نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٩ - آثار و تاليفات آية الله بروجردى
رضااستادى
آيه الله العظمى حاج آقا حسين طباطبائى بروجردى از جمله فقها و مراجع تقليدى بود كه در طول عمر با قلم و تاليف سرو كار داشت . هنوز سن ايشان به سى سال نرسيده بود كه نوشتن حاشيه كفايه الاصول استادش آخوند ملامحمدكاظم خراسانى را آغاز كرد گويا در زمان حيات استاد اين تاليف ارزنده را به پايان رساند واين رشته تاليف و حك واصلاح آن تا آخر عمر پربركت ايشان ادامه داشت .
خود ايشان مى فرمود :
[زياد چيز نوشته ام بعضى تمام و قسمتى ناتمام و بعضى هم براثر نقل وانتقال از بروجرد به قم مفقود شده است].
همين علاقه به نوشتن و تاليف و كارهاى علمى باعث مى شد كه فضلا و شاگردان خود را به نوشتن و تاليف تشويق نمايند. گاهى مى فرمود:
[بسيار خوشوقتم كه فضلاى حوزه زحمت مى كشند و در علوم دين بحث و بررسى مى كنند و آثار خوبى از خود به يادگار مى گذارند].
اما همانطور كه آثار خودايشان از قلمى گويا و رسا و محتوايى متقنن و محكم برخوردار بود مكرر به فضلا و طلاب مى فرمود :[چيزى بنويسيد كه همه طبقات استفاده كنند واهل فن نيز خورده نگيرند].
براى نوشتن نمقاله اى پيرامون تاليفات مرحوم آيه الله بروجردى و يا هر شخصيت علمى ديگر بهترين و مطمئن ترين راه اين است كه :اصل
تاليفات از نزديك بررسى و ويژگيهاى آنها يادداشت و براساس آن يادداشتها به معرفى و كتابشناسى پرداخته شود.
اما متاسفانه اين كار براى اين ناچيز ميسور نبود و به عللى در صدد هم برنيامديم كه تاليفات آن مرحوم رااز نزديك ببينم .اين جا مناسب مى دانم يادآورى شود كه از هنگام رحلت آيه الله بروجردى كتابخانه ايشان در شرائطى قرار گرفت كه محققان نتوانستندازاين كتابخانه و تحقيقات آن مرحوم استفاده نمايند و حتى نسخه هايى از تاليفات و آثار علمى آن بزرگوار دراختيار كتابخانه هاى عمومى حوزه هم قرار نگرفتت و حال آن كه اين از حقوق مسلم حوزه هاى علمى شيعه بود كه مى بايست بازماندگان محترم آن مرحوم رعايت مى كردند. بسيار جاى تاسف است كه پس از سى سال از رحلت اين فقيه نامدار هنوزاطلاع دقيقى از كم و كيف بخشى از تاليفات و آثار علمى ايشان در دسترس نباشد.
كتابهايى كه بخشى از تاليفات آيه الله بروجردى در آنها ياد شده به قرار زيراست :
الذريعه الى تصانيف الشيعه علامه حاج شيخ آقابزرگ تهرانى .
اعلام الشيعه (قرن چهاردهم ) علامه حاج شيخ آقا بزرگ تهرانى چاپ نجف .
مصفى المقال فى مصنفى علم الرجال علامه حاج شيخ آقا بزرگ تهرانى چاپ نجف .
فهرست كتاب چاپى فارسى تاليف مرحوم خان بابامشار چاپ تهران در سه جلد.
فهرست كتب چاپ عربى تاليف مرحوم خان بابامشار چاپ تهران در يك جلد.
فهرست مولفين كتب چاپى تالى مرحوم خان بابامشار چاپ تهران در شش جلد.
آثارالحجه تاليف حاج شيخ محمد رازى چاپ قم در دو جلد.
گنجينه دانشمندان تاليف حاج شيخ محمد رازى چاپ تهران در هشت جلد.
زندگانى آيه الله بروجردى تاليف حضرت آقاى دوانى كه در چهلمين روز درگذشت آيه الله بروجردى منتشر شد.
خاطرات آيه الله بروجردى تاليف حضرت آقاى علوى (داماد آيه الله بروجردى ) كه درسالگرد رحلت آيه الله بروجردى منتشر شد.
زندگى حضرت آيه الله بروجردى نوشته حضرت آقاى سيداسماعيل علوى طباطبايى كه در پايان فهرست نسخه هاى خطى مسجداعظم قم چاپ شده است .
زندگاين آيه الله بروجردى به ضميمه تاريخچه شهر سامرا و زندگانى عسكريين تاليف حضرت آقاى مهدوى چاپ اصفهان .
ماهنامه مكتب اسلام شماره مخصوص رحلت آيه الله بروجردى . (شماره سوم . سال سوم) .
سالنامه مكتب تشيع مقاله اى كه به مناسبت رحلت آيه الله بروجردى در همان تاريخ نوشته شده است .
سالنامه نور دانش سال ١٣٦٦ قمرى .
علماى معاصرين مرحوم خيابانى چاپ سنگى در يك جلد.
زندگانى آيه الله چهارسوقى نوشته حضرت آقاى حاج سيدمحمدعلى روضاتى چاپ اصفهان .
اختران تابناك نوشته مرحوم حاج شيخ ذبيح الله محلاتى چاپ تهران در يك جلد.
اعيان الشيعه مقاله اى كه پس از رحلت آيه الله بروجردى به قلم يكى از دانشمندان نوشته شده است . و دراعيان چاپ جديد درج گرديده است .
فقهاى نامدار شيعه كه يكى دو سال قبل در قم منتشر شده است . ضمن سپاس از مولفان اين بيست كتاب و مقاله ارزنده بايد عرض شود كه هيچ يك از آنها شامل همه تاليفات آيه الله بروجردى نيست و نيز تاليفات ياد شده دراين كتابها و مقالات به طور كامل معرفى نشده است . و در عين حال در تنظيم اين مقاله از همين كتابها و مقالات استفاده شده است .
كتابهاى ياد شده و يا بخش مربوط به زندگانى و شرح حال آيه الله بروجردى در آنها همه پس از هجرت ايشان به قم نوشته شده است و تا آن جا كه بنده اطلاع دارم هيچگونه شرح حالى ازاين بزرگوار قبل ازاين تاريخ نوشته نشده است و نيز خود معظم له هم در شرح حال و معرفى آثار خود چيزى به قلم نياورده اند. علت اين امر هم حتما بى اعتنايى ايشان به اين قبيل معرفيها بوده و هيچگاه درصدد معرفى شخصيت علمى خود برنيامده و همانطور كه مشهوراست مى فرموده :
هيچ قدمى براى رسيدن به مقام مرجعيت برنداشته ام .
اما پس از آمدن به حوزه علميه قم به طور طبيعى معرفيها و شناساندن مقامات علمى و عملى آن بزرگوار مطرح شده است .
تاليفات مهم آيه الله بروجردى در چهار رشته است :
الف . رجال
ب . حديث
ج . فقه
د.اصول فقه
و در فلسفه منطق عقائد و شعر هم آثارى ازايشان در دست است و يا به ايشان نسبت داده شده است .
