او هم براى تحصيل به نجف مىآيد. آيت اللَّه فيض در آن زمان جوان و يك سال از محدث قمى بزرگتر و متولد سال ١٢٩٣، معروف به ميرزا محمد، پسر آقا ميرزا على اكبر فيض، اديب و شاعر نامى قم بوده است«.
از مطالب گذشته روشن شد، كه اولين چاپ عروة الوثقى به سال ١٣٢٨ ق است وترجمه كتاب بين سالهاى ١٣٢٩ تا ١٣٣٣ ق بوده است؛ چرا كه پس فرمايش مرحوم دوانى در اين جا درست نيست. ترجمه عروة الوثقى نه در سفر اوّل محدث قمى به عتبات بوده و نه در سفر دوم ايشان، بلكه ترجمه كتاب بين سالهاى ١٣٣١ ق - ١٣٣٣ ق بوده است.
ونيز دوانى در ادامه مىنويسد: »در ماه ربيع الثانى ١٣٣٠ در سامره منزل آيت اللَّه حاج آقا حسين قمى بوده و كتاب طهارت فقه روائى را نوشته است«.
در اين مدت درست معلوم نيست در كجا، نجف يا قم يا جاى ديگر قسمتى از عروة الوثقى، رساله مشهور مرحوم آيت اللَّه العظمى آقا سيد محمد كاظم يزدى را به فارسى ترجمه مىكند، ونامش را غاية القصوى مىگذارد، سپس كتاب انيس التجار، رساله عمليّه فقيه نامى حاج ملا مهدى نراقى را كه در سال ١٣١٧ با حواشى مرحوم آقا سيد محمد كاظم يزدى چاپ شده بود، را گزيده مىكند، و آن را ذخيرةالأبرار در منتخب انيس التجار مىنامد. در سال ١٣٢٧ - رساله گناهان كبيره را در همان قم مىنويسد، وهر سه كتاب در سال ١٣٣٧ - كه هنوز مرحوم آيت اللَّه يزدى در قيد حيات بوده است - در يك جلد در بغداد چاپ ومنتشر مىشود«.
در اين مسئله كه محدث قمى در سال ١٣٣٠ ق، در شهر سامرا كتاب طهارت فقه روايى نوشته و اينكه اين كتاب، چه كتابى بوده، اطلاعى در دست نيست، اما در بين همين سالها است كه وى غاية القصوى را نوشته است، چه در نجف و چه در قم، اما از اما اينكه مرحوم دوانى تكرار مىكنند، كه به سال ١٣٣٧ ق، كتاب غاية القصوى، همراه با ذخيرة الأبرار وگناهان كبيره در يك جلد به چاپ رسيده، اين سال ١٣٣٧ ق چاپ اوّل غاية القصوى نيست، چون در سال ١٣٣٦ ق غاية القصوى چاپ رحلى سنگى در تبريز شد. و در آن چاپ تصريح شده كه چون نسخههاى چاپى آن كم ياب وناياب بود، به چاپ آن اقدام كرديم پس بايد چاپ اوّل آن بين سالهاى ١٣٣٣ ق تا ١٣٣٦ ق باشد و چون محدث قمى تصريح كرده كه تا سال ١٣٣٣ ق، كتاب غاية القصوى را به چاپ نرسيده و سال ١٣٣٦ هم، كه چاپ رحلى سنگى تبريز است؛ پس چاپ اول غاية القصوى بين سالهاى ١٣٣٣ ق و ١٣٣٤ ق بوده است.
جلد اوّل غاية القصوى، چاپ سربى بغداد، شامل ٥٥١ صفحه وزيرى است، ومصحح كتاب مرحوم محمدرضا نائينى در پايان كتاب مىنويسد: »بحمد اللَّه تعالى وحسن توفيقه به اتمام وانجام رسيد جلد اول غاية القصوى كه ترجمه كتاب مستطاب عروة الوثقى است، مشتمل بر احكام تقليد و كتاب طهارت و كتاب صلاة و كتاب صوم و كتاب اعتكاف. و اما ترجمه كتاب زكاة وخمس و نكاح وبقيه كتب را جلد ثانى غاية القصوى مشتمل خواهد بود، انشاء اللَّه تعالى. و پوشيده نماند كه اين اقل انام، همچنانكه بر تصحيح عروة الوثقى سابقا موفق بقدر مقدور سعى و اهتمام و بذل و جهد خود را در تنقيح و تصحيح واتقان ومقابله با نسخه اصل اين مجلد شريف نيز نموده، و آن چه سزاوار مراعات دقة بوده فرو گذار نشد، فيا لها من رسالة حازت جل المسائل ولن يظفر الطالب المستكمل باحسن منها بل بمثلها، نسئل اللَّه سبحانه و تعالى ان يوفقنا وساير اخواننا المؤمنين للعلم والعمل بها، خالصا لوجهه وموجبا لرضوانه، انه كريم وهاب، الاقل الجانى محمد نائينى عفى عنه آمين«.
