نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - كتابخانه حوزه

استعانت از كفار

مصطفى بن محمد الواردانى ترجمه محمد رضا قاسمى مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى بهار ١٣٧١ بها ٥٠٠ ريال.

موضوع بحث رساله حاضر از اهميّت ويژه اى در ميان مسلمانان برخوردار است. ريشه در قرآن و وحى الهى دارد. بى توجهى نسبت به آن براى مسلمانان عواقب خطيرى در پى دارد. از اين روى بر مسلمانان و بويژه سردمداران جوامع اسلامى است كه از اين موضوع غفلت نكرده و در روابط خود با ساير فرق اصول برگرفته از متن قرآن و مبانى اسلام را مدّ نظر قرار دهند.

رساله حاضر مجموعه اقوال مفسرين و فقهاء و ساير دانشمندان اسلام است درباره: (يارى خواستن از كفّار در امور مسلمانان). مصطفى بن محمد الواردانى شايد از
علماى دولت عثمانى باشد كه در قرن دوازدهم هجرى مى زيسته و شايد شيخ مصطفى بن محمد بن احمد باشد كه در قرن حاضر مى زيسته و دست خطى از او به نسخه اى از كتاب (التأويلات) ابومنصور ماتريدى كه در سال ١١٦٥ نگاشته موجود است.

افزون بر ترجمه متن عربى رساله در آغاز مقدمه مبسوطى از دكتر طه جابر فياض العلوانى آمده كه براى اهل تحقيق بسيار سودمند خواهد بود.

تحقيقاتى كه در رساله صورت پذيرفته به شرح زير است:

١ . ذكر سوره و شماره آيات قرآن.

٢ . استخراج روايات و آثار علما و ذكر آدرس و مأخذ آنها.

٣ . شرح حال مختصرى از كسانى كه نام آنان در كتاب آمده است.

٤ . آدرس اقوال مفسرين و فقهاء.

٥ . شرح كلماتى كه نياز به شرح داشته اند.

٦ . تصحيح اشتباهات كتاب با تطبيق آن بامنابع اصلى.

مطالب جزوه بدين شرح است:

١ . نهى از دوستى با كافران.

٢ . نهى از اعتماد و اطمينان بر اهل كتاب.

٣ . كمك نگرفتن از غير مسلمين.

٤ . كمك نخواستن از كافر.

تفسير قرآن: (سوره حمد و بقره)
حسينعلى راشد موسسه اطلاعات چاپ اول ١٣٧١ در ١٦٧ صفحه بها ٩٠٠ ريال.

تفاسيرى كه تاكنون نوشته شده هر كدام از ديدگاه خاصى به كلام وحى نگريسته اند: برخى از ديدگاه كلامى و برخى از بُعد فلسفى عرفانى برخى از بُعد علمى و ادبى و ... غالب تفاسير براى استفاده قشر خاصى مثل اهل دانش و... نگاشته شده و براى فهم و بهره مندى توده و عموم مردم سهمى در نظر گرفته نشده است در حالى كه قرآن دعوت عام و رسالت جهانى و عمومى دارد و مى خواهد كه همه جهانيان از معارف آن بهره مند شوند. بنابراين مى بايست به گونه اى قرآن راتفسير كرد كه همه سطوح و اقشار جامعه از فهم قرآن (به اندازه ظرفيت خود) استفاده ببرند. اين منظور به انجام نمى رسد مگر اين كه تفاسيرى با زبان فارسى ساده و خالى از تكلف و اصطلاحات و
مشكل نويسى فراهم آيد. از جمله كسانى كه در اين جهت گام برداشته مرحوم حسينعلى راشد است. او از همان آغاز كار بر آن بوده تا كلام و قلم خويش را در سطح عامه مردم پائين بياورد تا رسالت جهانى و پيام جاويد قرآن براى عموم واضح و روشن نمايد. او از سالها پيش ضرورت نگارش تفسيرى را كه براى عموم مفيد باشد در يافته بود و بر آن شد تا سنگ بناى آن را در چندين دهه پيش بگذارد كه گامهاى اوليه را شخصا برداشته است. شيوه تفسير وى به اين طريق است كه ابتدا ترسيمى كلى از سوره ارائه مى دهد و سپس به ترجمه روان هر آيه مى پردازد و آن گاه چكيده مطالب مهم ساير تفاسير را با بيانى شيوا و دلنشين و ساده بيان مى دارد به گونه اى كه خواننده در ميان نقل اقوال گوناگون و بعضا متعارض نه تنها سرگشته و حيران نمى شود بلكه مى تواند به قدر تشنگى از درياى ژرف معانى قرآن عطش خود را فرو نشاند.