تعداد تاليفات و آثار علمى آيه الله بروجردى ( غيراز رساله هاى عمليه ) طبق بررسى ما به چهل كتاب و رساله ( همه به زبان عربى ) مى رسد كه يكى از آنها كتاب بسيارارجمند[ جامع احاديث الشيعه] و ده تاى از آنها هم كتابهاى[ تجريدالاسانيد]است . براى معرفى اين يازده اثر لازم است دو مقدمه نسبتا طولانى ذكر شود.
مقدمه نخستين پيرامون كتابهاى تجريدالاسانيد:
آيه الله بروجردى در طول سالها مراجعه به كتابهاى حديث و رجال به اين نتيجه مى رسد كه در مورد سندهاى روايات انجام چند كار سودمند بلكه ضرورى است :
١. تعيين تعداد رواياتى كه از هر راوى روايت شده است . مثلا بايد معلوم شود در ميان سى و چند نفرى كه ثقه الاسلام كلينى روايات كتاب كافى شريف رااز آنان نقل مى كند كدام يك تعداد رواياتشان اندك و كدام يك زياد و يا بسيار زياداست تاازاين راه احيانا درجه اهميت مقام علمى راوى به دست آيد. روشن است كه اين مطلب نيز مى تواند در احراز وثوق به روايات هر راوى تا حد قابل توجهى موثر باشد.
٢. تعيين مشايخ و تلاميذ هر راوى .اين كار دو فائده دارد:
يكى اين كه : پس از معلوم شدن راوى و مروى عنه هر راوى به آسانى مى توان پى برد كه در سلسله سند روايت واسطه اى حذف شده و حديث مرسل است و يا حذف نشده و مسنداست .
فائده ديگراين كه : تعيين مشايخ و تلاميذ هر راوى مى تواند براى شناخت مقام علمى و نيز مذهب و مورد وثوق بودن يا نبودن او بسيار روشنگر و موثر باشد.
٣. تعيين راويانى كه در جوامع حديثى روايت دارنداما در كتابهاى رجال عنوان نشده اند.
با بررسى اسانيداحاديث احيانا وضع موثق بودن و نبودن اين قبيل روايات نيز روشن مى شود و در حقيقت اين كار مكملى براى كتابهاى رجالى خواهد بود.
٤. تميز رواياتى كه دراصطلاح به آنها مشترك گفته مى شود.
با بررسى دقيق سندها بسيارى از رواياتى كه تصور مى شود مشترك بين موثق و غير موثق مثلا هستند وضعشان روشن واشتراك خارج مى گردند.
٥. تعيين اين كه هر راوى در كدام طبقه واقع شده واز كدام طبقه مى تواند روايت كند.
بااين كار مرسله بودن بسيارى از روايات روشن و نيز به مرسل نبودن بقيه اطمينان حاصل مى شود.
٦. در سلسله سند روايات گاهى به تصحيف بر مى خوريم مثلا :[محمد بن سالم] به[ محمد بن مسلم] تصحيف شده و نيز به مواردى كه قلب پيش آمده روبرو مى شويم مثلا : [الحسين بن خالد عن يعقوب بن شعيب] به[ يعقوب بن شعيب عن الحسين بن خالد] قلب و مقلوب شده است .
و همچنين گاهى در سند نام كسى را مى بينيم كه زائداست مثلا در اين سند :[ ابوعلى الاشعرى عن محمد بن الحسن بن على الكوفى] به ظن قوى و به قرينه سائر روايات ابوعلى اشعرى جمله[ محمد بن] زائد و صحيح اين سند[ ابوعلى الاشعرى عن الحسن بن على الكوفى] است . و نيز گاهى مواردى را مى يابيم كه نام
يك راوى از سلسله سند حذف و كم شده است . براى به دست آوردن موارد تصحيف قلب زياده و نقصان بهترين راه اين است كه سندهاى مشابه كنار هم قرار گيرد و با مقايسه بين آنها موارد ياد شده اصلاح و تصحيح گردد.
مرحوم آيه الله بروجردى رضوان الله تعالى عليه براى انجام اين شش كار كه به خصوص براى فقها بسيار سودمنداست اقدام به يك سلسله تحقيقات و تاليفات كرده است .اين تاليفات و تتبعات را به دو قسم كلى مى توان تقسيم كرد:
١. تجريدالاسانيد " ترتيب الاسانيد " تنقيح الاسانيد.
٢. طبقات الرواه .
و بااين دو كار بسيار مهم كه حتما سالهاى متمادى تاليف و تنظيم آنها به طورانجاميده خدمتى بس بزرگ به حديث و رجال و در حقيقت به معارف مكتب تشيع كرده اند.
واينك نام و معرفى اجمالى اين تاليفات :
١. تجريداسانيدالكافى
كتاب كافى شريف تاليف ثقه الاسلام كلينى (متوفاى ٣٢٩) شامل سى و پنج كتاب و حدود شانزده هزار حديث است . آيه الله بروجردى سندهاى اين روايات را دراين تاليف مورد بررسى و تنقيح قرار داده و موارد تصحيف اشتباه ارسال و غيره را تعيين كرده است . خوشبختانه اين كتاب در سال گذشته به همت يكى از شاگردان آن مرحوم (حاج ميرزامهدى صادقى كه تازگى به رحمت خدا پيوست ) در ٧١٤ صفحه در قم به چاپ رسيد.
٢. تجريداسانيدالفقيه
كتاب من لايحضره الفقيه تاليف شيخ صدوق (متوفاى ٣٨١) شامل حدود پنج هزار حديث است كه بخش مهمى از آنها سند دارد.اين اسانيد دراين كتاب از منتها جدا و مرتب گشته و مورد بررسى و تنقيح قرار گرفته است .
٣. تجريداسانيدالامالى
امالى كه نام ديگر آن مجالس است از تاليفات شيخ صدوق شامل نود و هفت مجلس و حدود هزار روايت است سنداين روايات دراين تاليف مرتب و بررسى و تنقيح شده است .
٤. تجريداسانيدالخصال
يكى از تاليفات شيخ صدوق خصال است كه شامل حدود هزار و سيصد روايت است . دراين كتاب سندهاى اين روايات مرتب و بررسى و تنقيح شده است .
٥. تجريداسانيد علل الشرايع
علل الشرايع هم از تاليفات شيخ صدوق و شامل حدود هزار و پانصد روايت است . دراين تاليف سندهاى اين روايات از متن جدا و مرتب و تنقيح شده است .
٦. تجريداسانيدالتهذيب
تهذيب الاحكام تاليف شيخ طوسى رضوان الله عليه (متوفاى سال ٤٦٠) مى باشد.اين كتاب شامل حدود سيزده هزار حديث است . سندهاى
اين روايات دراين تاليف مرتب و تنقيح شده است .
٧. تجريداسانيدالاستبصار
كتاب ديگر شيخ طوسى استبصاراست .اين كتاب با تهذيب و فقيه و كافى كتب اربعه حديثى شيعه را تشكيل مى دهد.استبصار شامل حدود پنج هزار روايت است كه سندهاى آنها دراين تاليف مرتب و بررسى شده است .