مصحح همچنين در پايان جلد دوم غاية القصوى، اشراف كاملى بر تصحيح و چاپ كتاب داشته و لذا مىنويسد: »بحمد اللَّه تعالى و حسن توفيقه به اتمام و انجام رسيد جلد ثانى غاية القصوى كه ترجمه كتاب مستطاب عروة الوثقى است، ومشتمل است اين مجلد شريف بر كتب چهارده گانه مذكور: كتاب الزكاة، كتاب الخمس، كتاب النكاح، كتاب الإجارة، كتاب المضاربة، كتاب المزارعة، كتاب الضمان، كتاب الحواله، كتاب الوصية، كتاب اللقطه، كتاب المسائل المهمة المتفرقة، كتاب التجارة، ورساله در گناهان كبيره و صغيره، كه جناب عالم عامل تقى، حاجى شيخ عباس قمى دام توفيقه جمع و تأليف نموده. و التماس واستدعا از مراحم حضرت غوث الانام آية اللَّه طباطبايى - مد ظله العالى - كه پس از ملاحظه وامضاء، رخصت طبع و انضمام به اين مجلد فرمايند خاتمه اين كتاب مستطاب شد.
وپوشيده نماند، كه اين اقل انام، همچنان كه بر تصحيح عروة الوثقى وجلد اول غاية القصوى موفق به قدر مقدور سعى و اهتمام وبذل جهد خود را در تصحيح وتنقيح ومقابله با نسخه اصل اين مجلد شريف نيز نموده، وآن چه سزاوار مراعات دقت بود فرو گذار نشد.
نسئل اللَّه تعالى أن يوفّقنا وساير إخواننا المؤمنين للعلم والعمل بها خالصاً لوجهه وموجباً لرضوانه انه كريم وهاب. الاقل الجانى محمد رضا النائينى ختم له بالخير، آمين.
اى كه هستى در پى احكام شرع احمدى
طالب احكام دين را غاية القصوى است اين
كن عمل بر طبق آن گر رستگارى طالبى
كه عامل خود را شفاعت خواه در عقبى است اين«.
ب: زمان تأليف غاية القصوى
محدث قمى در كتاب فوائد الرضوية تصريح مىكند، كه غاية القصوى ترجمه عروة الوثقى تا سال ١٣٣٣ ق هنوز به چاپ نرسيده و لذا به طور مفصل فهرستى از تأليفات چاپ شده، چاپ نشده وآماده به چاپ را اين گونهه بيان مىكند: »مؤلّفاتم تا حال كه سنه ١٣٣٣ است وسنين عمرم در حدود چهل است بر چهار قسم است:
قسم اول: كتاب هايى كه طبع شده و نسخهاش منتشر است؛ مانند كتاب الفوائد الرجبية، كه اين كتاب اول تصنيفات داعى است، ونسخه چاپى آن هم به خط خود احقر است، كتاب الدرة اليتيمة في....
قسم دوم: كتاب هايى كه به مركب چاپ نوشته شده و نزديك است طبع شود واميد است كه به همين زودى از چاپ خارج گردد، ان شاء اللَّه تعالى. فيض العلام في....
قسم سوم: كتاب هايى كه تمام شده تأليف آنها و هنوز كسى در صدد طبع آنها برنيامده؛ مانند رسالهاى در طبقات، كتاب تحفة الأحباب في...، غاية القصوى ترجمه عروة الوثقى از اول كتاب طهارت تا احكام اموات واز كتاب صلاة تا مبحث ستر و ساتر، ومفاتيح الجنان و....
قسم چهارم: كتاب هايى است ناتمام است و از حق تعالى اميدوارم توفيق اتمام آنها را عنايت فرمايد: مانند كتاب ضيافة الإخوان، كتاب صحائف النور في...«.
نتيجه اينكه، بعد از چاپ اول العروة الوثقى به سال ١٣٢٨ ق (توسط كاشف الغطا) تا سال ١٣٣٣ق، كتاب غاية القصوى در ترجمه عروة الوثقى، ترجمه آن به پايان رسيده، وچاپ اول آن در بغداد بين سالهاى ١٣٣٣ ق تا ١٣٣٦ ق (كه سال چاپ سنگى تبريز بود) صورت پذيرفته است.
لازم به ذكر است كه اين كتاب الفوائد الرضويه براى اولين بار در سال ١٣٦٧ ق در تهران چاپ سربى شده و همان چاپ بارها افست شده است.
اما در سالهاى اخير اين كتاب دو بار ديگر به زيور طبع آراسته شد، كه يكى از آن دو توسط فاضل ارجمند جناب آقاى ناصر باقرى بيدهندى در دو جلد وتوسط بوستان كتاب دفتر تبليغات اسلامى به سال ١٣٨٥ به طبع رسيد. وبا تمام سعى و كوششى كه مصحح محترم وناشر در چاپ اين كتاب داشتهاند، كه سعيشان مشكور، اما جا به جائىها و درهم شدن مطالب و... در كتاب الفوائد الرضويه بسيار ديده مىشود، كه يك نمونه آن همين خود نوشت محدث قمى(ره) است كه قسم اول، كتاب هايى است كه چاپ شده و قسم دوم كتابهاى محدث قمى است كه به مركب چاپ نوشته شده و نزديك است طبع شود، وقسم سومى كه تأليف آن تمام شده، ولى هنوز كسى در صدد طبع آن برنيامده است، اين سه قسم از خود نوشت محدث قمى در هم قاطى شده است و قرائنى در خود متن است كه حتى محدث زاده در متن الفوائد الرضويه مطالبى اضافه و جابجا كرده است.
