پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - روابط زمستانى - عابدینی عدالت
روابط زمستانى
عابدینی عدالت
رابطه رژيم صهيونيستى و تركيه به ٢٨ مارس ١٩٤٩ باز مىگردد. تركيه نخستين كشور مسلمانى بود كه اين رژيم را به رسميت شناخت. از آن پس بود كه رژيم صهيونيستى مهم ترين حامى تسليحاتى و نظامى ارتش تركيه گرديد و همكارى استراتژيك و ديپلماتيك بين دو كشور در سطحى عالى برقرار شد. اين رابطه تا چندى پيش كه رجب طيب اردوغان تهاجم اسرائيل به غزه (٢٠٠٩-٢٠٠٨) به شدت محكوم كرد پابرجا بود اما انتقاد وى موجبات تيرگى روابط را فراهم آورد.
پيشينه رابطه يهود و تركان عثمانى
در زمان حكومت تركها بر منطقه خزران در قرن نهم ميلادى (مناطقى بين شمال غربى درياى خزرو شمال كوههاى قفقاز تا جنوب ولگا) اين منطقه، بهشتى براى يهوديان سراسر دنيا بود. روسها آشكارا در تلاش بودند كه اين منطقه را به تصرف خود در آورند و پس از چندين بار تلاش، شاهزاده »سيت اسلاو اول«، توانست استحكامات نظامى خزر را به سال ٩٦٥ ميلادى به تصرف در آورد. دو سال بعد آيتيل به تصرف آنها در آمد و اين جنگ منطقه بالكان را نيز در بر گرفت.
اما مهمترين زمان رابطه تركان عثمانى و يهوديان به سال ١٤٩٢ بازمى گردد؛ زمانى كه بيش از ١٥٠ هزار نفر از يهوديان اسپانيايى به دليل تفتيش عقايد در اين كشور، به امپراطورى عثمانى گريختند. در آن زمان جمعيت قسطنطنيه به دليل جنگهاى صليبى و خطر محاصره دائمى، كمتر از هفتاد هزار نفر بود و به همين دليل عثمانيان، قرن چهاردهم را قرن مرگ سياه مىناميدند. اين حادثه تاريخى دليل مهمى براى شكل گيرى مجدد جمعيتى در اين شهر بود. در نتيجه، يهوديان مهاجر در شهر قسطنطنيه در قسمت »تسالونيكى«(Tessaloniki) اقامت گزيدند كه بعدها اين منطقه لقب »مادر اسرائيل« به خود گرفت و بىگمان علت اين نامگذارى جمعيت اكثريت يهوديان در اين منطقه بود.
جمهورى تركيه و رژيم صهيونيستى
پس از سقوط حكومت عثمانى و تشكيل دولت جمهورى تركيه، اين كشور در سالهاى ١٩٣٠، ١٩٤٠ پلى براى انتقال يهوديان اروپايى بود كه به خاطر آزار و شكنجه نازىها به اين منطقه گريخته بودند. اما پس از تشكيل رژيم، روابط ميان اين دو كشور شكل تازهاى به خود گرفت.
رژيم صهيونيستى و تركيه به دليل نزديكى جغرافيايى روابط خوب تجارى برقرار كردند كه اين امر موجب افزايش دوستى و پيوند بين آن دو شد. تجارت اين دو بر مبناى توافق مناطق آزاد تجارى در سال ١٩٩٧ شكل گرفت كه به آنها اجازه گردش آزاد تجارى را مىداد. در سال ٢٠٠٧ ارزش تجارى اين دو به ركورد جديد تقريبى سه ميليارد دلار رسيد. در همين سال، كشور تركيه هشتمين شريك بزرگ تجارى رژيم صهيونيستى شناخته شد. در نه ماهه نخست سال ٢٠٠٨ تجارت بين اين دو نسبت به سال ٢٠٠٧، ٣٠ درصد افزايش نشان مىداد. طرح خط لوله بزرگ براى انتقال آب، برق، گاز و نفت از تركيه به اسرائيل به امضاى طرفين رسيد.
اما روابط نظامى و اطلاعاتى تركيه و اسرائيل نيز وارد مرحله جديدى شد و همكارى امنيتى آنها در خصوص ارامنه و كردهاى مخالف دولت تركيه افزايش يافت. اسرائيل به طور مرتب مركز آموزش نظامى سازمان نظامى ارمنى (ASALA) را مورد حمله قرار داد كه به كشته شدن رهبر آنان منجر شد. اين دو مانورهاى مشترك نظامى برگزار كردند. همچنين مذاكراتى براى فروش موشكهاى اُفق (Ofeq) و سيستمهاى دفاع موشك هوايى به تركيه صورت گرفت كه با حمايت آمريكا همراه بود. سيستمهايى كه موجب ارتقا كلى ظرفيتهاى امنيتى و نظامى تركيه مى شد.