مرحوم آيه الله بروجردى در مقدمه تجريداسانيد الكافى نوشته اند:
[پس تصميم گرفتيم سندهاى جوامع بزرگ حديثى شيعه (جز كتاب استبصار) مورد بررسى قرار دهم زيرااسانيد تهذيب ما راازاسانيداستبصار بى نياز مى كند].
بنابراين نبايد كتابى به نام[ تجريداسانيدالاستبصار] داشته باشنداما در فهرست تاليفات ايشان (در چند جا كتابى به اين نام ياد شده است ). نويسنده اين سطور هم به پيروى از آنان اين كتاب را يادكرد بدون اين كه اطلاع خاصى ازاين تاليف داشته باشد.
٨. تجريداسانيدالفهرست
در فهرست شيخ طوسى حدود نهصد نفراز رجال شيعه مطرح شده است و در ذيل هر كدام از آنان تاليفات او و سلسله سند شيخ به آن مولف ياد شده است . آيه الله بروجردى اين سندها را تجريد و مرتب و مورد بررسى و تحقيق قرار داده است .
٩. تجريداسانيد رجال الكشى
كتاب معرفه الناقلين تاليف ابى عمر و محمد بن عمربن عبدالعزيز كشى معروف به رجال كشى توسط شيخ طوسى رحمه الله عليه تلخيص و تهذيب شده است . متاسفانه اصل كتاب از بين رفته و همان تلخيص شيخ طوسى كه در دست است به رجالى كشى معروف است .
اين رجال شامل حدود هزار و صد و پنجاه روايت با سنداست كه اين سندها را آيه الله بروجردى تجريد و مرتب ساخته اند.
١٠. تجريد رجال النجاشى
در رجال يا فهرست تاليف ابوالعباس احمد بن على نجاشى (متوفاى ٤٥٠) حدود هزار و سيصد نفر مولفين شيعه ياد و در ذيل تاليفات هر مولف سند نجاشى تا آن مولف نيز ذكر شده است . مرحوم آيه الله برجردى اين سندها را تجريد و مورد بررسى و تنقيح قرار داده است .
اين بود كتابهاى دهگانه اى كه مرحوم آيه الله بروجردى دراين زمينه تاليف و تنظيم نموده اند. تا آن جا كه بنده اطلاع دارم كارى بوده است ابتكارى ايشان و قبلا چنين كارى به اين كيفيت انجام نشده بود از جهت اتقان اين تحقيقات همانند تحقيقات صاحب معالم در كتاب پر ارج منتقى الجمان است ١ .
دوست و برادر عزيز ما مرحوم حجه الاسلام والمسلمين قاى حاج ميرزاحسن نورى همدانى (كه اول ماه رمضان امسال در راه مسافرت تبليغى به رحمت خدا پيوست ) چند سالى بود كه با وقت گذارى و كوشش اين كتابها را آماده
چاپ مى ساخت . به اين منظور با بنياد پژوهشاى اسلامى استان قدس رضوى همكاريهاى فراوان مى كرد.اميداست هر چه زودتراين كتابها توسط آن بنياد چاپ تا با زيارت كردن آنهااز نزديك بيشتر با كم و كيف اين تحققات آشنا شده واستفاده نماييم و ضمنا زحمات مرحوم نورى هم به هدر نرود .
١١. طبقات الرواه
آيه الله بروجردى در مقدمه كتاب تجريداسانيدالكافى پس از ذكر طبقات روايان به طوراجمال مى نويسد:
[فان ساعدناالتوفيق افردنا لذكرالطبقات كتابا عليحده ان شاءالله تعالى] ٢
اگر توفيق يارى كند كتاب جداگانه اى درطبقات روات خواهيم نوشت .
در شرح حال ايشان به قلم برخى از دانشمندان كه دراعيان الشيعه (چاپ جديد) درج گرديده است يكى از تاليفات آن مرحوم : [طبقات الرواه] درسه جلد دانسته شده است ٨ .
امااز عبارت حاج شيخ آقابزرگ تهرانى در ذريعه چنين بر مى آيد كه طبقات الرواه نام ديگر همان كتابهاى تجريدالاسانيداست ٤ .
بنابراين اطلاع دقيق ازاين مطلب نياز به زيارت اصل تاليفات آيه الله بروجردى دارد كه متاسفانه فعلا در دسترس نيست .
دراين جا بد نيست بدانيم كه : چند نفراز قدما و متاخران در زمينه طبقات روات كتابهايى تاليف نموده اند كه نام تعدادى از آنها را علامه تهرانى در ذريعه در حرف طاء آورده است . يكى از آنها [طرائف المقال فى معرفه طبقات الرجال] تاليف سيدعلى اصغر چاپلقى بروجردى (متوفاى ١٣١٣) مى باشد. تاليف اين كتاب در سال ١٣٠٤ هجرى قمرى به پايان رسيده و در آن حدود هشت هزار نفراز روايان طبقه بندى شده است كه طبقه اول مشايخ مولف از جمله : شيخ مرتضى انصارى (متوفاى ١٢٨١) و طبقه سى و يكم اصحاب رسول الله صلى الله عليه و آله مى باشند ( اين طبقه بندى با ترتيبى كه آيه الله بروجردى اتخاذ كرده انداندك تفاوتى دارد)اين كتاب اخيرا در دو جلد توسط كتابخانه مرحوم آيه الله مرعشى نجفى چاپ شده است .
و نيز در كتاب معجم رجال الحديث تاليف حضرت آيه الله العظمى خويى طبقات روات كتب اربعه اجمالا تعيين گرديده است .اين كتاب ارجمند در بيست و سه جلد چاپ شده است .
و همچنين در كتاب معجم الثقات و ترتيب الطبقات تاليف حضرت آقاى تجليل دامت افاضاته (چاپ انتشارات جامعه مدرسين قم ) حدود هزار و پانصد نفراز راويانى كه به طور عمومى يا خصوصى توثيق شده اند از طبقه يك طبقه دوازهم كه طبقه شيخ طوسى رحمه الله عليه است طبقه بندى و تنظيم گرديده است .
١٢. حاشيه على رجال النجاشى
علامه تهرانى مى نويسد:
[ اين حاشيه را كه در نسخه اى از رجال نجاشى مورخ ٩٧٧ به خط خود مرقوم داشته اند نزدايشان ديدم] ٥ .
١٣. حاشيه على عمده الطالب ٦
عمده الطالب تاليف جمال الدين احمد بن على داودى معروف به ابن عنبه از مشهورترين كتابهاى علم انساب است و مكرر چاپ شده است و جا داشت در چاپ اخير آن ازاين حاشيه استفاده مى شد.
١٤. حاشيه على منهج المقال ٧
حاشيه اى است بر رجال كبير ميرزا محمداسترآبادى معروف به منهج المقال . همين استرآبادى دو رجال ديگر و سيط و صغير دارد كه چاپ نشده است .
١٥. مستدرك فهرست منتخب الدين
دو كتاب به عنوان ذيل و متمم فهرست شيخ طوسى در سده ششم نگاشته شده است : يكى معالم العلماء تاليف ابن شهر آشوب مازندرانى صاحب مناقب . ديگرى به نام فهرست تاليف شيخ منتخب الدين رازى .
