پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - مسأله هستهاى ايران و چالشهاى روسيه و امريكا - پورفرد مسعود
مسأله هستهاى ايران و چالشهاى روسيه و امريكا
پورفرد مسعود
با توجه به اينكه امريكا و شوروى سابق توافقنامههاى متعددى امضا كردهاند كه طى آن دو كشور متعهد شوند، در راستاى خلع سلاح، تسليحات هستهاى خود را تخريب كنند. اما امروز با گذشت يك دهه از اين توافقنامهها، هيچيك از دو كشور، نه تنها كلاهكهاى هستهاى خود را تخريب نكردهاند، بلكه همچنان بر افزايش تعداد آنها ادامه دادهاند.
امريكا و روسيه حدود يك دهه است كه بر سر مسئله هستهاى ايران همديگر را به چالش فرامىخوانند. روسيه چشم به تجارت پر سود هستهاى با ايران دارد و آنرا امتيازى براى جلوگيرى از ورود نامحرمان به حياط خلوت خود تلقى مىكند و امريكا به لحاظ ايدئولوژيك، ايران را دشمن اصلى و يكى از محورهاى شرارت مىداند و نئومحافظهكاران طراح دولت بوش، آن را خطر بالقوهاى براى امريكا و موجوديت اسرائيل و نقشههاى خاورميانه بزرگ مىشناسند. روسيه كه از ناحيه ايران در مسئله چچن، آشوبهاى تاجيكستان، درگيرى آذربايجان، ارمنستان و اخيراً خشونتهاى ازبكستان آسوده خاطر است، ظاهراً تهديد كمترى از هستهاى شدن ايران احساس مىكند، ولى تمايل رهبران روسيه به نزديكى با غرب و اتحاديه اروپا، و نيز تأمين هزينههاى شركت در تحريم عليه ايران ممكن است نگاه روسيه را به مسئله هستهاى ايران عوض كند.
اينك به بررسى راهكارها و استدلالهاى هر دو طرف درخصوص مسئله هستهاى ايران مىپردازيم:
امريكا
- جورج بوش، در ٢٥ ژوئن ٢٠٠٣ اعلام كرد كه »ما يك ايران با تسليحات هستهاى را تحمل نخواهيم كرد«. وى گفت: ساخت نيروگاه هستهاى براى كشورى چون ايران كه داراى منابع سرشار نفت است، هيچ توجيهى ندارد و بهطور ضمنى به معناى آن است كه نيروگاههاى آن كشور براى ساخت تسليحات هستهاى مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
اين در حالى است كه در دوره محمدرضا پهلوى، امريكا يىها در توجيه برنامههاى هستهاى ايران ادعا كردند كه شاه براى ذخيره نفت در جهت استفاده از آن در اهدافى سودآورتر، به انرژى هستهاى رو مىآورد. اما پس از انقلاب، به علت از دست دادن منافع استراتژيك خود در ايران، در نقطه مقابل موضع گرفتهاند.
امريكايىها در تمام اين مدت براى قطع همكارىهاى هستهاى بإ؛ ايران، روسيه را تحت فشار قرار دادهاند؛ از جمله در ژوئيه ١٩٩٩ هفت شركت و مركز تحقيقاتى روسى بهدليل اينكه واشنگتن معتقد بود كه در توسعه برنامههاى موشكهاى بالستيك به ايران كمك كردهاند، جريمه شدند. امريكايىها ادعا مىكردند كه مراكز پژوهشى، دانشمندان و كارشناسان نظامى روسيه در اجراى برنامه اتمى و موشكى ايران نقش مهمى ايفا مىكنند. اين در حالى است كه دولت بوش براى بودجه سال ٢٠٠٥ خود، درخواست ١٩ ميليارد دلار درخصوص گسترش سلاحهاى هستهاى كرده است كه نسبت به گذشته افزايش چشمگيرى داشته است. با توجه به سياستهاى اعلام شده و سخنان مسئولين بلندپايه امريكا ، مىتوان تقابل موجود ميان ايالات متحده و ايران را حدس زد؛ براى مثال ريچارد بوچر سخنگوى وزارت خارجه امريكا در راستاى اتهامات مقامهاى رسمى امريكا به ايران اعلام نمود: »تهران بايد استانداردهاى بينالمللى را كه از سوى اكثر كشورهاى جهان پذيرفته شده است، قبول كند... تقريباً تمام كشورهاى جهان پروتكل الحاقى را پذيرفتهاند و ايران نيز بايد آنرا امضا كند.رحمهما الله
نيز ريچارد پرل مشاور وزير دفاع امريكا اعلام كرد: بهترين راه براى مقابله با برنامههاى هستهاى ايران، آزاد كردن و رهايى مردم ايران است. سرانجام جورج كنت، رئيس سازمان جاسوسى امريكا (سيا) نيز در گزارشى به كنگره اين كشور، ايران را به داشتن يكى از فعالترين برنامههاى دستيابى به تسليحات هستهاى متهم كرد.