اين خود نوشت محدث قمى در الفوائد الرضويه، ج ١، ص ٣٧٧ - ٣٨٠ (چاپ باقرى بيدهندى) به چاپ رسيده است و بيش از نيم صفحه در صفحه ٣٨٨ بايد در صفحه ٣٨٩ باشد. وبه عبارت ديگر كتابهاى قسم اول ودوم و سوم خود نوشت محدث قمى در همديگر قاطى شده و بعضى از جملات را نامفهوم كرده است؛ مثل عبارت صفحه ٣٧٩: »..غير از فوائد الرجبيه فارسى مىباشد«. كه جمله »فارسى مىباشد« ادامه توضيح »شرح صد كلمه از كلمات قصار امير المؤمنين على(ع)« است كه محدث قمى توضيح مىدهد، كه شرح صد كلمه فارسى است، نه اين كه دنباله عبارت فوائد الرجبيه باشد. و اگر ادامه فوائد الرجبيه باشد، خلاف مطالب گذشته مىشود، چون چندين كتاب را نام مىبرد كه عربى هستند؟!؟
ج: چاپهاى غاية القصوى
مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى در كتاب الذريعه، ج ١٦، ص ١٤ مىنويسد: »الغاية القصوى... طبع جميعه ببغداد ١٣٣٩ ق« ونيز به تبع ايشان در تمامى منابع - حتى مرحوم دوانى در مفاخر اسلام - سال ١٣٣٩ ق را اولين چاپ غاية القصوى برشمردهاند، وحال آن كه در بعضى منابع، چاپ اول آن را به سال ١٣٢٨ ق در مطبعة دار السلام بغداد معرفى كردهاند كه هر دو تاريخ اشتباه است.
اينكه نوشتهاند غاية القصوى در ترجمه عروة الوثقى، به سال ١٣٢٨ ق در مطبعة دار السلام بغداد چاپ اول شده است، اين تاريخ قطعا اشتباه و غلط است؛ زيرا همان طور كه مىدانيم، كتاب العروة الوثقى براى اولين بار توسط علامه شيخ محمد حسين كاشف الغطا(قدس سره) به سال ١٣٢٨ ق در مطبعة دار السلام بغداد به زيور طبع آراسته شده كه من گزارش مفصل آن را در مقاله ديگرى نوشتهام. پس غاية القصوى به سال ١٣٢٨ ق هنوز ترجمه نشده، چه رسد به اين كه چاپ شده باشد. البته اين اشتباه ناشى مىشود از اين كه كتاب عروة الوثقى در آن سال در آن مطبعة چاپ شده بود، وكليشه كتاب العروة الوثقى را براى ترجمه آن يعنى كتاب غاية القصوى استفاده كردهاند و تنها جمله »رساله غاية القصوى در ترجمه« را بر بالاى كليشه كتاب العروة الوثقى اضافه و آن را به دست چاپ سپردند، بدون اين كه جمله »طبعت في مطبعة دار السلام ببغداد ١٣٢٨« را حذف كرده باشند.
پس به طور قطع و يقين، كتاب غاية القصوى در سال ١٣٢٨ ق، تأليف نشده است چه رسد به اين كه چاپ اول آن سال ١٣٢٨ ق باشد. و اما اينكه اولين چاپكتاب غاية القصوى آن قبل از سال ١٣٣٩ ق است به چند جهت است: اوّلاً اينكه، در زمان حيات مرحوم سيد يزدى (م ١٣٣٧ ق) تأليف و به چاپ رسيده چون در مقدمه كتاب »ادام اللَّه ظلّه العالى« است؛ دوم اينكه، قبل از سال ١٣٣٦ ق - كه چاپ سنگى تبريز است و بعداً مفصلاً آن را معرفى خواهيم كرد - تصريح شده كه قبلاً اين كتاب چاپ شده است، و سوما بنا بر تصريح محدث قمى در الفوائد الرضويه، ج ١، ص ٢٢١ (چاپ قديم) كتاب غاية القصوى تإ؛فف سال ١٣٣٣ ق هنوز به طبع نرسيده، اگرچه تأليف آن تمام شده است. يعنى تأليف كتاب غاية القصوى مابين اولين چاپ كتاب عروة الوثقى (يعنى سال ١٣٢٨) كه توسط علامه شيخ محمد حسين كاشف الغطا صورت پذيرفت، تا سال ١٣٣٣ ق؛ يعنى در بين اين پنج سال تأليف شده و اولين چاپ غاية القصوى بايد بين سالهاى ١٣٣٤ ق تا ١٣٣٦ ق (كه چاپ سنگى تبريز بود) بوده باشد.
و تاريخ غاية القصوى، چاپ بمبئى هند به سال ١٣٣٩ ق است، كه ظاهرا منشأ اشتباه شيخ آقا بزرگ تهرانى و ديگران، چاپ هند است، كه به اشتباه به چاپ بغداد نسبت دادهاند؛ زيرا چاپ هند كه از روى چاپ سربى بغداد كتابت شده، و تقريباً تمام صفحات اول و آخر چاپ سنگى هند؛ مانند چاپ سربى بغداد استنساخ وكليشه بردارى شده است.