آيه الله بروجردى نسخه فهرست منتخب الدين خود را با نسخه صاحب روضات الجنات مقابله آنگاه حواشى و مستدركاتى بر آن نوشته اند ٨ . حجم نوشته ايشان ازاصل كتاب بيشتراست . علامه تهران همين حاشيه را به عنوان[ ترتيب فهرست الشيخ منتخب الدين مع استداركات] ياد كرده است ٩ .
فهرست منتخب الدينرا مرحوم علامه مجلسى در جلداجازات بحار درج و با همين جلد مكرر چاپ شده است . و نيزاخيرا دوبار با تحقيق و پاورقى دو ن از محققان معروف در قم چاپ گرديده كه متاسفانه دراين چاپهااز حاشيه آيه الله بروجردى به خاطر در دسترس نبودن آن استفاده نشده است .
١٦. الفهرستين
دراين كتاب بين رجال مطرح شده در فهرست شيخ طوسى و فهرست شيخ نجاشى جمع و ترتيب حروف تهجى تنظيم شده است ١٠ . شبيه كارى است كه مرحوم ملا عنايت الله قهپايى نسبت به پنج كتاب اصلى رجال شيعه يعنى فهرست شيخ طوسى و فهرست نجاشى و رجال شيخ طوسى و رجال كشى و رجال ابن غضائرى انجام داده آن ار مجمع الرجال ناميده است ١١ .
١٧. رساله حول سندالصحيفه السجاديه
دراين رساله به اشكالهايى كه به سند صحيفه كامله شده پاسخ داده شده و ضمنا اجازات روايتى مرحوم آيه الله بروجردى از مشايخشان در اين رساله ياد گرديده است .
١٨. بيوت الشيعه
بياد رساله اى باشد در معرفى خاندانهاى علمى شيعه شبيه آنچه مرحوم علامه سيد بحرالعلوم در فوائدالرجاليه خودانجام داده است .
١٩. حاشيه على رجال الشيخ طوسى ترتيب رجال الشيخ
آيه الله بروجردى مدتها در فكر پيدا كردن نسخه اى از رجال شيخ طوسى بودند ولى به آن
دست نيافتندازاين روى آنچه در منهج المفال استرآبادى از رجال شيخ نقل شده بود استخراج و تنظيم و به صورت كتاب در آوردند. سالهاى بعد به نسخه اى از رجال شيخ كه در كتابخانه استان قدس رضوى بود برخوردند واز روى آن نسخه اى مقايسه اى به عمل آوردند به تفاوتهايى برخورد كردند.اين موجب شد كه با حواشى و اصلاحات كاستيهايى را كه به نظرشان مى آمد جبران كنند. ١٢
علامه تهرانى همين تاليف را به نام :[ ترتيب رجال الشيخ الطوسى] ياد كرده است ١٣ .
٢٠. رساله ى ترجمه بعض اعاظم اسرته واجداده
اين رساله پرارج و كم حجم به ضميمه شرح حال آيه الله بروجردى به قلم يكى از منسوبان ايشان حضرت آقاى سيداسماعيل علوى طباطبائى در قم چاپ شده و بخش شرح حال آيه الله كه به زبان فارسى است توسط اين جانب در پايان فهرست نسخه هاى خطى مسجداعظم قم چند سال قبل تجديد چاپ گرديده است . !
در پايان اين بخش (كتابهاى رجالى مرحوم آيه الله بروجردى ) يادآور مى شود كه : آيه الله بروجردى بر رجال اردبيلى (جامع الرواه ) و قرب الاسناد حميرى و مجموع رساله ابى الجعد و نصراللئالى و غيره مقدمه هايى نگاشته اند كه اين نوشته ها نيز از آثار قلمى رجالى ايشان به شمار مى آيد.
واما كتابهاى حديثى ايشان :
٢١ جامع احاديث الشيعه
همانطور كه قبلا گفته شد معرفى اين كتاب نيز به مقدمه اى نسبتا طولانى نياز دارد كه بيان كننده تاريخچه تاليف و تدوين آن باشد:
يكى از شاگردان آن مرحوم كه در تاليف اين كتاب هم سهيم بوده است تاريخچه آن رااين طور توضيح مى دهد:
در سال ١٣٧٠ هجرى قمرى روزى دراثناء درس ضمن قرائت احاديث از روى كتاب شريف وسائل الشيعه به حديثى رسيدند كه به واسطه الشيعه به حديثى رسيدند كه به واسطه تقطيع در چند باب ذكر شده بود به اين مناسبت فرمودند.
[مرحوم شيخ حر عاملى بسيار زحمت كشيده تا چنين كتابى را به يادگار گذاشته و كار را بر مجتهد مستنبط بسى آسان كرده است لكن ما هم به سهم خود بايد روش عالمان سلف را تعقيب و رشته زحمات آنان را تكميل نماييم].
آنگاه فرمودند : نواقصى چند از جهت تقطيع احاديث و غيره در كتاب وسائل الشيعه رخ داده كه اگر آن نواقص را رفع كنيم درامر استنباط واجتهاد بهتر و سريع تر پيش مى رويم . و آن نواقص كه به نظر مى رسد به قرار زير مى باشد:
١. در وسائل به خاطر تقطيع حديث مجبور شده اند سندها را تكرار كنند يعنى با هر قطعه اى سند را بتمامه ذكر كرده اند.اگر حديثى به پنج قطعى تقطيع و در پنج جاى وسائل
ياد شده سند آن حديث پنج بار تكرار شده است .
٢. چه بسا حديثى داراى دو يا سه سنداست و لازم بوده كه در تقطيع متن حديث با هر قطعه اى از آن هر دو يا سه سند ذكر شوداما در وسائل اين كارانجام نشده است بلكه يك سند را ذكر نموده به طورى كه خواننده آگاه نمى شود كه اين حديث از دو يا سه طريق رسيده و در نتيجه گاهى به اتفاق واقعى حديث واقف نمى شود .
٣. دراثر تقطيع احاديث صدر و ذيل روايات از هم جدا شده است در حالى كه چه بسا ذيل در دلالت صدر يا صدر در دلت ذيل دخيل باشد و چون حديث بتمامه به نظر مستنبط نمى رسد گاهى معنى واقعى حديث فهميده نمى شود و جريان افتاء ناقص مى گردد.
٠٤ تقطيع احاديث موجب تكثيرابواب و عناوين كتاب شده است و چه بسيار كه نبايد براى يك مساله و فروع مربوط به آن بيش از يك يا دو باب تشكيل داداما در وسائل الشيعه ده الى پانزده باب تشكيل شده است واين باعث مى شود كه فقيه به آسانى نتواند حكم فرعى رااز ادله اش استنباط كند.