ولى افسوس كه اين كار سودمند در همان گامهاى نخست متوقف ماند و تنها تفسير سوره حمد و بقره از ايشان باقى مانده كه براى نخستين مرتبه ازسوى انتشارات اطلاعات به چاپ آن اقدام گرديده است.

منزلت زن
گردآورى واحد خواهران دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم انتشارات دفتر تبليغات حوزه علميه قم تابستان ١٣٧١ ٢٨٦ صفحه بها ١٧٠٠ ريال.

از سال ١٣٦٧ سمينارهايى به طور متوالى به مناسبت سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا(ع) و بنيانگزار جمهورى اسلامى ايران امام خمينى(ره) و روز زن از سوى واحد خواهران دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم برگزار گرديد. مجموعه حاضر در بردارنده بخشى از مقالات و سخنرانيهاى آن سمينارهاست.اين مجموعه تا حدودى ما را به ديدگاههاى قرآن و دين نسبت به جايگاه زن و شخصيّت حضرت فاطمه زهرا(ع) آشنا مى سازد.

كتاب در يك مقدمه و سه بخش تحت عناوين: ديدگاهها سخنرانيها و مقالات تنظيم شده است.

مدخل التفسير
نوشته آيه اللّه محمد فاضل لنكرانى انتشارات
دفتر تبليغات حوزه علميه قم چاپ دوم ١٣٧١ در ٢٩٩ صفحه بها ١٥٠٠ ريال.

بحث از كتاب وحى الهى كه بى شائبه ترين قانون و دستورالعمل هدايت بشر به سوى خير و سعادت مادى و معنوى است از ارزش ويژه اى برخوردار مى باشد. سزاوار است به عنوان نخستين متن محورى در همه ابعاد مورد توجه حوزويان قرار گيرد. همان چيزى كه به شدّت جاى آن خالى است سخن از شبهات و بيان اصول و قواعد تفسير قرآن كه اين كتاب در صدد بيان آن برآمده از مباحث مورد نياز حوزه هاى علميه است و سزاوار نيست كه حاملان رسالت وحى الهى از آن بى اطلاع باشند.

از اين روى استاد محترم مطالبى را كه جنبه مقدمى براى تفسير قرآن دارد در كلاس درس خود براى فضلا و طلاب بيان فرموده اند كه عصاره آن به نام: مدخل التفسير ارائه گرديده است. اين اثر علمى تحقيقى در گذشته نه چندان دور براى نخستين بار به چاپ رسيده و هم اكنون چاپ دوّم آن در دسترس علاقمندان قرار مى گيرد.

كتاب شامل مطالب زير است:

١ . حقيقة المعجزه. ٢ . اعجاز القرآن. ٣ . وجوه القرآن. ٤ . شبهات حول اعجاز القرآن. ٥ . حول القراءات و القراء. ٦ . اصول التفسير. ٧ . عدم تحريف الكتاب. ٨ . شبهات القائلين بالتحريف.

سياست خارجى جمهورى اسلامى
دكتر بيژن ايزدى با همكارى حسين صالحه انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم تابستان ١٣٧١ ١٩١صفحه بها ١٠٠٠ ريال.

سياست جمهورى اسلامى ايران نهال نوپايى است كه تازه جوانه زده و ريشه در وحى الهى و سيره معصومان و روح اسلام كه در ديدگاه هاى حضرت امام(ره) و خلف صالح او تبلور يافته دارد. اين مهمترين ويژگى سياست خارجى اين نظام است كه در هيچ يك از نظامها و كشورهاى دنيا نمونه ندارد. اصول و ضوابطى كه اين نظام بر آن استوار است علاوه بر جنبه كلاسيك و مسائل ديپلماسى معمول جهان از پشتوانه معنوى و انسانى برخوردار است و اصول ويژه اى مانند: اصل نه غربى و نه شرقى زيربناى سياست خارجى اين نظام است كه در جهان مقوله جديد و طرح نوى است كه
فقط از سوى نظام اسلامى ارائه شده است.