در مجموع تقابل امريكا در رابطه با مسئله انرژى هستهاى ايران را مىتوان در پنج محور نام برد:
١. مسئله توسعه تسليحات كشتار جمعى.
٢. مبارزه با تروريسم.
٣. وضعيت صلح خاورميانه.
٤. حقوق بشر.
٥. تهديدات بالقوه عليه موجوديت اسرائيل.
روسيه
در ژانويه سال ١٩٩٥ مسكو و تهران قراردادى به ارزش ٨٠٠ ميليون دلار براى ساخت نيروگاه اتمى بوشهر منعقد كردند. البته شركتهاى آلمانى در سال ١٩٧٤ در دوره محمدرضا پهلوى پروژه بوشهر را آغاز كرده بودند اما عمليات ساختمانى آن بهخاطر انقلاب اسلامى در سال ١٩٧٩ متوقف شد و سرانجام در جنگ تحميلى عراق عليه ايران نيروگاه اتمى بوشهر آسيب جدى ديد و براى بازسازى، ايران نياز به جلب كمكهاى فنى خارجى پيدا كرد. در نتيجه با موافقت دو كشور ايران و روسيه عمليات بازسازى نيروگاه بوشهر در سال ١٩٩٥ آغاز شد و طبق گفته مقامات مسئول ايران اين نيروگاه كه نيروگاه آب سبك ١٠٠٠ مگاواتى است در سال ٢٠٠٥ راهاندازى خواهد شد.
روسيه همكارى خودش را با ايران در تمام زمينهها صلحآميز اعلام نمود و علىرغم فشارهاى امريكا در مارس ٢٠٠١، رئيسجمهور دو كشور يك معاهده همكارى را به امضاء رساندند. و نيز در اكتبر ٢٠٠١ مسكو و تهران موافقتنامههايى را براى صدور كالاهاى نظامى روسيه به ايران امضا كردند. ارزش اين موافقتنامهها ٤٠٠ ميليون دلار بود و شامل كالاهايى چون لوازم يدكى تسليحات ساخت روسيه، جتهاى جنگنده جديد و احتمالاً تجهيزات هوايى - دفاعى، سيستمهاى زمين به زمين و سيستمهاى ضد كشتى بود.
در مجموع مسكو علىرغم فشارهاى زياد امريكا هنوز هم همكارىهاى هستهاى خود با ايران را قطع نكرده است.
مقامات روسيه ايران را همسايه و شريك سنتى روسيه مىخوانند و تأكيد مىكنند كه شكى وجود ندارد كه روسيه تعهداتش نسبت به ايران را انجام خواهد داد و نيروگاه هستهاى بوشهر را تكميل خواهد نمود.
پوتين پس از اظهارنظر تونى بلر نخستوزير انگليس اعلام داشت:
»روسيه همكارى هستهاى خود با ايران را متوقف نخواهد كرد، ولى بر اين امر اصرار داريم كه برنامههاى هستهاى ايران بايد تحت نظارت و كنترل آژانس بينالمللى انرژى اتمى (IAEA) باشد.رحمهما الله
ايگور ايوانف وزير خارجه روسيه نيز در مصاحبهاى عنوان كرد كه حمايت روسيه از پروژه ٨٠٠ ميليون دلارى نيروگاه اتمى بوشهر در تطابق با تعهدات بينالمللى ما است.
نوع تعامل ايران با روسيه از اهميتى دوچندان برخوردار است. تاكنون زمامداران روسى اگرچه در برخى از مواقع تا حد امكان بر سر تعهدات دوجانبه خويش باقى ماندند، با اين حال نشان دادهاند منافع ملى و خصوصاً اقتصادى خويش را در بسيارى جنبهها بر روابط دوجانبه با ايران ارجح مىدانند.