غاية القصوى چاپ هند؛ ١٣٣٩ ق
غاية القصوى چاپ هند، شامل ٦٢٩ صفحه سنگى رحلى (تقريباً)، شامل تمام ترجمه عروة الوثقى و تصحيحاتى است كه بر روى چاپ سربى بغداد شده و در چاپ هند اعمال شده است. اين چاپ همراه است با حواشى آيت اللَّه سيد محمد حسينى فيروز آبادى يزدى (كه اين حواشى به طور مفصل در مقاله ديگرى معرفى خواهد شد) تا پايان كتاب را در بر مىگيرد ودر زمان حيات مرحوم فيروز آبادى به چاپ رسيده است؛ زيرا در تمام حواشى، جمله (دام ظلّه ومدّ ظلّه) را به دنبال دارد.
ترجمه محدث قمى كه تا باب چهارم در مسائل متعلقه به ستر و ساتر كتاب صلاة است، تا صفحه ٣٤٤ چاپ هند است، و بقيه ترجمه تا صفحه ٦٢٩، ترجمه آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى است.
مشار در كتابهاى چاپى عربى صفحه ٦٢١ - ٦٢٢ چندين چاپ از براى كتاب العروة الوثقى معرفى كرده، كه يكى از آن چاپها بدين نحو است: »٦. بمبئى، ١٣٣٩ ق سنگى وزيرى، ٦٩٢ صفحه«. اين مشخصات، مشخصات كتاب غاية القصوى است نه العروة الوثقى و صحيح آن سنگى وزيرى ٦٢٩ صفحه، نه ٦٩٢ صفحه است.
در پايان جلد اول غاية القصوى چاپ هند مىنويسد: »الحمد للَّه والمنة كه به اتمام رسيد كتاب غاية القصوى شايع كننده جناب مستطاب عمدة التجار خير الحاج حاجى ميرزا محمد على صاحب تاجر يزدى، در نمبر (٣٢٧) هارن بى رود فرت بمبئى. و در مطبعه سعادت آيت مظفرى واقعه در نمبر (٥) ميرزا على استريت عمر كهادمى بمبئى، بمباشرت آقا ميرزا احمد شيرازى به زيور طبع آراسته گرديد، به تاريخ ١٥ جمادى الثانى ١٣٣٩ ق، به قلم عبد مذنب شيخ جواد ابن عبدالغنى جهرمى، و به تصحيح عمدة الفضلا الكاملين، جناب مولانا مولوى ميرزا عبدالحسين سلمه اللَّه لكنهوى ابن جناب مولوى ميرزا محمد عسكرى صاحب«.
هر چند در چاپ هند، به سال ١٣٣٩ ق تصريح شده، اما بر روى جلد چاپ هند نوشته شده: »غاية القصوى در ترجمه عروة الوثقى از فتاوى حضرت حجة الإسلام والمسلمين وآية اللَّه فى العالمين ووارث علوم الأنبياء والمرسلين مفتى الشيعة ومدار الشريعة ابوالمكارم سيدنا وعمادنا السيد محمدكاظم الطباطبائى ادام اللَّه ظله على رؤوس الأنام وحفظ به شريعة الإسلام«. بنابراين اين القاب و دعاى »ادام اللَّه ظله على رؤوس الأنام« با سال ١٣٣٩ ق سازگارى ندارد، چون مرحوم سيد محمد كاظم يزدى در شب سه شنبه ٢٨ رجب سال ١٣٣٧ ق از دنيا رحلت كردهاند. وحال آن كه چاپ كتاب به سال ١٣٣٩ ق است. البته اين تناقض هم حل مىشود به اين كه، چاپ هند عيناً از روى چاپ سربى بغداد استنساخ وكليشه بردارى شده (اگرچه چاپ هند سنگى است وچاپ بغداد سربى) ولكن به گونهاى استنساخ شده كه صفحات اوّل و آخر هر دو چاپ يكى است. از اين رو، صفحه عنوان را بدون اين كه تغيير در عناوين و عبارات آن داده باشند، مانند چاپ بغداد، به طبع رساندهاند كه موجب آن تناقض شدهاند.
در فهرست كتابخانه آستان قدس رضوى مشهد، ج ٥، ص ٥٩٩ (چاپ رحلى، چاپخانه طوس، مشهد به سال ١٣٢٩ ش) مىنويسد: »غاية القصوى، ج ١،... شيخ محمدرضا نائينى كتاب را تصحيح نموده، چاپ سربى بغداد، چاپ دار السلام در ١٣٢٨ ق«. از مطالب گذشته، غلط بودن اين گزارش روشن مىشود.
ونيز در همان فهرست رحلى آستان قدس رضوى در معرفى جلد دوم غاية القصوى نوشتهاند: »... از اول زكاة تا آخر وصيت را دارد. رسالههاى فارسى: جواب مسائل اقسام و احكام لقطه، جواب مسائل از مؤلف كتاب، و رساله ذخيرة الأبرار في منتخب أنيس التجار، مطابق فتواى مؤلف، ورساله در گناهان كبيره از مترجم اين كتاب، ضميمه چاپ شده، تاريخ چاپ ١٣٣٠ مشخصات ديگر به مانند شماره پيش [يعنى غاية القصوى، جلد اول].
بنابراين، همان طور كه گذشت، دو سوم غاية القصوى از حاج شيخ عباس قمى(ره) نبوده و از مرحوم آقا سيد ابوالقاسم اصفهانى است، زيرا اوّلاً تمام جلد دوم از ايشان است نه از محدث قمى، و ثانياً، سال چاپ كتاب را ١٣٣٠ ق نوشتهاند، ولكن ارجاع داهاند كه ساير مشخصات مثل جلد اول است، و حال آن كه جلد اول به سال ١٣٢٨ ثبت شده بود.