تبيين و تنظيم سياست چنين نظام سياسى كار بسيار سهل و ممتنع مى نمايد. ولى مؤلف محترم خطر كرده و با استفاده از اصول و روشهاى معمول ديپلماتيك سياستهاى جهانى و باورهاى اسلامى به تجزيه و تحليل سياست خارجى نظام جمهورى اسلامى پرداخته و در مجموع اطلاعات بسيار مفيدى در اختيار پژوهشگران اين رشته گذاشته است.

نويسنده در مقدمه نسبتاً طولانى به نكات ارزنده اى اشاره كرده و سپس مطالب كتاب را تحت عناوين زير آورده است:

١ . تعريف ديپلماسى و تشريح اركان آن از ديد سياست جمهورى اسلامى ايران.

٢ . مرز مسؤوليت در سياست خارجى.

٣ . نه شرقى نه غربى.

٤ . منابع رسمى تصميم گيرى در سياست.

٥ . اصول سياست خارجى.

٦ . اهداف سياست خارجى.

٧ . اهرمهاى فشار و عوامل تاثير گذار بر سياست جمهورى اسلامى ايران.

٨ . تبليغات در سياست خارجى.

فضل الله نورى و مشروطيت (روياروئى دو انديشه)
مهدى انصارى مؤسسه انتشارات امير كبير سال ١٣٦٩ ٢٩١ صفحه بها ١٦٠٠ ريال.

تاريخ معاصر ايران وقايع و حوادث گوناگونى به خود ديده كه از ميان آنها نهضت مشروطيت به خاطر نقش تعيين كننده و سرنوشت ساز آن از جايگاه ويژه اى برخوردار است.

از اين روى درباره آن كتابها نوشته اند و تجزيه تحليلهاى گوناگون و حتى متناقض ارائه داده اند كه نيازى به شرح و توصيف نيست.

كتاب حاضر بر آن است كه ديدگاههاى علما و بزرگان دين را در آغاز نهضت مشروطيت و تفاوت آن با برداشتهاى آنان در طول نهضت بررسى كند و به انگيزه و علت اساسى طرفداران مشروطه دست يابد و پرده از بسيارى تندرويها و اتهامات نابجا و بى اساس تاريخ نگاران مشروطه كه چهره شيخ فضل اللّه نورى(ره) را وارونه جلوه داده اند بردارد. با نگرشى مجدد به تاريخ پرفراز و فرود مشروطيت نقش فعال شهيد
راه شريعت را در جنبش و حوادث انقلاب ايران و علل كنارگيرى وى در ميان راه از آزاديخواهان از لابه لاى متون و اسناد به جا مانده براى حق جويان روشن سازد و دست نامرئى اجانب و عوامل داخلى آنان را در استقرار انديشه وارداتى مشروطيّت با استمداد از گزارشات سرّى و محرمانه برخى سفارتخانه ها رو نمايد. بالآخره نويسنده به اين نتيجه مى رسد كه ريشه و اساس حركت مشروعه خواهى شيخ فضل اللّه و مخالفت ديگر علما باوى بر پايه باورهاى فقهى و استنباط اجتهادى است و هر كدام از آن بزرگواران برداشت خاصى از شريعت در برخورد با مشروطيت داشته و بر آن پاى فشرده اند! البته در كنار اين مباحث به انديشه و آراى روشنفكران و مشروطه خواهان و خواسته هاى آنان در تجديد نظام سياسى كشور و تعارضى كه بين اين دو جناح پديد آمد اشاره دارد:

نويسنده محترم در اين نوشتار به منابع تاريخى نهضت مشروطه به ديده انتقاد نگريسته و با اين حال از مطالب صحيح آنان سود جسته است.

كتاب با يك سر آغاز و نُه بخش اساسى به شرح زير تنظيم شده است.

١ . آشنائى با شيخ فضل الله نورى(ره).

٢ . بازشناسى مقدمات و زمينه هاى فكرى مشروطيت.

٣ . انقلاب عدالتخواهى.

٤ . روشنفكران و جنبش مشروطيت.

٥ . تدوين قانون از نظر شيخ فضل اللّه نورى.

٦ . حكمران قانونى و انديشه فضل اللّه نورى.

٧ . اصل نظارت شوراى مجتهدين.

٨ . سقوط مشروطيت.

٩ . مرگ و پايدارى.

دانشنامه جهان اسلام. حرف ب جزوه اول
زير نظر آقايان: احمد طاهرى عراقى سيد مصطفى ميرسليم و نصر اللّه پورجوادى. بنياد دايرة المعارف اسلامى تهران ١٣٦٩ ١٦٠ صفحه.