دلايل همكارى روسيه با ايران
١. در صورت قطع همكارى با ايران اين كشور موقعيت خود را در بازار رقابتى تكنولوژى هستهاى تضعيف خواهد كرد. (زيرا پوتين در جريان اجلاس سران گروههشت در اواسط سال ٢٠٠٣ با اشاره به اين موضوع اعلام كرد كه در فرآيند منع تكثير تسليحات، گامها و اقداماتى كه روسيه را دچار زيان رقابتى نمايد تحمل نخواهد كرد.
٢. روسيه از مشاركت استراتژيك با ايران نفع مىبرد و بيشتر از همه اين نفع ژئوپولتيكى است كه اين كشور را به همكارى با ايران تشويق مىنمايد.
٣. روسيه در شرايط همكارى با ايران فضاى بيشترى براى پىگيرى سياست خارجى خود دارد: و يك ايران با ثبات و به لحاظ تكنولوژيكى پيشرفته براى روس مفيد است. از طرفى نيز با بودن صلح و ثبات جامع در خاورميانه نفع مىبرد.
٤. مسير ترانزيتى جايگزينى كه آسيا را به اروپا پيوند مىدهد ميلياردها دلار درآمد را براى روسيه به همراه دارد. اين كشور از طريق خط آهن يكصد ميليون دلارى و ٣٤٠ كيلومترى كه روسيه را از طريق آذربايجان و ايران به خليجفارس متصل مىكند، منافع اقتصادى با ايران را تعقيب مىكند.
٥. بوشهر پس از تكميل براى روسيه درآمدزايى خواهد داشت و بازتابى از الزامات اقتصادى است. حدود يكصد ايرانى به منظور راهاندازى نيروگاه بوشهر در حال آموزش در روسيه هستند و بهقول سرگئى بلاگف متخصص مسائل سياسى كشورهاى مستقل مشتركالمنافع در نگاه مسكو اميد به كسب درآمد از همكارى هستهاى با ايران بر نگرانى از ظهور يك قدرت هستهاى جديد مىچربد.
چالشهاى پيش روى روسيه و امريكا
رابطه روسيه و امريكا پس از حادثه ١١ سپتامبر در حوزه مبارزه با تروريسم كه براى امريكا »القاعده« و براى روسيه »چچن« مهم تلقى مىشد، پيشرفت قابل توجهى يافت؛ ولى نگرانى روسيه از نقش امريكا در جهان تكقطبى و نظم نوين جهانى و اضطراب امريكايىها از سرازير شدن تكنولوژى هستهاى و سلاحهاى كشتار جمعى از طريق روسيه به كشورهاى محور شرارت و فعاليتهاى روسيه در نشان دادن استقلال و نفوذ جهانى چالشهاى جديدى را ايجاد كرده است.
اختلافنظر ميان امريكا و روسيه بر سر كشورهايى كه در شمار محور شرارت قرار گرفتهاند محل بحث و گفتوگوى جدى اين دو كشور است. چين، كره شمالى و ايران بهعنوان مكانهايى كه روسيه در گسترش مهارت و لوازم مربوط به سلاحهاى كشتار جمعى نقش مستقيم داشته است از نظر امريكا مورد تائيد نيستند و با توجه به اظهارات هر دو كشور مبنى بر رويكرد يكسان درخصوص منع گسترش سلاحهاى كشتار جمعى به كشورهاى جهان همچنان اختلاف اساسى و غيرقابل انكار درخصوص مسايل هستهاى بين آنها وجود دارد.
تاكنون روابط ايران و روسيه در رابطه با فروش تكنولوژى هستهاى و موشكى بهعنوان موضوع عمده و بحثانگيز در روابط روسيه و امريكا عمل كرده است. وضعيت كنونى اين گفتوگوها بهويژه بحث غنىسازى اورانيوم و فعال كردن راكتور اصفهان در توليد هگزافلورايد اورانيوم و مذاكرات ژنو در هر لحظه مىتواند بهعنوان تعيينكننده وضعيت چالش واشنگتن و مسكو نگريسته شود. روسيه در حالىكه از ايران بهعنوان يك متحد ژئوپلتيك و شريك سنتى در منطقه نام مىبرد با دقت به بهايى كه حركت به سوى رابطه با ايران خواهد داشت نظر مىكند.
