پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٨
پنجمين همايش همانديشي دين از نگاه سينما
پنجمين همايش همانديشي دين از نگاه سينما، از روز ١٦ تا ١٨ مهرماه در حوزهي هنري با حضور متخصصان و صاحبنظران سينمايي برگزار گرديد كه در آن نظرات موافق و مخالف دربارهي مسالهي سينما و دين مطرح شد.
معاونت دانشگاه سوره در گفتوگو با هفتهنامهي پگاه، هدف از برگزاري اين همايش را طرح مسالهي رابطهي سينما و دين در بافت بومي ايران، برقراري ارتباط ميان سينماگران و حوزههاي علميه، جمعآوري و ارايهي نظرات برخي از مجتهدان در خصوص مسايل تخصصي سينما مانند نقش زن در فيلم و ديگر مسايل فقهي و موضوعي در سينما عنوان كرد.
دكتر فرهاد ساساني، پژوهشي و تحقيقي كردن رابطهي سينما و دين و طرح آن به صورت تئوري و استخراج رويكردهاي مختلف در اين خصوص و فراهم كردن زمينهي اجراي آن، و بسترسازي براي صدور احكام شرعي در خصوص مسايل تخصصي سينما را از ديگر اهداف برگزاري اين همايش ذكر كرد.
عضو شوراي سياستگذاري اين همايش، در خصوص اقداماتي كه تاكنون براي ايجاد ارتباط ميان حوزه و سينما انجام شده است، گفت: با برخي از روحانيون حوزهي علميهي قم كه در سطوح مختلف اين حوزه مشغول به تحصيل هستند همكاريهايي داشتهايم كه بايد اين ارتباط را بيش از پيش تقويت كنيم.
معاونت پژوهشي دانشگاه سوره، وضعيت سينماي ديني در ايران را متاثر از وضعيت حاكم بر كل سينماي ايران دانست و خاطرنشان كرد: فروش كم، هزينهي سنگين و عدم حمايت دولت از مهمترين موانع رشد سينماي ايران و تبعا سينماي ديني كشور است. وي ايجاد واحدهاي درسي با عنوان دين و سينما در دانشگاهها، اختصاص بخشي از دروس حوزه به مسالهي هنر و سينما، برگزاري دورههاي آشنايي با سينما براي طلاب و برگزاري همايشهايي در اين خصوص را از راهكارهاي نزديك كردن حوزههاي علميه با سينما دانست.
وي در ادامه افزود: اكنون برخي از كشيشهاي مسيحي در غرب با تحقيق و فعاليت در زمينهي مسايل تخصصي سينما، در پي اندازهگيري مقدار آن بر مخاطب هستند.
در اين همايش، عبداللّه اسفندياري تهيهكننده و استاد دانشگاه در سخناني با عنوان «نشانههاي سينماي ديني» گفت: عدهاي معتقدند سينماي ديني وجود ندارد، اما اگر دين را مجموعهاي از توصيفها و تكليفها بدانيم، ديگر نميتوانيم مدعي شويم كه سينماي ديني وجود ندارد. هيچ انساني نميتواند بدون تاثير از مجموعهي توصيفها و ارزشهايش ابراز وجود كند، چه رسد به اين كه بتواند آثار هنري توليد نمايد.
وي افزود: هر اثر هنري، هر قصه يا هر روايتي كه سرنوشت يا مسيري را براي ما حكايت ميكند، تصويري هستيشناسانه به همراه دارد كه بهتبع آن باري از تكليفها، بايدها و نبايدها، و ارزشها و ضدارزشها را بهوجود ميآورد كه به ميزان عمق و وسعت دينداري، خالق اثر، جهانبيني و ايدئولوژي ديني او است. ايشان با اشاره به اين كه شخصيتهاي مثبت در فيلمهاي ديني هرگز به پوچي نميرسند گفت: شخصيتپردازي، فضاسازي، سير ماجراي قصه، شروع و پايان حوادث و حتي سكانسهاي افتتاحيه و اختتاميهي فيلم همگي از اين نگاه تاثير ميگيرند.