دايرة المعارف نويسى در تمدن اسلام سابقه ديرينه دارد و بيش از هزار سال است كه مسلمانان آثار بسيارى در اين باب نگاشته اند. به همه آن آثارى كه در قديم از آنها به (جامع العلوم) يا (مصطلحات العلوم)
تعبير مى شده امروز گاه توسّعا دايرة المعارف گفته مى شود.

در يك قرن اخير در كشورهاى اسلامى چندين دايرة المعارف منتشر شده است كه در بسيارى از اين آثار از شيوه دايرة المعارفهاى فرنگى تقليد و از آنها ترجمه و اقتباس شده است و الهام بخش آنان همان دايرة المعارف اسلام است كه در اوايل قرن بيستم در سالهاى ١٩١٣ تا ١٩٣٨ ميلادى در پنج جلد به سه زبان فرانسوى انگليسى و آلمان در شهر ليدن در هلند به چاپ رسيد كه اولين تحرير دايرة المعارف اسلام بوده است و تحرير دوّمى نيز دارد كه از جهاتى بهتر از تحرير اوّل است. اين دايرة المعارف پس از انتشار در كشورهاى مصر تركيه و پاكستان با اضافاتى از سوى دانشمندان اين كشورها ترجمه و به چاپ رسيده است. در ايران نيز كوششهايى براى ترجمه دايرة المعارف اسلام به زبان فارسى انجام شد كه به نتيجه نرسيد تا آن كه در سال ١٣٤٨ شمسى در بنگاه ترجمه و نشر كتاب بخشى تأسيس شد و به ترجمه دايرة المعارف اسلام پرداخت كه نخستين جزوه آن با نام: دانشنامه ايران و اسلام در سال ١٣٥٤ شمسى منتشر شد و سپس به تدريج تا سال ١٣٥٧ هشت جزوه ديگر انتشار يافت. پس از تعطيل بخش دانشنامه ايران و اسلام يك جزوه ديگر تا مقاله اخوان المسلمون در سال ١٣٦٠ منتشر شد و از آن پس انتشارش متوقف گرديد.

نخستين جزوه دانشنامه ايران و اسلام علاوه بر ترجمه دايرة المعارف اسلام مقالاتى نيز درباره ايران دارد كه اختصاصاً براى دانشنامه ايران و اسلام نوشته شده است ولى جزوه هاى ديگر فاقد اين گونه مقالات است.

پس از توقف در پاسخ به نياز مبرم جامعه فرهنگى ايران به دايرة المعارف اسلامى در اواخر سال ١٣٦٢ شمسى به دعوت حضرت آية اللّه خامنه اى دام ظله گروهى از علماء و دانشمندان گرد آمدند تا به تدوين و انتشار دايرة المعارفى بپردازند كه با نگرشى اسلامى و روشى علمى مباحث مختلف دين اسلام و تاريخ تمدن و فرهنگ ملل مسلمان به فارسى زبانان عرضه كند. بدين منظور بنيادى تأسيس شد كه رياست عاليه آن را رهبر معظم انقلاب پذيرفتند. پس از تشكيل هيأت امنا و انتخاب مدير عامل بنياد دايرة المعارف اسلامى عملاً كار خود را از سال ١٣٦٣ آغاز كرد.
چنانكه اشاره رفت پيش از تأسيس بنياد دايرة المعارف در سازمان دانشنامه ايران و اسلام مقالات حروف (آ) و (ا) تماماً ترجمه و تأليف شده و از آن ده جزوه (تا مقاله اخوان المسلمون) منتشر شده بود. بنياد براى اجتناب از دوباره كارى بر آن شد كه كار دانشنامه جهان اسلام را از حرف (ب) آغاز كند. چون مقالات حروف (آ) و (ا) را نيازمند به تصحيحات اساسى و تعديل و تكميل و افزودن مدخلهاى بسيار ديگرى مى دانست براى اجتناب از فوت وقت و تأخيرى كه ممكن بود در انجام آن كار پيش آيد تصميم گرفته شد كه بازبينى آنها به بعد موكول گردد. در اين مدت علاوه بر مقالات حرف (ب) در حروف ديگر نيز مقالات بسيارى تأليف و ترجمه شده است كه از اين پس هر چند ماه يك جزوه از دانشنامه جهان اسلام منتشر خواهد شد.