و ظاهراً كليشههاى چاپهاى عروة الوثقى، كه يكى در سال ١٣٢٨ ق - توسط علامه شيخ محمدحسين كاشف الغطا به چاپ رسيده - و ديگرى به سال ١٣٣٠ ق - كه توسط فرزند سيد يزدى - در همان مطبعة دار السلام بغداد به چاپ رسيده، دو چاپ عروه را براى دو جلد غاية القصوى، كه ترجمه عروة الوثقى است استفاده كردهاند، به اين نحو كه روى صفحه عنوان جلد اول غاية القصوى ١٣٢٨ ق و بر روى جلد دوم غاية القصوى ١٣٣٠ به ثبت رسيده و اين تاريخها براى چاپ اول ودوم اصل كتاب عروة الوثقى است، نه ترجمه آن كه غاية القصوى باشد. فتأمّل.
خان بابا مشار در كتاب مؤلفين كتب چاپى (فارسى و عربى) ضمن تأليف آثار و زندگى نامه محدث قمى(ره) چاپهاى مختلف غاية القصوى را نيز چنين معرفى كرده است: »١٨. غاية الغصوى [صحيح آن القصوى است]. در ترجمه عروة الوثقى: از كتاب طهارت تا اواخر احكام اموات، ترجمه حاج شيخ عباس قمى، وبقيه تا آخر كتاب خمس، ترجمه ابوالقاسم موسوى اصفهانى.
[١.] سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى، تبريز، ١٣٣٦ ق، سنگى، رحلى، ٣٣٤ صفحه.
[٢.] بمبئى، ١٣٣٩ ق، سنگى، وزيرى بزرگ، خط جواد جهرمى، ٦٢٨ صفحه.
[٣.] ٢ جلد، بغداد، ١٣٢٨ - ١٣٣٠ ق، سربى وزيرى، به تصحيح شيخ محمدرضا نائينى، ٥٥١ + ٢٥٩ + ٨٤ + ٨٨ صفحه«.
مشار، چاپ اول غاية القصوى را به سال ١٣٣٦ ق معرفى كرده، و حال آن كه در اين چاپ ١٣٣٦ ق تبريز، تصريح شده كه چون نسخههاى غاية القصوى ناياب و كم ياب بود، اقدام به استنساخ وچاپ آن كرديم.
و نيز مشار يكى از چاپهاى غاية القصوى را به سال ١٣٢٨ - ١٣٣٠ ق سربى وزيرى... همراه با دو كتاب ديگر از محدث قمى، كه ذخيرة الأبرار + مختصر أنيس التجار باشد، معرفى كرده است، كه اثبات مىكند كه به تصريح خود محدث قمى، هنوز تا سال ١٣٣٣ ق غاية القصوى به چاپ نريسده است. پس همان اشتباه استفاده شدن كليشه عروة الوثقى براى چاپ غاية القصوى به تمام منابع كتابشناسى راه يافته است.
غاية القصوى چاپ ١٣٣٦ ق سنگى
يكى ديگر از چاپهاى غاية القصوى، چاپ سنگى رحلى است كه در ٣٣٤ صفحه به سال ١٣٣٦ ق در تبريز به چاپ رسيده است. البته اين چاپ، طبع اول اين كتاب نيست، چون در صفحه عنوان اين چاپ تصريح مىكند كه چون نسخههاى غاية القصوى »كم ياب و ناياب بود« اين كتاب را دوباره چاپ كردهاند: »مخفى نماند، چون كه رساله غاية القصوى سهل المأخذ و عام فهم بود ونسخهاش در مملكت آذربايجان خيلى كم ياب و ناياب بود، لهذا جناب مستطاب، عمدة التجار والمعتمرين آقاى حاجى احمد آقا كتاب فروش (زيد عزّه) اين كتاب مستطاب را به حليه طبع آراسته گردانيدند. اين ذره بى مقدار تراب اقدام مؤمنين خلف محمد على مرحوم عبدالوهاب مدرس با يك نفر از طلاب به امعان نظر از روى نسخه مصححّه، تصحيح نمودم، الّا ما زاغ البصر، اميد كه قاريان و مطالعه كنندگان، بانى و كاتب و مصحح را به دعاى خير ياد فرمايند. التماس دعا. (مهر آقا عبدالوهاب)«.
در پايان كتاب، كاتب نسخه سنگى مىنويسد:
»به حسب فرمايش جناب مستطاب، عمدة الأعيان والتجار، فخر الحاج حاجى احمد آقا الملقّب بمؤيّد العلماء - دام اقباله العالى - وبه سعى و اهتمام خلف ارشدش جناب حاجى محمود آقا - حفظه اللَّه تعالى - تاجر تبريزى سمت تحرير پذيرفت در چهارم شهر صفر المظفر نمّقه وكتبه العبد الأثم ابن محمد رسول على اسكوئى«.
ترجمه حاج شيخ عباس تا »باب چهارم در مسائل متعلقه به ستر و ساتر است ودر آن چند فصل است« مىباشد. ترجمه محدث قمى تا صفحه ١٦٣ رحلى، سطر ١٨ را شامل مىشود و بقيه تا صفحه ٣٣٤ از ترجمههاى آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى است.