مسئله داخلى روسيه و همسايگانش
تلاشها و فعاليتهاى جنجال برانگيز روسيه در داخل كشور پس از فروپاشى درخصوص حفظ وضع موجود و تغييرات بسيار كند و تدريجى خستهكننده در كنار شيوه عمومى روسها در ايجاد آرامش و ثبات در جامعه و حياط خلوت خود امريكايىها را وادار به واكنش ساخته تا ماهيت دمكراتيك و ارزشهاى اساسى روسيه و همسايگان تازه به استقلال رسيده نوظهور را زير سؤال ببرند روسيه كه در حياط خلوت خود اين روزها از طرف فعاليتهاى امريكا غافلگير شده است، به شدت احساس خطر و آسيبپذيرى مىكند.
ويكتور يوشچنكو از اوكراين و ميخائيل ساكاشويلى از گرجستان كه هر دو با انقلاب رنگى بهقدرت رسيدهاند، ولاديمير ورونين رئيس جمهور »مولدوا« كه با يك حربه توانست جلوى شورش را در كشور خود بگيرد و از وقوع انفجار مردمى در كشور خود جلوگيرى كند و با انتقاد شديد از روسيه، گوى نقد از روسيه را از دست مخالفان خود ربود و با اين كار توانست آنها را آرام كرده و اوضاع را بهدست گيرد و خشونت در ازبكستان كه اسلامكريماف را به وحشت انداخته و خود شخصاً شورش انديجان را سركوب كرده است و نيز آتش زير خاكستر در آذربايجان كه روسيه را به هراس انداخته است، امّا الهامعلىاف رئيسجمهور آذربايجان، نه روسيه را نقد مىكند و نه آرزو مىكند كه انقلاب مخملى در كشورش رخ دهد و از اوضاع فعلى راضى است و قصد دارد، آنرا به همين شكل حفظ كند، هرچند كه الهامعلىاف و پدرش هر دو سابقه بدى در يكطرفه كردن انتخابات دارند و هماكنون سه حزب مخالف عمده در آذربايجان (حزب مساوات به رهبرى عضو سابق پارلمان عيسى قنبر و حزب دموكراتيك به رهبرى عضو سابق پارلمان رسولقلىاف و حزب مردم به رهبرى علىكريملى) كه رهبران اين سه حزب در ماه ارديبهشت به ملاقات سفير امريكا در آذربايجان رفته بودند، اين حركت موافقان علىاف را بهشدت برآشفت و اين نشان مىدهد كه اوضاع آذربايجان به مراتب آشفتهتر از زمانى است كه اوكراين در زمان انتخابات داشت. بههرحال حياط خلوت روسيه اين روزها در آستانه حوادث غيرمترقبه است كه مسئولان اين كشور را بهشدت آشفته كرده است و اين امور مىتواند در رابطه امريكا و روسيه درخصوص انرژى هستهاى ايران تأثيرگذار باشد.
رابطه مسكو با غرب و امريكا
مقامات امريكايى بر اين باورند كه هرچند روسيه در سالهاى اخير قدمهاى مثبتى در جهت ايجاد روابط تجارى با غرب برداشته و سطح تعاملات خود با امريكا را افزايش داده است، اما اين كشور همچنان بايد از صدور سلاح به كشورهايى كه از نگاه امريكا در محور شرارت قرار گرفتهاند، پرهيز كند.
روسيه در مقابل اظهار داشته كه شركتهاى غربى، ايران را به تكنولوژى موشكى و هستهاى مجهز كردهاند؛ نه شركتهاى روسى. با اين همه روسيه پيشنهاد كرد به ايران براى اجازه دادن به بازرسهاى بينالمللى تحت فشار بيشترى قرار دهند. البته ترس روسيه از داشتن چرخه سوخت ايران است و پيشنهاد اخير روسيه قبل از نشست حسن روحانى در ژنو (١٣٨٣/٣/٤) با وزيران سه كشور آلمان، فرانسه و انگليس، درخصوص غنىسازى اورانيوم ايران در روسيه، حاكى از اين ترس روسيه است.