مقالات اين دانشنامه حوزه وسيعى از علوم و معارف را در بر مى گيرد:

اصطلاحات علوم قرآنى حديث فقه كلام عرفان فلسفه ادبيات هنر سيره انبياء و اولياء و ائمه(ع) شرح حال و آراء مفسران محدثان فقيهان متكلمان فلاسفه حكما علما عرفا مورخان شاعران هنرمندان عالم اسلام تاريخ سياسى اسلام سرگذشت خلفا سلاطين وزراء خاندانهاى حاكم جغرافياى كشورها و بلاد اسلامى وصف ابنيه و آثار تاريخى و مذهبى شرح اعياد و ايّام دينى ابزارها و پوشاكها و خوراكها و گياهان و داروهاى خاص جهان اسلام.

شيوه گردآورى و نگارش:
بخشى از مقالات دانشنامه بويژه آنهايى كه درباره اسلام و ايران و ادب فارسى است مخصوص دانشنامه از سوى دانشمندان ايرانى ومحققان مسلمان غير ايرانى تأليف شده است كه نام برخى از مؤلفان آن به اين شرح است: عباس زرياب على محمد ساكى كاوه بيات عبدالحسين شهيدى صالحى احمد طاهرى عراقى مهدى محقق هوشنگ اعلم پرويز اذكايى و... و مقالاتى نيز از هيأت تحريريه.

بخش ديگر مقالات دانشنامه خاصه حوزه هايى است كه در ايران متخصصى براى تأليف نداشته و ترجمه از منابع گوناگون شده است كه نام برخى از مترجمان جزوه اول به اين شرح است: عبدالحسين آذرنگ (٨ مقاله) احمد آرام (٢ مقاله) مرتضى اسعدى (١ مقاله) على اصغر حكمت
(١ مقاله) احمد طاهرى عراقى (٩ مقاله) اسماعيل دولتشاهى (١ مقاله) و...

دانشنامه جهان اسلام بدون التزام به ترجمه از يك منبع خاص با كندوكاو و جستجو در دايرة المعارفهاى مختلف هر مقاله اى كه محققانه تر يافته ترجمه كرده و آورده است و گاه از تلفيق دو يا چند مقاله معتبر مقاله اى جامع ترتيب داده است. منابع عمده ترجمه دانشنامه عبارتند از:

١ . دايرة المعارف اسلام. ٢ . دايرة المعارف ايرانيكا. ٣ . اسلام آنسيكلوپديسى. ٤ . تروك آنسيكلوپديسى. ٥ . اردو دايرة المعارف اسلاميه. ٦ . توركيه ديانت وقفى اسلام آنسيكلوپديسى.

در پايان هر مقاله نام نويسنده يا نويسندگان با ذكر مأخذ يا مآخذ آمده است. و آن جا كه هيأت علمى بنياد مقاله اى را نوشته يا پرداخته به عنوان (هيئت تحريريه) بسنده شده و در مواردى كه تكلمه يا تعليقه هايى بر مقاله هاى ترجمه شده افزوده اند به عنوان (تكلمه) يا در داخل قلاب []در مواضع مناسب مقاله گنجانده شده است.

حجم هر مقاله با توجه به اهميّت موضوع و اطلاعاتى كه لازم تشخيص داده شده تعيين گرديده است. اخيراً حرف ب جزوه دوّم (بادوسپانيان ـ باريجه) دانشنامه جهان اسلام نيز منتشر شده است.

الغارات
ابو اسحاق ابراهيم بن محمد بن سعيد بن هلال معروف به ابن هلال ثقفى ترجمه عبدالمحمّد آيتى سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى پائيز ١٣٧١ ٢٦٤ صفحه.

تاريخ حيات و سيره امامان معصوم بويژه على(ع) در تمامى ايام و بالاخص براى عصر حاضر به عنوان حجت قاطع قابل پيروى است. زيرا پس از حكومت علوى اوّلين نظام اسلامى كه بر سيره حكومت على(ع) بنيان نهاده شده نظام جمهورى اسلامى ايران است. از اين روى تحقيق و بررسى در شيوه حكومت على(ع) مى تواند درس آموز همه كارگزاران و دست اندركاران نظام اسلامى ما باشد. از جمله متون تاريخى كه ما را به زوايا و جريانات ناگفته و ناشنوده حكومت علوى آگاه مى سازد كتاب ارزشمند (الغارات) است.