افست انتشارات المكتبة المرضوية؛ تهران
غاية القصوى چاپ سربى بغداد، كه در قطع وزيرى بزرگ بود، توسط انتشارات المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، در تهران، ناصر خسرو، پاساژ مجيدى، در قطع وزيرى افست شد و با همان اغلاط چاپ سربى بغداد، تجديد چاپ شد؛ يعنى دو جلد در يك مجلد قطور، كه شامل ٥٥١ صفحه + ٤٣١ صفحه باشد به چاپ رسيد. تفاوت اين چاپ در شمارش صفحات كتاب است، كه مجلّد دوم چاپ سربى بغداد تا پايان كتاب وصيت ٢٥٩ صفحه است و كتاب احكام لقطه صفحاتش از شماره يك شروع و تا صفحه ٨٤ پايان مىيابد، ودوباره كتاب ذخيرة الأبرار فى منتخب أنيس التجار، كه در پايان غاية القصوى به چاپ رسيده، از شماره صفحه يك شروع و تا صفحه ٨٨ پايان مىيابد، كه مجموع صفحات جلد دوم غاية القصوى همان ٤٣١ صفحه مىشود: (٢٥٩ + ٨٤ + ٨٨ = ٤٣١).
تفاوت چاپ مكتبه مرتضوية در صفحه عنوان جلد اول و جلد دوم غاية القصوى است.
ناگفته نماند، كه سال چاپ و افست اين چاپ در جايى درج نشده است؟!
چاپ (تهران، انتشارات صبح پيروزى، سال ١٣٨١ و ١٣٨٢ ش)
كتاب غاية القصوى به سال ١٣٨١ - ١٣٨٢ ش به كوشش على رضا اسداللهى فرد، حروفچينى جديد شد و در دو جلد: جلد اول در ٤٤٨ صفحه به سال ١٣٨١ ش، و جلد دوم آن در ٤٤٤ صفحه به سال ١٣٨٢ ش به چاپ رسيده.
در اين چاپ، تمامى كتاب غاية القصوى به نام محدث قمى(ره) به ثبت رسيده است كه از بزرگترين اشتباهات اين چاپ به حساب مىآيد. وبا وجودى كه مقدمه جلد دوم غاية القصوى (مقدمهاى كه در تمام چاپها توسط مترجم دوم يعنى آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى نوشته شده) در چاپ اسداللهى فرد در صفحه ١٤٧ جلد دوم غاية القصوى نيز به چاپ رسيده است. ايشان متوجه مترجم دوم نشدهاند و با چاپ آن مقدمه جلد دوم، باز تمام ترجمه عروة الوثقى را از محدث قمى برشمردهاند كه اين نيز يكى ديگر از عجايب اين چاپ غاية القصوى و نشانگر عدم مطالعه مقدمه كتاب است كه مقابله و تصحيح نيز انجام نشده است.
كتاب، توسط مؤسسه انتشاراتى صبح پيروزى، در شمارگان ٢٠٠٠ به طبع رسيده، كه اى كاش به چاپ نمىرسيد تا آن اشتباهات فاحش گريبان گير مصحح آن نمىشد.
ناشر در صفحه ششم جلد اول غاية القصوى، پاورقى چهار سطرى دارد، كه بر اشتباه مصحح تأكيد و آن را تكرار مىكند. ناشر مىنويسد: »لازم به توضيح است: مطالبى كه مترجم به عنوان ملحقات در مقدمه ذكر فرمودهاند واز ترجمه عروة الوثقى محسوب نمىشود، ما در اين كتاب نياورديم، ان شاء اللَّه آن ملحقات را به ضميمه ترجمه كتاب حج عروة الوثقى كه توسط مترجم ترجمه نشده، تحت عنوان تعليقه غاية القصوى فى ترجمة عروة الوثقى به چاپ خواهيم رساند«.
ناشر، در پيشگفتار خود، اشتباه مصحح را تكرار كرده و وعده چاپ ترجمه كتاب حج را داده و... وحال آن كه مراد از ملحقات عروة، ترجمه كتابهاى زكاة، خمس، نكاح، اجاره، مضاربه، المزارعة، الشركة و... ترجمه شده و توسط خود ناشر و مصحح؟! در جلد دوم به طبع رسيده است.
از تمام ملحقات كتاب عروة الوثقى فقط كتاب احكام لقطه و بعضى از سؤال وجوابهاى مهم، در چاپ اسداللهى فرد به چاپ نرسيده؛ يعنى چاپ اسداللهى فرد تا پايان كتاب الوصية را شامل مىشود و فقط يكى دو كتاب را ندارد.
به بيان ديگر، چاپ غاية القصوى اسداللهى فرد تا جلد دوم، صفحه ٢٥٤ چاپ بغداد را شامل مىشود، و از صفحه ٢٥٥ تا ٣٤٣ چاپ بغداد كه شامل لقطه و سؤال و جوابهاى مهم است را چاپ نكردهاند.
اين چاپ، تمام ترجمه كتاب را از محدّث قمى(ره) دانسته و بر روى جلد اول، دوم، شناسنامه و... همه جا نام حاج شيخ عباس قمى(ره) ثبت شده ونامى از مترجم دو سوم كتاب برده نشده است، در حالى كه دو سوم كتاب توسط آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى(ره) ترجمه شده و جناب آقاى اسداللهى فرد ترجمه شخص ديگر را به محدث قمى نسبت داده كه از اشتباهات چاپ كتاب و از غفلتهاى بزرگ مصحح و ناشر است.