در اين ميان امريكايىها نيز فعالتر شده و از تمامى اهرمهاى موجود براى قطع رابطه ايران و روسيه استفاده كردهاند. حتى در مذاكراتى كه پس از ١١ سپتامبر ميان روسيه و امريكا صورت گرفت، امريكا تلاش نمود تا خسارتهاى احتمالى صرفنظر كردن روسيه از ادامه فعاليت با ايران را بپردازد. در اين زمينه راهكارهاى امريكا از جمله خريد تعدادى از تسليحات ساخت روسيه يا واردات ضايعات هستهاى روسيه توسط تايوان، كره جنوبى و ژاپن، همچنين دستور به ناسا در جهت استفاده از خدمات آژانس فضايى و هواپيمايى روسيه و پرداخت هزينههاى آن را ارايه كرده است كه با استقبال جدى روسها مواجه نگرديد، زيرا علىرغم اظهارنظر كارشناسان امريكايى، روسيه به اين مطلب پى برده است كه قابليتهاى نوظهور هستهاى در كشورهاى مخالف امريكا وجود دارد كه به روسيه بهعنوان يك شريك منطقهاى مهم و بازار بزرگ براى تكنولوژىهاى نظامى مىنگرد و نيز سقوط جهانى بازار تسليحات و سقوط مداوم مجموعه صنايع نظامى روسيه موجب شده است كه احساس كنند، مجبور به گسترش روابط با خريداران فعلى يا آينده سلاحهاى روس، مانند ايران و چين، هند هستند؛ »چنان كه رئيسجمهور روسيه در اجلاس سران گروه هشت، در اواسط سال ٢٠٠٣ اعلام كرد كه گامها و اقداماتى كه روسيه را دچار زيان رقابتى نمايد، تحمل نخواهد كرد«.
پيامد انرژى هستهاى ايران براى روسيه و امريكا
درباره پيامدهاى انرژى هستهاى ايران بايد گفت كه پس از فروپاشى شوروى در سال ١٩٩٨ دو نكته در رابطه روسيه و امريكا مهم تلقى مىشود.
يكم. از زمانى كه روسيه به دعوت ايران براى ساخت نيروگاه اتمى بوشهر پاسخ مثبت داد و مسئله انرژى هستهاى ايران مطرح شد.
دوّم. دلارهايى كه امريكا در كشورهاى تازه به استقلال رسيده شوروى سابق هزينه كرده كه اين روزها مؤثر واقع شده است و زنگهاى خطر يكى پس از ديگرى براى روسيه به صدا در مىآيند؛ از اوكراين تا مسئله ازبكستان كه دامنه خشونت آن را فراگرفته است.
در هر صورت دو طرف بر ضرورت يك سازش آگاه هستند و ظاهراً به حل اختلافات باقى مانده در مورد اين دو مسئله علاقه نشان مىدهند، برخى از نشانهها نمايانگر سست شدن روسيه در برخى از مقاطع بوده اما تاكنون روسيه هيچگونه تعهد رسمى مبنى بر عدم همكارى هستهاى با ايران نداده است. در عوض احتمالاً دولت امريكا نيز از تمام ابزارهاى تشويق كه در اختيار داشته استفاده نكرده است. ولى قرائن نشان مىدهد كه روسيه نيز با داشتن چرخه سوخت ايران كاملاً موافق نيست و دوست دارد منابع صرفاً از طريق روسيه تأمين گردد. همانطور كه امريكا ٢٠ راكتور هستهاى بدون هيچ چرخه سوختى براى كره جنوبى در نظر گرفته تا نبض كرهاىها را در دست داشته باشد و اگر اعتراضى كنند ديگر از سوخت خبرى نباشد و تمامى راكتورها تعطيل شود بهنظر مىرسد روسيه نيز تمايل دارد كه ايران چرخه سوخت نداشته باشد تا بتواند هم امتيازى نسبت به برنامه هستهاى ايران داشته باشد و نيز به امريكا بگويد كه مسئله هستهاى ايران در دست روسهاست و در هر زمان كه بخواهد با حياط خلوت خود معامله كند.
اما بدشناسى روسيه اينجاست كه از همه طرف با همفكران امريكا محاصره شده است. سفر جورج بوش به گرجستان و اعلام رضايت او از روند دموكراسى در كشورهاى تازه به استقلال رسيده و ابراز خوشحالى از روند رو به رشد آن دقيقاً اين همان چيزى است كه روسيه را در مقابل به واكنش وامىدارد و بهترين اهرم در مقابل اين نقطه ضعف، تقويت همكارى با ايران است.
از اينرو انتظار نمىرود كه اختلافات روسيه و امريكا بر سر مسئله هستهاى ايران به سادگى حل شود؛ بلكه اين اختلاف روزبهروز پيچيدهتر شده و بر ابعاد آن افزوده مىگردد. در نتيجه پيامدها و واكنشهاى ناخواسته و خواسته اين دو قدرت، در مجموع زمانى به نفع ايران خواهد بود كه هوشمندانه و هوشيارانه از رابطه اين دو قدرت به نفع خود بهرهبردارى نمايد.