اين كتاب سيره عملى على(ع) را در
تصميم گيريهاى حكومتى در سه سال آخر حيات حضرت به طور مشروح همراه با جريانهاى كوچك و بزرگى كه اتفاق افتاده از قبيل: كشتن ياران نامه ها پيامها به كارگزاران برخوردهاى حضرت با آنان توطئه هاى دشمنان و... را به خوبى بيان مى كند. كتاب الغارات به خامه كسى تأليف شده كه پنجاه اثر ارزشمند برايش برشمرده اند و در توصيف اين اثرش گفته اند: (يكى از نمونه هاى درخشان نثر استادانه زبان تازى قرن سوم است كه با شيوه بسيار ساده و كوتاه و با محتوايى اطمينان بخش و مستحكم نگارش يافته است.) از اين روى از همان ابتدا مورد توجه محدثان و مورخان و ادبا و نويسندگان قرار گرفت. ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه بخش اعظم مطالب تاريخى آن را آورده است و محدثان شيعه مانند: مجلسى در بحارالانوار شيخ حر عاملى در وسائل الشيعه شيخ كلينى در كافى و... از كتابهاى او روايت نقل كرده و بر او اعتماد نموده اند.

ترجمه حاضر به خامه مترجم و محقق سختكوش از روى نسخه اى كه اخيراً خطيب عبد الزهراء با حواشى مختصرى آن را به چاپ رسانده صورت گرفته است.

اغلب حواشى كه در آخر ترجمه آمده ترجمه حواشى وى مى باشد. مترجم محترم از تحقيقات و تعليقات محدث ارموى كه بر نسخه اى از الغارات نوشته و در دو جلد چاپ شده سود جسته است. كتاب در يك مقدمه و مدخل از مترجم و دو بخش اساسى تنظيم شده است.

اين اثر در سال ١٣٥٥ ش . هـ توسط محمد باقر كمره اى نيز به پارسى برگردانيده شده و در موارد لزوم مترجم تعليقات و پاورقيهايى بر آن افزوده است.

تحقيق در دو نظام جهانى حقوق بشر (از ديدگاه اسلام و غرب و تطبيق آن دو با يكديگر)
استاد محمد تقى جعفرى تبريزى دفتر خدمات حقوقى بين المللى جمهورى اسلامى ايران پائيز ١٣٧٠ ٥١٦ صفحه بها ٥٠٠ تومان.

استاد جعفرى عالمى جامع و متفكرى آگاه به زمان است. جامعيت و گستردگى دانش و وسعت اطلاع را بايد نخستين ويژگى اين مجتهد پژوهشگر برشمرد.

او در ابعاد گونه گون فرهنگ اسلامى قلم زده و آثار گرانبها و جاويدى عرضه بازار
دانش كرده است.

ذوق سليم و ابتكار و خلاقيّت و هدف گيرى معقول از خصيصه تحقيقات اوست.

كتاب فوق كه اكنون زينت قفسه هاى كتابفروشيهاست در بردارنده بحثى است ارزنده و بر اساس اقتضاى روز و در حقيقت دفاعى عالمانه از حقوق بشر اسلام.و مقايسه آگاهانه است ولى چه كسى است كه نداند وقتى عالمى متبحر و آگاه به روح اسلام و آشناى با منابع پربار اسلام دست به كار تحقيق شود و منابع را بكاود از آئينى كه اساسش بر نجات انسان و آزادى عزت و حرمت او شكل گرفته كدام كفّه خواهد چربيد و به كجا منتهى خواهد شد.

البته بدون اين كه در طرح ديدگاههاى حقوقى جهانى بشر غرب از نكات مثبت آن چشم بپوشد.

زمينه ساز اثر تحقيقى حاضر كه كار تحقيقاتى آن را محقق محترم سالها پيش به انجام رسانده كنفرانس اسلامى تهران بوده است. اين كنفرانس پس از سالها تحقيق در تدوين يك سند به عنوان اعلاميه جهانى حقوق بشر در اسلام متنى را در سال ١٤٠٧ هـ . ق. مطابق با ١٩٨٦ ميلادى آماده و در كنفرانس تهران در سال ١٤١٠ هـ . ق. مطابق ١٩٨٩ ميلادى ارائه نمود.