چنانكه گفته شد، ترجمه حاج شيخ عباس قمى تا »باب چهارم در مسائل متعلّقه به ستر و ساتر است« است، كه در غاية القصوى چاپ اسد اللهى فرد تا صفحه ٣٣٦ جلد اول را شامل مىشود و بقيه ترجمه از صفحه ٣٣٧ تا پايان جلد اول، كه صفحه ٤٤٥ است و تمام جلد دوم غاية القصوى، كه شامل ٤٤٠ صفحه است، به قلم آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى است.
بنابراين، از مجموع دو جلد غاية القصوى، كه ٨٨٦ صفحه است، تنها ٣٣٦ صفحه آن ترجمه محدث قمى است و ٥٥٠ صفحه غاية القصوى، ترجمه سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى است كه تماماً به نام محدث قمى تمام شده است؟!؟
اشتباه آقاى على رضا اسداللهى فرد مصحح كتاب غاية القصوى چاپ جديد، وقتى دو چندان مىشود كه در مقدمه جلد دوم غاية القصوى (تقسيم مجلدات به نظر ايشان) مىنويسد: »ضمناً يادآور اين نكته باشم، كه ترجمه كتاب حج عروة الوثقى توسط مرحوم شيخ عباس قمى صورت نگرفته وما ان شاء اللَّه در آينده نزديك آن را ترجمه نموده وبه آن ملحق خواهيم كرد ودر ويرايشهاى بعدى به چاپ خواهيم رساند«.
ايشان گمان بردهاند كه تمام غاية القصوى ترجمه محدث قمى است و لذا چنان نتيجه گرفتهاند، كه كتاب حج را ترجمه كنند و به غاية القصوى ملحق كنند؟! ايشان مقدمه جلد دوم غاية القصوى را مطالعه نكردهاند و نخست تصحيح كتاب و سپس مدعى ترجمه كتاب نكاح شدهاند؟! اين در حالى است كه مقدمه جلد دوم غاية القصوى توسط مترجم دو سوم غاية القصوى؛ يعنى آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى در يك صفحه تصريح مىكند كه اكثر كتاب طهارت تا مقدارى از كتاب صلاة تا اول ستر و ساتر را محدث قمى ترجمه كردهاند: »تتمه كتاب طهارت وعمده صلاة وبقيه كتب آن در عهده تعويق ماند، اين ذره كم نام واقل انام نظر به شدت احتياج عموم اهل ايمان وكافه شيعيان از اهالى ايران وساير بلاد مسلمانان فارسى زبان، كه نوعاً مقلّد حضرت مستطاب آية اللَّه الملك العلّام حجة الاسلام آقاى علّامة طباطبايى مدّظلّه العالى على رؤوس الأنام مىباشند،... به اشاره آن بزرگوار با كمال تعجيل به تكميل ترجمه آن اقدام نمودم«.
بر روى هر دو جلد غاية القصوى وصفحه شناسنامه وصفحه عنوان كتاب چندين بار نوشته شده: »به كوشش وتصحيح على رضا اسداللهى فرد« ونيز در مقدمه هر دو جلد به عنوان »مقدمه مصحح« يك صفحه مقدمه نوشتهاند و تصحيح غاية القصوى را از افتخارات خود برشمرده و متذكر شدهاند، كه امانت را رعايت كرده وهرجا كلمهاى اضافه كرده باشد، آن را در [] قلاب گذاشتهاند و... حال آن كه، دو سوم كتابى كه از شخص ديگرى است، به محدث قمى نسبت داده واز همه عجيبتر اين كه اين مصحح؟!؟ محترم حتى مقدمه مترجم جلد دوم چاپهاى غاية القصوى كه در چاپ ايشان در صفحه ١٩٧ جلد دوم غاية القصوى به چاپ رسيده را نخواندهاند و اگر همان مقدمه ابتداى كتاب صوم و صفحه ١٤٧ جلد دوم چاپ خودشان را ورق مىزدند، پى به اشتباهشان مىبردند؛ چون همان طور كه مقدمه جلد اول از محدث قمى(ره) است، مقدمه جلد دوم تمام چاپها (غير از چاپ اسداللهى) ومقدمه اول كتاب صوم از مترجم ديگرى است.
بنابراين، نتيجه مىگيريم كه مصحح محترم؟! كتاب را به حروفچين سپردهاند و حتى آن را مطالعه، مقابله و... نكردهاند، چه رسد به اين كه تصحيح كرده باشند وگرنه آن اشتباهات رخ نمىداد.
لازم به ذكر است كه مترجم مرحوم، آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى، حدود چهار صفحه مطلب در ارتباط با اسرار نماز و با اذن واجازه سيد يزدى (صاحب عروة الوثقى) در باب ششم كه در مقارنات نماز است، به كتاب غاية القصوى افزودهاند، كه اين اسرار الصلاة مترجم در غاية القصوى، ج ١، ص ٣٨١ تا ٣٨٦ (در پاورقى چاپ اسداللهى فرد) به چاپ رسيده، اما آقايان متوجه سطر اول نوشته مترجم نبودهاند. چرا كه خود مترجم؛ يعنى سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى تصريح مىكند كه من مترجم با اذن و اجازه سيد يزدى اين مطالب اسرار الصلاة را به كتاب اضافه مىكنم:
»مترجم، ابوالقاسم الموسوى الاصفهانى عفى عنه گويد: اگر چه اين ذره بى مقدار از فيض مقامات باطنيه ودرجات عاليه معنويّه كه... محرومم، ولى در اين موقع، مناسب ديدم با اذن حضرت آية اللَّه سيد استاد - مدظله العالى - به مقدار فهم قاصر خود چند سطرى از اسرار نماز... بنويسم...«.