٥. بااين كه مرحوم شيخ حر روايات را تقطيع كرده و با تقطيع بهتر مى توانسته روايات مربوط به هر بابى را تحت همان باب جمع آورى كند مع ذلك روايات مربوط به فرع واحد همه جا تحت باب واحد منضبط نيست مثلا گاهى فرعى رااز نظرادله اش مورد بررسى قرار مى دهى و روايات مربوط به آن را در باب خودش مى بينى و گمان مى كنى آنچه از روايات با اين فرع مرتبط بوده همه را ديده اى اما پس از چند ورق درباب ديگرى روايات مربوط به باب گذشته را مى يابى كه به ملاحظه صدر يا ذيل آن دراين جا ذكر شده است درصورتى كه مى توانسته است بااشاره معينه اى اين جهت را تامين نمايد لكن چون دراشارات نيز بناى تعيين موضوع را نداشته اين قبيل موارد را نيز به سياق سايرابواب عمل كرده واشاره معينى ننموده است
ازاين روى گاهى مفتى و فقيه در حالى كه طبق روايات باب اول فتوى داده به روايات ديگر در باب ديگراطلاع پيدا مى كند و تغيير راى و فتوى مى دهد.
و همين نقص به تنهايى كافى است كه اقدام به اصلاح كتاب مبارك وسائل الشيعه شود تا كار بر آيندگان از فقها آسان گردد واشارات هر باب به بابهاى ديگر روشن و معين باشد.
٦. يكى از جهاتى كه موجب شده صاحب وسائل روايات را تقطيع كند تقليل دراشارات است . در صورتى كه اگراشارات به طور معين روشن و واضح باشد تكثيراشارات نه تنهااقل ضررااز تقطيع است بلكه هيچ گونه ضررى برايش متصور نيست .
اين شش قسمت از نواقص كتاب وسائل الشيعه به لحاظ تقطيع احاديث بود.
٧. تكيرابواب و تكراراسانيد موجب زيادى حجم كتاب شده است و رجال آن كه سبك
تاليف بايد طرزى باشد كه حتى المقدور از حجم كتاب كاسته گردد.
٨. كليه امورى كه مى توانداز حجم كتاب بكاهد بايد رعايت گردد مثلا جاى نام مولفان كتب حديث رمز خود كتاب كافى است همانطور كه در كتاب وافى فيض كاشانى (ره ) براى هر كتاب رمزى قرار داده است مثلا رمز[ كا]از كافى عوض[ محمد بن يعقوب الكينى] رمز[ يب] از تهذيب و [صا]ازاستبصار عوض[ م حمدبن الحسن الطوسى] ازاستبصار عوض[ محمد بن الحسن الطوسى] و رمز[ قيه] از من لايحضره الفقيه عوض[ محمد بن على بن الحسين بن بابويه القمى.]
اين كلمات به عدداحاديث تكرار شده كه با رعايت اين جهت مقدار قابل ملاحظه اى از حجم كتاب كم مى شود.
٩. همانطور كه كتب اربعه از غير كتب اربعه ممتاز و بيشتر مورد اعتماد فقهاست روايات اين كتابها هم بايداز غير آنها ممتاز باشد يعنى در آغاز هر باب باشد مگر رواياتى كه مثل يا نحو روايات كتب اربعه باشد كه بايد در ذيل محل خود قرار گيرد.
١٠. بعضى از روايات كتاب مستدرك الوسائل مرحوم حاجى نورى هم بايد به وسائل الشيعه افزوده گردد.
١١.اگر صلاح باشد روايات اهل تسنن نيز در ذيل هر باب به عنوان پاورقى قرار گيرد تا قلت بضاعت آنان از نظر سنت و حديث معلوم گردد.
١٢. مقدمه اى به كتاب افزوده شود كه طبق حديث ثقلين از طرق عامه از طرفى و مسند روايات ائمه اثنى عضر عليهم السلام كه منتهى به رسول اكرم صلى الله عليه و آله مى شوداز طرف ديگر ثابت شود كليه روايات شيعه سنت نبوى است و عمل بر طبق آنها بر جميع مسلمين (حتى آنان كه امامت ائمه اطهار عليهم السلام را نپذيرفتند) فرض و واجب است .
پس ازاين كه آيه الله بروجردى مطالب فوق را فرمودند گروهى از تلامذه و شاگردان ايشان اظهار آمادگى براى انجام اين كار كردند و زير نظرايشان كار شروع و بحمدالله به پايان رسيد ١٤ .انجام اين كار حدود ده سال طول كشيد و به همت و كوشش حدود بيست نفراز فضلا و اساتيد كتاب شريف جامع احاديث الشيعه تدوين و تنظيم شد كه تاكنون شانزده جلد آن چاپ شده و چند جلد ديگر آن باقى مانده است . در تدوين تاليف اين كتاب بسيارارزنده همه خواسته هاى آيه الله بروجردى (جز ذكر روايات اهل تسنن در ذيل هر باب ) تامين شده و مورد پسند آن مرحوم قرار گرفت تا جايى كه مى فرموده :
اين كتاب ثمره زندگى و نتيجه عمر من است . ١٥
دراين جا لازم است به عنوان سپاس و قدردانى از زحمات و كوششهاى آقايانى كه در تدوين اين اثرارزنده سهمى داشته اند نام آن را در حد اطلاع خود ياد كنيم .البته مقدار و كيفيت كاراين عزيزان با هم يكسان نبوده است وارزيابى
كار هر كدام فرصت و توضيح ديگرى لازم دارد :
آيات و حج اسلام آقايان :
شيخ حسينعلى منتظرى نجف آبادى .
شيخ اسماعيل معزى ملايرى .
شيخ عبدالرحيم ربانى شيرازى رحمه الله عليه .
شيخ محسن حرم پناهى قمى .
سيد حسين كرمانى
سيد مصطفى كاشفى خوانسارى .
شيخ عبدالرحيم بروجردى .
شيخ على پناه اشتهاردى .
شيخ جلال طاهر شمس گلپايگانى .
شيخ حسين نورى همدانى .
شيخ ابراهيم امينى نجف آبادى .
شيخ على ثابتى همدانى .
شيخ محمد واعظزده خراسانى .
شيخ محمدباقرابطحى اصفهانى .
سيد محمدعلى ابطحى اصفهانى .
شيخ محمدتقى ستوده اراكى .
سيد... بهشتى بروجردى .
سيدمحمدحسين درچه اى رحمه الله عليه .
٢٢. حاشيه على وسائل الشيعه
به نظر مى رسد در طول ساليان دراز كه به تحقيقات فقهى رجال مشغول بودند اين تعليقات را (كه شايد بخشى از آنها مربوط به همان نواقصى كه براى وسائل الشيعه ياد كرده اند باشد) بر وسائل الشيعه نگاشته اند.
واما تاليفات فقهى آيه الله بروجردى
٢٣. حاشيه على نهايه الشيخ الطوسى
آيه الله بروجردى نسخه نهايه خود را با نسخه اى كه نزد علامه حلى (ره ) بوده و خطوطايشان بر آن ديده شده است مقابله و تصحيح و سپس آن را تحشيه كرده اند ١٦ . متاسفانه در چاپهاى متعددى كه از نهايه شده ازاين حاشيه به خاطر در دسترس نبودن آن استفاده نگرديده است .
٢٤. حاشيه على مبسوط الشيخ الطوسى
آيه الله بروجردى كتاب مبسوط چاپ سنگى را با نسخه اى خطى مقابله و برخى از بخشها كه در آن چاپ ناقص بوده است تكميل و به آن ضميمه كردند و بر كل كتاب تعليقاتى نگاشته اند.