محقق محترم متن اعلاميه را مطالعه و بررسى كرده و حدود بيست و پنج مورد تذكراتى داده كه اكثر آنها در متن اعلاميه مطرح گشته است. اين كنفرانس و تحقيقات موجب شد كه استاد مباحثى را كه در پانزده سال پيش درباره اعلاميه حقوق بشر از دو ديدگاه اسلام و غرب طرح كرده بود مجدداً مورد بررسى و تحقيق قرار دهد و سپس نتيجه آنها همراه با مباحث اين كتاب كه تدوين و تحقيق آن حدود چهار سال به طول انجاميده است به صورت مجموعه اى ارزشمند در فرهنگ اسلام درآيد و فرهنگ غنى اسلام را گامى در تطبيق با جهان معاصر به پيش برد.

برخى از موضوعاتى كه پس از چهار مقدمه در اين اثر عميق مطرح شده به شرح زير است:

ريشه هاى اصلى حقوق جهانى بشر اعلاميه حقوق و تكاليف بشر ارزش انسانى اعلاميه حقوق بشر و كاربرد آن انگيزه اصلى تدوين و تصويب اين اعلاميه انگيزه وضع حقوق جهانى بشر از ديدگاه اسلام
عوامل و انگيزه هاى اعلاميه جهانى حقوق بشر از ديدگاه اسلام اصول مشترك عوامل و انگيزه هاى وضع و تدوين حقوق بشر از ديدگاه غرب و اسلام تفاوت و امتيازات اساسى در انگيزها امتيازات دينى بودن حقوق بشر در اسلام بر حقوق بشر از ديدگاه غرب تطبيق مواد حقوق بشر از ديدگاه غرب بر مواد حقوق بشر از ديدگاه اسلام و مقايسه آن دو با يكديگر تناقض غيرقابل حل و فصل ما بين آزادى قلم و بيان به طور مطلق از يكسو و لزوم مراعات جدى كرامت و حيثيّت انسانى به عنوان يك تكليف قطعى در زندگى اجتماعى از سوى ديگر آزادى از ابعاد گوناگون و...

در پايان فهرستهاى متنوع كتاب آمده است. به اميد توفيق براى حضرت مؤلف در خدمت به فرهنگ اسلام.

نهضت شعوبيه. جنبش ملى ايرانيان در برابر خلافت اموى و عباسى
دكتر حسينعلى ممتحن شركت سهامى كتابهاى جيبى تهران ١٣٧٠ ٣٩٠ صفحه بها ٢٨٠٠ ريال.

پس از انقراض سلسله ساسانيان ايرانيان به كيش اسلام در آمدند و از اين دين مبين استقبالى بسزا كردند. آنان دلخوش بودند كه با قبول دين اسلام مساوات و برابرى در زندگى آنان سايه خواهد گسترانيد و بنابر موازين اسلامى كسى بر ديگرى فضيلت و برترى ندارد مگر از نظر پروا پيشگى و پارسايى:

(ان اكرمكم عند اللّه اتقيكم)
در عصر پيامر(ص) و حضرت امير(ع) و تا حدودى ابوبكر و عمر چرخ جامعه بر اين محور مى گشت و ميان ثروتمند و درويش و شاه و گدا تفاوتى وجود نداشت و مسلمانان از هر طايفه و قومى با يكديگر مساوى و برابر بودند.

ابن ابى الحديد از قول مدائنى مى نويسد:

(جمعى از ياران على(ع) نزد او رفته تقاضا داشتند كه در تقسيم بيت المال مانند معاويه جانب اشراف قريش را بگيرد و آنان را بر عجم ترجيح دهد.آن حضرت از قبول اين كار خوددارى كرد و فرمود:

أتأمروننى ان اطلب النَّصر بالجَور.)
آيا مرا وادار مى كنيد تا با ارتكاب جور و تبعيض تقسيم بيت المال كمك مردم را به سوى خود جلب كنم؟).
با خلافت معاوية بن ابى سفيان دستگاه ساده و بدون پيرايه خلافت اسلامى رنگى ديگر گرفت. خلفاى بنى اميّه به تقليد از شاهنشاهان ساسانى و امپراطوران روم شرقى و از سر بى اعتنايى به كتاب آسمانى و تعليمات اسلام در خوراك و پوشاك و آداب و رسوم اجتماعى به تجمل و خوشگذرانى و عيش و نوش پرداختند. نتيجه آن شد كه براى تأمين خوشگذرانيهاى خلفاء عمال و حكام بنى اميه در اخذ ماليات اجحاف و تعدّى بسيار روا داشتند و اهل ذمه و مسلمانان غير عرب (موالى) را در شكنجه و فشار قرار دادند جرجى زيدان در اين باره مى نويسد:

(عاملان بنى اميه غالباً به دستور و با رضايت خلفا براى تحصيل پول به مردم ستم مى كردند. معاويه نامه اى به وَردان گماشته عمروعاص نوشت كه بر ماليات قبطيان بيفزايد. و چون معاويه براى مبارزه با مخالفان خود مال را بهترين وسيله مى دانست براى جمع آورى آن به هر كارى دست مى زد...).