وي يكي از علل گسترش آثار ادبي، قصهها، رمانها، نمايشنامهها و سينماي پوچگرايانه را سيطرهي نگاه غيرالهي و دنياگرايانه، تاثير ناكاميهاي بشر در زندگي دنيوي، ظهور پديدههايي چون جنگهاي عالمگير و كشتارهاي بيرحمانه و ناتواني علوم تجربي از نظم بخشيدن به زندگي بشر ذكر كرد.
اسفندياري گفت: در سينماي ديني نوعي نشانهگذاري رمزآلود براي هدايت خود و انتخاب مسير مشاهده ميكنيم، اين شخصيتها بهسادگي در سيطرهي عقل و علوم تجربي قرار نميگيرند و رمز و راز جهان را نميزدايند.
وي با اشاره به اين كه در بسياري از فيلمها نوعي كمك و ايثارگري مشاهده ميشود كه بدون اعتقاد به آخرت حتي به صورت ناخودآگاه نيز امكانپذير نيست گفت: به كدام دليل عقلي و منطقي يك شخص جان خود را فدا ميكند تا ديگران نجات يابند، ماندن نام نيك براي كسي كه فاني است، چه فايدهاي دارد!؟
«هلن همتي» استاد دانشگاه هنر نيز در سخناني تحت عنوان «انگارههاي زيباشناختي در سينما» گفت: سينماي ديني را نميتوان در يك گونهي سينمايي با قواعد و دستور زبان خاص جستوجو كرد، اما ميتوان جلوههاي ديني منبعث از ذهن سازندهي اثر را در هر ژانر و گونهي سينمايي مشاهده نمود.
وي با اشاره به اين كه جاي پاي سينماي ديني بايد در انديشه و احوالات فيلمساز دنبال شود، گفت: «سيسيل ب دوميل» ـ فيلمساز ـ با استفاده از قصههاي مذهبي به بهرهبرداري از اسكلت محكم داستاني در قصص تاريخ مذهب پرداخت و با افزودن نتيجهگيريهاي اخلاقي و سنتي در پايان هر فيلم، فروش سرسامآوري را به دست آورد.
همتي گفت: در افسانههاي علمي ـ تخيلي سينما، حضور يك ناجي كه قرار است، صلح و آرامش را براي جهانيان به ارمغان آورد، بارها به تصوير كشيده شده است. حتي در دنياي وسترنها نيز اسطورههايي يافت ميشود كه با يك اسب، يك كلاه و يك اسلحه سرزمينهاي مختلف را درمينوردند و با رشادتهاي خويش به ستمستيزي و دفاع از مظلومان ميپردازند.
«غلامرضا جلالي» محقق و كارشناس دفتر تبليغات اسلامي در مطلبي با عنوان «مردمشناسي ديني هنر و پرسشهاي هنرمندان»، نتايج تحقيقات خود در زمينهي نگرش ديني ١٨ سينماگر، مدير توليد و كارگردان را ارايه كرد. وي گفت: بايد مشخص شود كه جامعهي هنري كشور در چارچوب شخصيت انساني و حقوقي خود چه چالشهايي با فرهنگ ديني ما دارد، دغدغههايشان در قلمرو باورها چگونه است و حساسيتها و خط قرمزهايي كه با آن مواجه هستند، كدام است؟
جلالي تاكيد كرد: چه بايد كرد تا رابطهي دين و هنر مانند دورههاي گذشتهي تاريخ بماند و جدايي بين هنر و شريعت به وجود نيايد؟ دين چگونه ميتواند براي ابلاغ حقايق پنهان خويش از قالبهاي هنري استفاده كرده و پيچيدهترين مسايل مذهبي و عرفاني را در قالب سينما بيان نمايد.
وي با اشاره به اين كه حوزويان تا كنون كمتر با پرسشهاي عميق در قلمرو هنر و حكمت معنوي درگير شدهاند، خاطر نشان كرد: اگر فقيهي بخواهد به مسايل جاري اجتماع توجه كند، بدون ترديد بايد هنر سينما و تئاتر را به خوبي بشناسد، زيرا سينما عنصري تاثيرگذار در زندگي مردم است و الگوهاي مختلفي را به جامعه ارايه مينمايد.