٢٥. حاشيه على خلاف الشيخ الطوسى
از كتابهايى كه بسيار مورد عنايت آيه الل بروجردى بود خلاف شيخ طوسى است .ايشان نسخه خطى اين كتاب را تهيه واصلاح و تصحيح و تعليقاتى بر آن نوشتند. سپس به دستورايشان اصل كتاب با برخى حواشى ايشان و نيز برخى حواشى مرحوم آيه اله حاج سيداحمد زنجانى در يك جلد رحلى چاپ شد.از آن تاريخ تا كنون چهار بار ديگر چاپ شده است : باراول در سه جلد چاپ حروفى بار دوم در دو جلد چاپ حروفى بار سوم افست از روى يك نسخه خطى و بار چهارم چاپى كه هم اكنون در جريان است و سه جلد آن منتشر شده است .اين چاپ اخيراز مزاياى بسيار ارزنده اى برخورداراست
٢٦.الفقه الاستدلالى
اين اثر بسيارارزنده را برخى از تلاميذايشان زيارتت كرده اند و به نظر مى رسد يكى از مهمترين كتابهاى فقهى استدلالى قرن حاضر باشد.
٢٧. رساله فى المواسعه والمضايقه
يكى از شاگردان ايشان مى نويسد:
[ استاد در تاريخ ٢٠ جمادى الاولى سال ١٣٧٢ در مجلس درس ازاين رساله خود ياد كردند]. ١٧ احتمال مى روداين رساله يك جزءاز همان دوره فقه استدلالى ايشان باشد.
٢٨. رساله فى منجرات المريض ١٨
شايداين رساله هم يك جزء از همان دوره فقه استدلالى باشد.
٢٩. حاشيه على عروه الوثقى
عروه الوثقى رساله فتوايى و به زبان عربى تاليف مرحوم سيد محمد كاظم طباطبائى يزدى (متوفاى ١٣٣٨ قمرى )است .اين كتاب در سال ١٣٣٠ براى اولينن بار چاپ شد و به خاطر مزايا و جامعيتى كه داشت از همان روزگار مورد توجه فقها و مجتهدين قرار گرفت و در طول هشتاد سالى كه از تاريخ انتشار آن مى گذرد حاشيه متجاوزاز چهل نفراز مراجع و فقها و مجتهدين براين كتاب چاپ و منتشر گرديده است و نيز ترجمه فارسى آن هم توسط چند نفراز فقها تحشيه شده است .
يكى از حاشيه هاى عروه الوثقى كه از جهت كيفيت بسيار بالا و علمى است حاشيه آيه الله بروجردى مى باشد كه به گفته برخى از دانشمندان همين حاشيه عروه يكى از عوامل شهرت علمى ايشان گرديده است .
البته اين كه برخى از نويسندگان اين حاشيه عروه را اولين حاشيه عروه و يااولين حاشيه عروه منتشر شدهه دانسته اند براى ما روشن نيست زيرا حاشيه عروه مرحوم آيه الله العظمى آقا سيدابولحسن اصفهانى طبق نوشته فهرست كتب چاپ عربى در سال ١٣٤٤ يعنى حدود ده سال قبل ازانتشار حاشيه عروه آيه الله بروجردى منتشر شده است واز نظر تاليف هم دليلى در دست نيست كه تاليف كدام حاشيه عروه بر ديگران مقدم است .
٣٠. تقريرات بحث صلاه الجمعه و صلاه المسافر
اين تقرير به قلم آيه الله منتظرى و به نام[ البدالزاهر] مكرر چاپ شده است .
٣١. تقريرات بحث الصلاه
اين تقرير به قلم آيه الله فاضل لنكرانى و به[ نام نهايه التقرير] در دو جلد چاپ شده است .
٣٢. تقريرات بحث الخمس
اين تقرير به قلم حجه الاسلام والمسلمين آقاى حاج سيد عباس ابوترابى و به نام[ زبده القمال] پس از رحلت آيه الله بروجردى در يك جلد چاپ شده است .
اما كتابهاى اصول فقه
٣٣. حاشيه على كفايه الاصول
همينطور كه قبلاگفته شد آيه اللفه بروجردى تاليف و تصنيف رااز همان دورانى كه در نجف
بودند آغاز نمودند. نخستين تاليف ايشان همين حاشيه كفايه الاصول استادش آخوند خراسانى است كه زمان حيات استاد نوشته اند. برخى از تلاميذايشان كه اين حاشيه رااز نزديكك ديده بودند مى گفتند: دوره كامل است .
٣٤. حاشيه على فرائدالاصول للشيخ انصارى
اين حاشيه در كتاب آثارالحجه حضرت آقاى رازى و نيز در كتاب زندگانى شيخ انصارى ياد شده است .
٣٥. تقريرات مباحث اصول الفقه
اين تقرير به قلم آيه اللفه منتظرى و دو جلداست . جلداول آن در مباحث الفاظ به نام[ نهايه الاصول] چاپ شده است . بسيار مناسب است كه جلد دوم آن هم كه شامل مباحث عقليه است نيز چاپ شود تا حوزه هاى علميه از آن بهره مند شوند.
تاليفات متفرقه ايشان .
٣٦. رساله فى المنطق
اين رساله هفقط در كتايهاى فقهاى نامدار شيعه ياد شده است واين جانب درباره آن اطلاع خاصى ندارد.
٣٧. تعليقه على الاسفار لملاصدراالشيرازى
اين تعليقه را آن طور كه نقل شده است بر نسخه چاپى كتابخانه شخصى خودشان مرقوم داشته اند. ١٩
٣٨. حاشيه على منهج الرشاد
منهج الرشاد از تاليفات حاج شيخ جعفرر شوشترى است . يك بخش آن كه درباره اصول عقائداست در آغاز مجمع الرسائل قرار داده شده و آيه الله بروجردى بر همين بخش حاشيه هايى دارند كه بااصل آن ضميمه مجمع الرسائل چاپ شده است .
٣٩.المهدى عليه السلام فى كتب اهل السنه
حضرت آقاى دوانى مى نويسند:
آيه الله بروجردى در بروجرد هر سال ماه مبارك رمضان منبر مى رفتند و به موعظه مردم مى پرداختند. يك سال چند نفراز روساى ادارات بروجرد كه بهايى بودند سرگرم تبليغ مسلك بهائى گرى شدند. حضرت آيه الله بروجردى نخست از راه قانون وارد شد و عزل آنان را خواست . و چون پافشارى مقامات بالاتر را مشاهده كرد به صورت قهر و اعتراض از بروجرد خارج شد. هنوز چند فرسخى نرفته بود كه شهر منقلب شد و مردم عليه آن چند نفر شوريدند. واين امر باعث شد كه مقامات دولتى آيه اللفه را به عزت به شهر برگرداندند و آن افارد بهايى را از آن حدود بيرون كردند.
دراين موقع ماه مبارك رمضان فرا رسيده آيه الله در تمام اين ماه درباره مسعودامام زمان اروحنا فداه صحبت كردند. و براى اين منظور كتابهاى معتبر علماى بزرگ اهل تسنن را به مسجد مى آوردند و در منبر از روى كتاب رواياتى را مى خواندند. والحق دراثبات وجود حضرت حجت حجت را تمام كردند.