اما موضع تركيه به عنوان يك كشور اسلامى در قبال درگيرىهاى عربها و اسرائيل در زمانهاى مختلف، متفاوت بود. پس از جنگ ١٩٦٧ اسرائيل با عربها، تركيه در اعلام محكوميت اعمال اسرائيل به كشورهاى عربى پيوست. در همان زمان از اسرائيل خواست كه از مناطق اشغالى عقب نشينى كند، اما در عين حال هيچ گاه اسرائيل را يك رژيم مهاجم قلمداد نكرد. پس از دسامبر١٩٨٧ و افزايش سركوب فلسطينيان، تركيه اين عمل اسرائيلىها را محكوم و از حاكميت فلسطينىها بر سرنوشت خود حمايت كرد و در سال ٢٠٠٤ تركيه ترور شيخ احمد ياسين از سوى اسرائيل را »عمل تروريستى« خواند و آن را محكوم كرد. همچنين پس از سياستهاى خصمانه اسرائيل در نوار غزه، اين كشور را حامى تروريسم ناميد.
البته مقامات دو رژيم در برهههاى مختلف زمانى ديدارهايى با هم داشته اند. در ديدار سه روزه شيمون پرز رئيس جمهور رژيم صهيونيستى از آنكارا در نوامبر سال ٢٠٠٧، براى اولين بار به همراه عبدالله گل رئيس جمهور تركيه در يك پارلمان اسلامى به سخنرانى پرداخت. پرز و گل در اين ملاقات در خصوص نوع عملكرد برنامه هستهاى ايران اختلاف نظر داشتند. پرز بر اين باور بود كه غنى سازى اورانيوم در ايران براى نيروگاه اتمى است. البته عبدالله گل در اين ديدار قول داد كه براى آزادى سه سرباز اسرائيلى به گروگان گرفته شده تلاش خود را به كار ببرد. ناگفته نماند كه هفتهها پيش از كنفرانس به اصطلاح صلح خاورميانهاى آناپليس در مريلند در سال ٢٠٠٧، شيمون پرز و محمود عباس در تركيه مصوباتى را براى اختلافات بين دو كشور به تصويب رساندند. پرز در اين ديدار گفته بود: تركيه بازيگر مهمىدر خاورميانه در رابطه با آمريكا، سوريه و فلسطينيان و به ويژه ماست.
اما روابط حزب »عدالت و توسعه« و اسرائيل به گونهاى ديگر رقم خورد. به رغم روابط سرد اين دو كشور پس از به قدرت رسيدن حزب عدالت و توسعه در تركيه، وزير امور خارجه رژيم صهيونيستى در اوايل سال ٢٠٠٦ روابط با تركيه را »عالى« توصيف كرد. اما همان سال پس از ديدار خالد مشعل رهبر تازه منتخب فلسطينيان از تركيه، اين اظهارات تغيير كرد. ديپلماتهاى اسرائيلى اين ديدار را با ديدار مقامات رسمىاسرائيل با عبدالله اوجالان (رهبر كردهاى پ ك ك) مقايسه كردند كه اين امر خشم مقامات تركيه را در بر داشت و تركيه اين اظهارات را »غير مسئولانه و نادرست« خواند. پس از اين ديدار، روابط اسرائيل و تركيه رو به سردى نهاد. البته برخى اين سردى روابط را نمايش دولت تركيه به مردم مسلمان جهان اسلام مىدانستند به اين دليل كه تركيه به عنوان يك كشور مهم اسلامى در بسيارى از موضوعات مهم مانند درگيرىهاى اسرائيل - فلسطين و بحرانهاى لبنان موضعى بىطرف داشته است.
چند روز قبل از اولين تهاجم اسرائيل به غزه در ٢٧ دسامبر ٢٠٠٨، ملاقاتى ميان رجب طيب اردوغان و همتاى وى ايهود اولمرت برگزار شد. ملاقاتى كه به بررسى پيشرفت مذاكرات محرمانه گذشته اسرائيل و سوريه مىپرداخت كه در اين ميان تركيه نقش ميانجى را بين سوريه و اسرائيل ايفا مىكرد .