اين محقق سينمايي گفت: در فيلم «طعم گيلاس» مسالهي حيات و يأس فلسفي مطرح است،«درخت گلابي»(مهرجويي) سؤال مطرح ميكند، «ميكس» (مهرجويي) اخلاق مدني را مورد بررسي قرار ميدهد و در «زير پوست شهر» مسايل گوناگون فقهي، اخلاقي و ارزشي به چالش كشيده ميشود.
وي با اشاره به اين كه يكي از مشكلات حوزه با سينما آراي متناقض، موضعگيريهاي ناهمسو، و ارايهي احكام و فتاواي متفاوت در يك مسالهي سينمايي است، گفت: به اعتقاد برخي صاحبنظران، فقهايي كه ميخواهند به سينما كمك كنند، در وهلهي اول بايد بپذيرند كه نبايد با اين هنر از بالا به پايين صحبت كرد، بلكه بايد با تعامل و به عنوان همكار به آن نگريست.
جلالي گفت: از نظر سينماگران يكي از مشكلات روحانيت نسبت به هنر و هنرمند اين است كه با وجود كشش و گرايشي كه هنرمندان به روحانيت دارند، اين قشر هنوز حاضر نشده است خود را در اين گونه امور دخالت دهد كه اين مساله موجب عدم دخالت روحانيت در مسايل مربوط به هنر شده و هنرمندان را با درهاي بسته از سوي روحانيت مواجه كرده است.
وي تصريح كرد: اگر هنرمندان نتوانند پرسشهاي خود را با يك مجتهد و فقيه مطرح نمايند، با يك سطح نازلتر ارتباط ايجاد ميكنند كه اين مساله هم براي روحانيت و هم براي جامعهي هنرمندان خطرناك ميباشد. ايشان با اشاره به اين كه هيچ چيز به اندازهي كنار گذاشتن دين در فضاي هنري جامعه، به هنر صدمه نرسانده است، گفت: وقتي دين صورت و حالت پويايي و زايش مستمر خود را از دست ميدهد، چگونه ميتواند مولد هنر و فهم هنري باشد. در حاليكه دين و هنر بايد بتوانند به دليل همزادي و همذاتي به راحتي يكديگر را بيابند.
«منوچهر ياري» محقق و كارگردان تلويزيوني در سخناني با عنوان «درام ديني و سينما» گفت: از آنجا كه «هنر ديني» و «دين هنر» ناممكن نخواهد بود، در نتيجه درام ديني و سينماي ديني نيز ناممكن نخواهند بود؛ همان گونه كه معقول به امر زيبا و امر زيبا به معقول تبديل ميشود.
وي در ادامه گفت: «دين» با برنامهها و احكام عبادي و اخلاقي خود ما را به خدا ميرساند و «هنر» به دنياي ما رنگ عقبي ميزند و تبعيدگاه انسان را از طريق معماري، نقاشي، شعر، موسيقي و نمايش به خانهاي مانوس و مالوف تبديل ميكند.
ياري گفت: سينماي ديني را نبايد با معيارهاي ظاهري و بيروني «شرع» تعريف كرد، بلكه ساختار و هيات سازندهي آن بايد جوهر تفكر ديني را نمايان سازد.
وي با اشاره به اين كه هنر و دين دو هدف مشترك و دو روش متفاوتند، گفت: «هنرها دينيترين موجودات عالمند» و دين همواره خود را به زبان و هيات هنر نمايانده است.
اين نويسندهي سينمايي انواع درام ديني را از نظر شكلي به شرقي، يوناني، قرون وسطايي و معاصر تقسيم كرد و گفت: درام ديني غرب با توجه به روح مسيحيت، درام اعتراف و اقرار به گناه است، ولي در تعزيه درام كتمان و خودفنايي است .
وي گفت: درام مذهبي ايران (تعزيه) ما را به تماشاي گزينش، سفر (سير و سلوك) و بازگشت (شهادت) ميبرد، اما درام غربي شامل تولد، جواني و مرگ است.