اين بود مختصر نوشته حضرت آقاى دوانى .
اين جانب حدس مى زنم : همين منبرهاى يك ماه آيه الله را به اين فكر انداخته كه كتابى در موردامام زمان عليه السلام از نظراحاديث اهل تسنن بنويسند و طرح اين كتاب و باب بندى آن هم ظاهرا انجام شده است .اما برخى از شاگردان ايشان كه اين كتاب را ديده بودند مى فرمود:
[ اين تاليف آغاز شده بوداما در همان مراحل اوليه ناتمام مانده است].
خواسته آيه اللفه بروجردى با تاليف كتاب بسيار گرانقدر[ منتخب الاثر] توسط آيه الله حاج شيخ لطالله صافى انجام شد.از قرار مسموع اين كتاب را آقاى صافى به اشاره وامر آيه الله بروجردى تاليف كرده اند.
٤٠.الاثارالمنظومه
در مقاله اى كه يكى از دانشمندان در شرح حال آيه الله بروجردى نوشته و دراعيان الشيعه چاپ جديد درج گرديده است چنين آمده :[ كان اديب فى العربيه والفارسيه و له فيهما نظم و قصائد].
بنابراين بايدازايشان آثار منظومى هم به يادگار مانده باشد.
رساله هاى عمليه
كتابها و جزوه هايى كه به عنوان رساله علميه مطابق با فتاواى آيه الله بروجردى به زبانهاى : فارسى عربى اردو و غيره منتشر شده فراوان است ولى به نظرمى رسد كه جز حاشيه عروه الوثقى و حاشيه مجمع الرسائل و يكى دو حاشيه و رساله كوچك ديگر انند: مناسكك حج (كه اينها تاليف خود آن مرحوم است و يااگر تاليف ديگرى است ايشان آن را ملاحظه و با فتاواى خود مطابق نموده اند) بقيه رساله هاى علميه ايشان توسطافراد مورد وثوق ايشان تهيه و تنظيم شده است و نبايداز تاليفات ايشان به حساب آورد.
در هر حال به تعدادى ازاين رساله هااشاره واحيانا توضيحاتى داده مى شود:
٤١. حاشيه مجمع الرسائل
مرحوم حاج محمد حسن جزى اصفهانى رساله عمليه اى مطابق فتاواى ميرزاى شيرازى جمع آورى كرده و مكرر به نام مجمع الرسائل چاپ شده است .
آيه الله بروجردى براين كتاب حاشيه زده و مكرر با متن آن چاپ شده است . چاپ اول آن در بروجرد پيش از هجرت ايشان به قم انجام شده است .
٤٢. حاشيه منتخب الرسائل
مرحوم سيدابولقاسم اصفهانى (ظاهرا همان كه عروه الوثقى را ترجمه كرده است ) مجوعه اى از فتاواى مرحوم سيد محمد كاظم طباطبائى يزدى صاحب عروه را گردآورى و به نام منتخب السائل ناميد.
چند نفراز مراجع تقليد براين كتاب حاشيه نوشته اند كه يكى از آنان آيه الله بروجردى است .اصل كتاب با حاشيه ايشان در سال
١٣٦٦ قمرى چاپ سنگى شده است و گويااز سالهاى بعد حاشيه ايشان داخل متن و به صورت ديگر چاپ شده است .
٤٣. حاشيه وسيله النجاه
رساله اى مطابق با فتاواى سيد محمد كاظم يزدى به نام وسيله النجاه منتشده بود. آيه الله بروجردى براين رساله حاشيه زده و در بروجرد ظاهرا بيش ازاين كه به قم هجرت كنند چاپ شده است .
البته مرحوم حاج شيخ عبدالكريم يزدى حائرى و ميرزا حسين نائينى و چند نفر ديگراز مراجع تقليد نيز رساله علميه فارسى به نام وسيله النجاه داشته اند كه شايداصل آنها رساله اى به همين نام از مرحوم سيد حسين كوهكمرى و فاضل شريبانى بوده است . رساله وسيله النجاه شريبانى در سال ١٣٠٦ قمرى چاپ و در سال ١٣٢٢ با حواشى مرحوم آخوند دخراسانى تجديد چاپ شده است . رساله وسيله النجاه سيد حسين كوهكمرى نيز در سال ١٣٢٤ قمرى مطابق با فتاواى حاج سيد على تبريزى چاپ شده است . واز آيه الله بروجردى هم رساله اى به همين نام در سال ١٣٢٥ شمسى چاپ شده است .
٤٤.انيس المقلدين
انيس المقلدين رساله علميه اى استت كه مرحوم سيدابوالقاسم اصفهانى مطابق با فتاواى مرحوم آيه الله العظمى سيدابولحسن اصفهانى گردآورى كرده و در سال ١٢٤٧ قمرى چاپ شده است . همين رسالع با فتاواى آيه الله بروجردى مطابق و به نام ايشان منتشر شده است .
انيس المقلدين هم به نام مرحوم آيه الله العظمى حاج سيداسماعيل صدر در سال ١٣٢٩ قمرى به چاپ رسيده است .
٤٥. صراط النجاه
حاج محمد على يزدى رساله اى فارسى مطابق با فتاواى شيخ انصارى جمع آورى و صراط النجاه ناميد. چند نفراز مراجع تقليد براين رساله حاشيه نوشته و مكرر چاپ گرديده است .
شايد صراط النجاه آيه الله بروجردى همين صراط النجاه شيخ انصارى باشد كه با فتاواى ايشان مطابق شده است .
٤٦. حاشيه على تبصره المتعلمين
يكى از فضلا تبصره علامه حلى (ره )را مطابق با فتاواى آيه اللفه بورجدى تحشيه كرد و متن و حاشيه به خطر مرحوم طاهر خوشنويس توسط انتشارات علميه اسلاميه به قطع جيبى به چاپ رسيداما چون دراين حاشيه نويسى برخى اشتباهات پيش آمده بود در چاپهاى بعدى اين حواشى حذف گرديد.
٤٧. مجمع الفروع
آقاى على آشتيانى رساله اى فارسى به ترتيب عروه الوثقى و با نظمى جالب مطابق با فتاواى آيه الله بروجردى تنظيم كرد كه نسبت به رساله هاى فارسى قلبى مانند: جامع الفروع و مجمع الرسائل بسيار ممتاز بود واز نظر كثرت فروع و مسائل از توضيخ المسائل هم برترى
داشت و به همين جهت آيه الله العظمى حاج سيداحمد خوانسارى اى رساله را پسنديده بود و مشخصا آن را با فتاواى خود مطابق و دراختيار مقلدانش قرار داد .
٤٨. توضيح المسائل
كسانى كه رساله هاى فارسى از قبيل : جامع الفروع را ديده باشند تصديق مى كنند كه تنظيم و نيز نثر فارسى اين رساله ها جورى نبود كه براى عموم مقلدين قال استفاده باشد بلكه بيشتر براى مساله گوها كارآيى داشت . در زمان آيه الله بروجردى خدمت بسيار بزرگى كه دراين زمينه انجام شده تاليف كتاب توضيخ المسائل با نثرى متين و نظامى در خور تحسين بود. در نتيجه اين خدمت رساله علميه فارسى به صورتى درآمد كه براى عموم باسوادها تا حد زيادى قابل استفاده باشد .