و لذا با وجود اينكه مترجم تصريح مىكند كه مطالب اسرار الصلاة غير از ترجمه عروة الوثقى است، وخودش را مترجم عروة الوثقى معرفى كرده است و... اما آقايان نام محدث قمى(ره) را نشر دادهاند؟!؟
قابل توجه اين كه سيد ابوالقاسم موسوى به غير از اسرار نماز، حدود يك صفحه اسرار روزه نيز به كتاب اضافه كرده واين يك صفحه در خاتمه كتاب صوم موجود است. زيرا اين اسرار روزه در غاية القصوى، ج ١، ص ٥٣٧ (چاپ سربى) وجلد دوم غاية القصوى، ص ١٨٢ و ١٨٣ (پاورقى، چاپ اسدالله فرد) به چاپ رسيده است.
همچنين، مترجم موارد ديگرى، مثل بحث مشاهده خسوف و كسوف و... مطالبى ديگر به كتاب افزوده، و در متن غاية القصوى باعنوان مترجم و داخل پرانتز از ترجمه عروة الوثقى تمييز داده است.
د: ترجمه آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى(ره)
چنانكه پيشتر اشاره شد، كتاب عروة الوثقى از اول كتاب تا اوائل كتاب صلاة (باب ستر و ساتر) توسط محدث قمى(ره) ترجمه شده واز آن جا تا پايان كتاب توسط آقا سيد ابوالقاسم موسوى اصفهانى ترجمه شده وايشان در ابتداى جلد دوم غاية القصوى مقدمهاى بدين گونه نوشتهاند:
»بسم اللَّه الرحمن الرحيم، الحمد للَّه والصلاة على رسول اللَّه وآله امناء اللَّه، اقلّ آثم جانى ابوالقاسم الموسوى الاصفهانى عفى عنه گويد: كه جناب عالم ورع تقى آقاى حاجى شيخ عباس قمى دام تاييده سابقا به ترجمه كتاب مستطاب عروة الوثقى شروع واز كتاب طهارت تا اواخر احكام اموات وقدرى از كتاب صلاة تا اول ستر و ساتر نوشتند، وتتمه كتاب طهارت وعمده صلاة وبقيه كتب آن در عهده تعويق ماند، اين ذره كم نام واقل انام نظر به شدت احتياج عموم اهل ايمان وكافه شيعيان از اهالى ايران وساير بلاد مسلمانان فارسى زبان، كه نوعا مقلّد حضرت مستطاب آية اللَّه الملك العلام حجة الاسلام آقاى علامه طباطبائى - مد ظلّه العالى على رؤوس الأنام - مىباشند، با عدم قابليت وقصور خود به اشاره آن بزرگوار با كمال تعجيل به تكميل ترجمه آن اقدام نمودم، وبه سبب اشتمال آن بر قواعد فقهيه واشارات به بعض نكات علميه با التزام به آن كه به قدر مقدور خصوصيتى از خصوصيات آن در ترجمه فروگذار ودقيقه از دقائق آن فوت نشود، با ملاحظه كمال اختصار به بيانى كه عوام نيز بتوانند از فوائد متضمنه آن بهرهمند باشند خالى از صعوبت نيست؛ زيرا به حكم وجدان لسان در بيان معانى انشائيه مطلق العنان است، به خلاف ترجمه كتابى از لغتى به لغت ديگر با تقيّد به حفظ ترتيب والتزام به بيان تمام فروع مندرجه؛ پس هرگاه در تعبيرات آن قصورى شده اميد است معذورم دارند. واسئل اللَّه تعالى أن يجعلها ذخيرتى ليوم لا ينفع مال ولا بنون فإنّه أرحم الراحمين«.
مترجم غير از ترجمه عروة الوثقى در ارتباط با اسرار نماز، حدود چهار صفحه مطلب به ترجمه كتاب افزوده و در پايان باب ششم كه در مقارنات نماز است، مىنويسد: »مترجم، ابوالقاسم الموسوى الاصفهانى عفى عنه گويد: اگرچه اين ذره بى مقدار از فيض مقامات باطنيه ودرجات عاليه معنويه، كه مختص محرمان بارگاه قدس كبريايى است محرومم، ولى در اين موقع مناسب ديدم با اذن حضرت آية اللَّه سيد استاد مدّ ظلّه العالى به مقدار فهم قاصر خود چند سطرى از اسرار نماز كه از صاحب شريعت مقدسه رسيده وعلماى اعلام ضبط نمودهاند، بنويسم: [بعد از چهار صفحه مىنويسد] اين است مختصرى از اسرار نماز كه از گلستان اخبار ائمه اطهار(سلام الله عليه) وكتب علماى اخيار رضوان اللَّه عليهم گل چينى كرده، نوشتم شايد برادران دينى از آن منتفع وسبب نجات اين ذره بى مقدار نيز گردد«.