به هر حال عده اى از ايرانيان كه سيادت خود را از دست رفته ديدند و مشاهده كردند كه اساس دين مبين اسلام با روى كار آمدن امويان و مروانيان به هم ريخته و موازين شارع مقدس اسلام به هيچ وجه مورد نظر و توجه اينان نيست عليه دستگاه اُموى قيام كردند. شعارشان برابرى عرب و عجم بود و تكيه شان بر اين آيه شريفه:

(يا ايها النّاس انّا خلقناكم من ذكر وانثى وجعلناكم شعوباً و قبائل لتعارفوا انّ اكرمكم عند اللّه اتقيكم.)
اى مردم! ما شما را از مرد و زن آفريديم و شما را ملتها و قبيله ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد. گرامى ترين شما نزد خدا خويشتن بان ترين شماست.

از اين رو نخست آنان را (اهل تسويه) يعنى طرفداران مساوات خواندند. اصطلاح شعوبيه و اطلاق اين لفظ در عصر اموى بر اهل تسويه معمول نبود. فعاليتهاى پنهانى اهل تسويه از اواخر عهد بنى اميّه آغاز شد و با جنبش و نهضت سياسى ايرانيان و قيام ابومسلم خراسانى و كشته شدن مروان بن محمد آخرين خليفه اموى به صورت آشكار درآمد. سقوط بنى اميه و روى كار آمدن دولت بنى عباس و اين كه ايرانيان اساس اين دولت را پى ريزى كرده بودند اهل تسويه را وادار به مفاخرت به اصل و نژاد و نسب خود كرد و لفظ شعوبيّه
رسماً در اوايل همين عهد (عصر عباسيان) معمول و رايج شد. عده بسيارى از موالى از هر قوم و ملتى بدين فرقه پيوستند و اكثريت را ايرانيان تشكيل دادند و زعامت و رهبرى آن را بر عهده گرفتند.

كم كم (اهل تفضيل) شدند يعنى برترى عجم بر عرب و احياى مفاخر تاريخى و ارزشهاى قومى و يادآورى آنچه اسلام از يادها برده بود.

مسلك شعوبيه تأثير بزرگى در اوضاع سياسى و اجتماعى عصر عباسيان گذاشت و به تأسيس حكومتهاى مستقل ايرانى چون صفاريان و سامانيان و ديلميان و زياريان و... منجر شد. و تحول عظيمى در قلمرو متصرفات عبّاسيان پديد آورد. دنباله نهضت شعوبيّه تا قرن ششم هجرى كشيده شد و از آن به بعد در ساير احزاب مذهبى و سياسى مستهلك شد.

نويسنده محترم با استفاده از منابع ومآخذ معتبر و موثق از متقدمان متأخران ضمن بحث مختصرى از موقعيّت طبيعى شبه جزيره عربستان و مذهب و رسوم و معتقدات اعراب دوره جاهلى به پيدايش دين مبين اسلام مبادى و تعليمات و تأثير آن در اجتماعات و مناطق اسلامى اشاره كرده و مخصوصاً حكومتهاى قرون اوليّه اسلام چون امويان و عباسيان و رفتار آنان را نسبت به موالى كه از مهمترين علل جنبش شعوبيان است بررسى كرده و سپس به مظاهر اين نهضت در شؤون مختلف سياسى و اجتماعى پرداخته است.

كتاب داراى نثرى روان و ترتيبى منطقى است. نويسنده محترم براى پديد آوردن اين اثر مهم بسيار زحمت كشيده و مى توان گفت: ظلم بنى اميه و بنى عباس را بر موالى از جمله: ايرانيان كه ازعلل مهم جنبش شعوبيه است و تأثير شعوبيه را بر ساختار اجتماعى سياسى قلمرو عباسيان به خوبى ترسيم كرده است.

خواندن اين كتاب را به اهل تحقيق طلاب و فضلا و دانشجويان علاقه مند به تاريخ ايران بعد از اسلام توصيه مى كنيم.