اين خدمت ارزنده توسط حجه الاسلام والمسلمين جناب آقاى حاج شيخ على اصغر كرباسچيان معروف به علامه (موسس مداررس علوى تهران ) و به كمك مرحوم حجه الاسلام والمسلمين حاج شيخ جواد خندق آبادى تهرانى و نيز كمك دانشمند محترم واستاد گرانقدر جناب آقاى على اصغر فقيهى صاحب تاليفات متعدد ( از جمله دستور زبان فارسى )انجام شد كه هم از نظر محتوى مطمئن و هم از جهت نثرر فارسى بى اشكال باشد.
اميداست كسانى كه متصدى درج حواشى مراجع تقليد در متن توضيح المسائل مى شوند به نشرر كتاب هم توجه داشته بانشد تا كم كم به طور قهقهرى به همان عبارات ناموزون قبلى بازگشت نكند.
٤٩ مناسك الحج
رساله مناسك حج مطابق با فتاواى آيه الله بروجردى در ١٤٠ صفحه در سال ١٣٢٨ شمسى چاپ سنگى شده است كه سالها همين مناسك مورد مراجعه مقلدين ايشان بوده و شايد مكرر چاپ شده باشد.
٥٠. توضيح المناسك
حضرت آقاى علامه مناسك حج آيه الله بروجردى را نيز مانند توضيح المسائل : با نثرى متين تنظيم كردند و به نام توضيح المناسك منتشر ساختند كه تا پايان عمر حضرت رسميت يافته بود ٢٠ .
--------------------------------------------------------------------------------
پاورقى ها
١. منتقى الجمان اولين بار به دستور آيه الله بروجردى در دو جلد به چاپ رسيد.
٢. تجريدالاسانيدالكافى .٢٢.
٣. اعيان الشيعه ج ٦.٩٤.
٤. الذريعه ج ١٥.١٤٩.
٥. الذريعه ج ٧.١١١.
٦. شرح حال آيه الله بروجردى سيداسماعيل علوى طباطبائى .١٨.
٧. علماء معاصرين .٢٥١.
٨. زندگانى آيه الله بروجردى آقاى على دوانى .١٢٢.
٩. مصفى المقال .١٤٨.
١٠. زندگانى آيه الله بروجردى آقاى مهدوى اصفهانى .١٨٠.
١١.مجمع الرجال به كوشش حاج شيد ضياءالدين علامه فانى اصفهانى در هفت جلد چاپ شده است .
١٢. زندگانى آيه الله بروجردى به قلم على دوانى .١٢٣.
١٣. مصفى المقال ١٤٨.
١٤. ازدواج دراسلام سيد مظطفى كاشفى خوانسارى چاپ دوم از انتشارات كتابفروشى طهورى تهران . بااندك تصرف و تلخيص در برخى عبارات
١٥. جامع احاديث الشيعه ج ١.٥ چاپ اول (رحلى) .
١٦. زندگانى آيه الله بروجردى آقاى دوانى .
١٧. مقدمه ميزان الانساب ميرمحمد هاشم خوانسارى نوشته حضرت آقاى مير سيداحمد روضاتى .
١٨. فقهاى نامدار شيعه ٤٥٢
١٩. همان مدرك ٤٥٢.
٢٠. در معرفى برخى از رساله هاى عمليه كه رويت تنشده بود از ذريعه علامه تهرانى و فهرست كتب چاپ مشاراستفاده شده در عين حال ممكن است در معرفى آنها گرفتاراشتباه شده باشيم .اقل الله تعالى عثراتنابمنه و كرمه .
***
خواهشمنداست بعداز معرفى وتوضيح كافى در مورد آثار فقهى و رجالى مرحوم آيت الله العظمى آقاى بروجردى قدس سره الشريف در مجله حوزه مطلب ذيل رااضافه فرمائيد.
متاسفانه آثارارزنده مرحوم آيت الله العظمى آقاى بروجردى رضوان الله تعالى عليه در زمان پربركت ايشان بزيور طبع آراسته نشد و با اينكه بكرات فضلا و علماى حوزه اجازه چاپ و نشر آنها رااز محضر مباركشان تقاضا مينمودند لكن معظم له از قبول اين پيشنهاداتت بخاطر تجيد نظر و بررسى مجددامتناع داشتند و بعداز رحلت ايشان باز هم بخاطر مشلات و موانعى اينچنين بعهده تعويق افتاد. تااينكه در سال گذشته سرپرست محترم بنياد پژوهشهاى اسلامى آستا مقدس جناب حجه الاسلام و المسلمين آقاى حاج سيخ على اكبرالهى خراسانى دام عزه آمادگى بنياد را جهت چاپ و نشر كليه تاليفات بجا مانده از آن شخصيت والامقام را اعلام واينجانب نيز صرفا بخاطر خفظ و صيانت اين آثاراز حوادث و پيشامدهاى غير منتظره و هكذا بحهت انتفاع عموم ازاين گنجينه گرانمايه با كمك ميل واشتياق با پيشنهاد بنياد موافقت و تمامى آثار معظم له را كه نزد حقير موجود بود و ذيلابه آن اشاره ميشود بطور رايگان و بدون كوچكترين چشمداشت مالى دراختيار بنياد قرار دادم كه اميداست در آينده نزديك كتب مزبور چاپ و جهت استفاده دراختيار حوزات علميه و محققين و متتبعين و مجامع فرهنگى و ساير مشتاقان قرار گيرد دراينجا لازم دانستم
كه از جانب مستطاب حجه الاسلام والمسلمين آقاى واعظ طبسى توليت محترم آستان بخاطر پيگيرى قضيه و هكذا هيات مديره محترم باخصوص استاد عاليمقام جناب حجه الاسلام والمسلمين آقاى واعظ زاده و سرپرست محترم كه انصافا با نهايت كوشش و جديت و در كمك دلسوزى و علاقه نسبت به آماده سازى آثا و چاپ و نشر آن فعاليت خالصانه دارند تشكر و سپاسگزارى كنم .
محمدصادق الطباطبائى البروجردى
--------------------------------------------------------------------------------
١- مرتب اساتيد كافى
٢- طرق فهرست نجاشى
٣- اساتيدابى عمر والكشى
٤- اساتيد من لايحضره الفقيه
٥- رجال اسانيد من لا يحضره الفقيه
٦- مرتب رجال اساتيد كافى
٧- مرتب اساتيد معانى الاخبار
٨- مرتب اسانيد خضال
٩- مرتب اسانيد علل الشرايع
١٠- مرتب اساتيد ثواب الاعمال و عقاب الاعمال
١١- تصحيح رجال شيخ طوسى
١٢- مرتب اسانيد تهذيب واستبصار
١٣- مرتب رجال اسانيد فهرست شيخ
١٤- طبقات اسانيد كافى
١٥- طبقات رجال اسانيدالكشى
١٦- طبقات رجال طرق نجاشى
١٧- طبقات رجال اساتيد تهذيب
١٨- حاشيه بر مهور جواهر