اما عمليات نظامى اسرائيل در غزه و خبر افزايش تلفات عمومى كه با تصاوير غم انگيزى از مظلوميت زنان و كودكان فلسطينى همراه بود با واكنش تندى از سوى تركها مواجه شد و اين درگيرى منجر به وخامت روابط بين اين دو شد. رجب طيب اردوغان در واكنش شديد سياسىنسبت به اين عمل اعلام انزجار و آن را به شدت محكوم كرد. هر چند ملاقات اردوغان با ايهود اولمرت به يك مسئله مشاجرهآميز تبديل شد. رهبران مخالف در تركيه نخست وزير اين كشور را محكوم كردند كه معامله محرمانهاى بين اردوغان و اولمرت براى تهاجم اخير اسرائيل وجود داشته است؛ اتهامى كه به سرعت و به دنبال اظهارات سفير رژيم اسرائيل در آنكارا تكذيب شد. اين سفير اظهار كرده بود كه در ملاقات مقامات دو رژيم، چه بسا اولمرت به اردوغان در خصوص امكان عمليات نظامى عليه حماس اشارهاى كرده باشد. تاييد اين خبر بسيار سخت بود و در واقع اين ذهنيت پيش آمد كه ممكن است اشتباهى در ترجمه صورت گرفته و چيزى در ترجمه حذف و يا اضافه گرديده است . در هر حال اردوغان به طور شديد و طعنه آميزى كشتن رهبران حماس از سوى اسرائيلى را سخت مورد انتقاد قرار داد و از اين رو باور موافقت وى با هر گونه عمليات نظامى عليه فلسطينيان سخت به نظر مىرسد.
در درگيرىهاى اسرائيل و غزه در سال ٢٠٠٨ -٢٠٠٩ كه طى آن هزار و سيصد فلسطينى به شهادت رسيدند، رجب طيب اردوغان از اسرائيل خواست كه اين جنگ را متوقف و از همه عملياتهاى نظامىاش عقبنشينى كند. وى عمل اسرائيل را »جنايت عليه بشريت« ناميد و اسرائيل را با كلمات تند مورد خطاب قرار داد و گفت اين عمليات باعث افزايش تنش بين كشورهاى مسلمان خواهد شد. وى به ديپلماسى فعال منطقهاى و مذاكره با سران كشورهاى عربى از جمله مصر، سوريه، اردن و عربستان سعودى پرداخت. مردم تركيه در واكنش به اين درگيرى كه باعث از ميان رفتن روابط اسرائيل با تركيه شد تظاهرات گستردهاى عليه اسرائيل در شهرهاى مختلف به راه انداختند كه بيشترين آن در شهر استانبول با دويست هزار نفر تظاهر كننده بود. هفتهها پس از آتش بس، روابط بين اين دو رژيم به طور روز افزونى رو به وخامت گراييد. در نشست جهانى اقتصاد در داووس (٢٩ ژانويه ٢٠٠٩) رجب طيب اردوغان اين كنفرانس را به نشانه اعتراض ترك كرد. در اين مذاكرات وقتى به موضوع سياست در خصوص جنگ غزه كشيده شد اردوغان با شيمون پرز به مشاجره برخاست و به شدت از اسرائيل انتقاد كرد و گفت: شما مردم را كشتهايد. وى همچنين به اختصاص زمان زيادترى براى صحبتهاى پرز (٢٥ دقيقه) در مقايسه با خود (١٢ تا ١٥ دقيقه بود) اعتراض كرد.
چه بسا دو دليل ديگر براى دولت آنكارا وجود داشته تا تلاش كند نقش پيشرو را براى پايان دادن جنگ ايفا كند.
١. تركيه جايگاه شوراى امينت سازمان ملل را (اول ژانويه ٢٠٠٩) را براى دو سال از آن خود كرده است. بنابر اين دولت آنكارا مسئوليت افزون ترى براى كار با پنج عضو دائم و نُه عضو غير دائم شوراى امنيت براى بازگشت صلح و امنيت به اين كشور را دارد.
٢. تركيه تنها كشورى است كه روابط نزديك با تمام طرفهاى درگير را دارد. در واقع اين نزديكى بخصوص در زمان بحران حياتىاست كه ميانجيگرى امتيازى براى تركيه باشد. بنابراين احمد دوات اوغلو مشاور ارشد سياست خارجى اردوغان كه گفته مىشود مسئوليت ديدار غير منتظره با خالد مشعل رهبر در تبعيد حماس در فوريه ٢٠٠٦ داشته است مجددا براى يافتن راههاى پايان دادن جنگ به منطقه عازم شد. به نظر مىرسد پس از اينكه اسرائيل به طور يكجانبه اعلام كرد كه عمليات نظامى را (١٧ ژانويه ٢٠٠٩) به اتمام رسانده دعوت اوغلو نقشى مهمى را در راضى كردن حماس براى پايان دادن به حملات راكتى به مقر صهيونيستها در شمال و شرق غزه داشته است.
منابع:
BBC NEWS .١
www.washingtoninstitue.com .٢
.The Jerusalampost ٢٠٠٧,١١,١٢ .٣
The Israel Government Official website .٤
Hurriet News .٥
Turkey relations _ Aljazeera English inside story Gaza story sours Israel .٦