نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠
مهذب الذريعه الى تصانيف الشيعه
تاليف : شيخ آقا بزرگ تهرانى
تنظيم واضافات : سيداحمد حسينى
علامه متتبع و محقق بزرگ معاصر آقا شيخ محمد محسن معروف به آقا بزرگ تهرانى از دانشمندان والامقام عصر حاضراست كه تمام پژوهشگران و محققان اسلامى و كسانى كه پيرامون دانشهاى اسلامى به بحث و تحقيق برخاسته اند كم و بيش با آثار باارج اين شخصيت علمى سر و كار دارند.
بزرگترين اثر بسيار مفيد علامه تهرانى كتاب مشهور[ الذريعه الى تصانيف الشيعه] مى باشد كه در آن كتابهاى شيعه ( امامى زيدى اسماعيلى ) رااعم از عربى فارسى اردو تركى كردى و گجراتى به ترتيب حروف اول نام كتابها گرد آورده است و تا آنجا كه مى توانسته گزارش مختصرى از كتابها و تاريخ چاپ يا محل وجود بعضى از نسخه هاى خطى آنها را نشان داده است .
علامه تهرانى سال ١٣٢٩ ق بدين كار شروع كرده و تاروزهاى آخر زندگانى خود (درگذشته سال ١٣٨٩ ق )از كوشش كاوش با زنه ايستاده و همواره آنچه را كه مى ديد و مى خواند يادداشت مى كرد و بتدريج بر حجم كار مى افزود.
سال ١٣٥٥ق جلداول اين اثر در نجف اشرف به چاپ رسيد و در آن وقت گمان مى رفت كه كتاب در ده جلد خواهد بود ولى كار توسعه پيدا كرد تا آنجا كه هنگام در گذشت مولف نوزده جلداز آن چاپ شده و پس از وى در بيست و پنج جلد چاپ دوره آن بپايان رسيد.
پس از تكميل دوره ( از حرف الف تاياء) مقدارى يادداشتهاى متفرقه و نامرتب مربوط به كتابهائى كه نام آنها در ذريعه نيامده يا معلوماتى اضافى و تصحيحى مربوط به كتابهائى كه در ذريعه ذكر شده بخط علامه تهرانى در آثار باقيمانده وى پيدا شده كه اينها نيز باز نويس و تنظيم شده و در دو جلد در حال چاپ است .
اين كار بزرگ و باارزش بطورى كه اجمالا گفته شد كارى است عظيم كه با نبودن وسائل كافى در آن شرايط با كوشش هاى مداوم و تلاش هاى خستگى ناپذير علامه تهرانى تحقق پذيرفت .
هنگام تاليف الذريعه كتابخانه هاى عمومى بسياراندك و فهرست نسخه هاى خطى به شكل كنونى تنظيم و چاپ نشده بود و بسيارى از كتابداران حاضر به تحويل يا معرفى كتاب هاى خود نبودند.از طرف ديگر مشكل مسافرت و رفت و آمد شهرها و كم بود كتابهاى چاپى موجب دشوارى كار گرديده بود.ازاين رو اثر ياد شده كارى كارستان واز توان يكفرد بيرون بود كه ما عظمت و كتاب و مولف عاليقدراو را ستايش مى كنيم .
اما در كنار اين ارج گذارى مناسب است كه موارد كمبود و كاستى هاى آن يادآورى شود:
بسيارى از موارد در ذريعه به نقل از كتابها يااز زبان ديگران اكتفا شده يااگر مولف محترم آن را ديده فرصت كافى براى بررسى كامل نداشته و به اختصاراز آن گذشته است . در نتيجه اطمينان به ديگران يا شتابزدگى به اشتباهات فراوان گرفتار گرديده است يا مطالب خلط شده و خواننده را نيز به اشتباه مى اندازد.
از سوى ديگر چون كارهاى مشابه در عصر مرحوم مولف كم انجام شده بود و وى با سبك فيش بردارى مرسوم دراين گونه كارهاى بزرگ آشنا نبود كتاب دچار نقصهاى فنى شده و نمى توانست معلومات كافى را براى محققين بازگو كند.
بطور بسيار مختصر و براى نمونه اين كاستيها را نشان مى دهيم : اختصار و تغيير در نام كتابها گوناگون نوشتن نام مولفان مجهول بودن لغت كتابها بيان نشدن موضوع كتابها نشان ندادن نسخه هاى خطى در كتابخانه هاى عمومى دنيا دقيق نبودن در تاريخ و خصوصيات چاپ كتابها...
بنابراين تجديد نظر در تمام كتاب ذريعه و تنظيم و ترتيب و تكميل آن كارى بسيار لازم و كمكى بااهميت به پژوهشگران خواهد بود.
كتاب[ مهذب الذريعه] بدين روشن تنظيم شده است :
١-معلومات مربوط به كتابها كه در ذريعه آمده بود دربرگهائى فيش شده و مطالب مربوط به شخص مولفان يا مطالب متفرقه اى كه ذكرشان لازم نبوده همگى اسقاط گرديده است .
٢-تكميل معلومات ذريعه از روى فهرستاهاى نسخه هاى خطى يا كتابهاى چاپى يا خطى كه ديده و بررسى شده است .
٣- اضافه نام بسيارى از كتابها و نوشته هايى كه در بيوگرافى ها و شرح حالها و كتب تراجم آمده يا مولفين بمناسبتى در آثار خوداز آنها ياد كرده اند.
٤- نامهاىارجاعى براى كتابهائى كه بعناوين مختلف مشهورند يا ذكر شروح و حواشى و ترجمه ها و ماننداينها با برگرداندن به نامهاى دقيق آنها.
٥- در هر كتابى اين مشخصات رعايت شده : نام كامل كتاب و برابر آن لغت و موضوع نام مولف و تاريخ در گذشت يا عصر وى گزارش اجمالى از محتواى آن با ذكرابواب و فصول تاريخ تاليف و محل آن مقدارى از آغاز كتاب عدد چاپها و ويژگى هر چاپ نسخه هاى مهم خطى آن خصوصا در كتابخانه هاى عمومى با ذكر جهت اهميت وامتياز هر نسخه .
٦- فهرست موضوعى براى كتابها.
٧- فهرست مولفان با شمارش كتابهاى هر يك از آنها.
لازم به يادآورى است كه اين پژوهش تاكنون هفتاد درصد آن انجام يافته است .
اين كار نياز بسيار به يارى محققان و صاحبان كتاب و نويسندگان و مولفان دارد كه باارائه آثار تاليف شده يا فرستادن نسخه اى از كتابهائى كه چاپ و نشر شده كار مولف اين اثر را تكميل كرده كه به جهان علم و دانش خدمتى ارجمند خواهد بود.