نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩

با پژوهشگران و محققان
[ملاذالاخيار] محصول انديشه تدبر و تلاش سه تن از قله هاى افراشته فرهنگ تشيع است : مرحوم شيخ مفيد شيخ طوسى و علامه مجلسى نامهاى منور و چهره هاى مقدس مشعلداران بزرگى چونان معلم امت در قرن چهارم ابى عبدالله محمد بن محمد معروف هب[ شيخ مفيد] فقيه مفسر محدث تحول آفرين و پرچمدار بزرگ فقاهت محمد بن حسن طوسى مشهور به[ شيخ طوسى] مشهور به[ شيخ طوسى] و[ شيخ الطائفه] . و محدث بزرگوار مروج آثار آل محمد ملا محمدباقر مجلسى معروف به[ علامه مجلسى] براى آنان كه با كتاب مطالعه و پژوهش سر و كار دارند آشناتر و روشنتراز آن است كه نياز به گفتگو داشته باشد. بى گمان اين فرصت بسيار محدود در خورد يا كرد آن بزرگان و بزرگواران نيست .از بين روى به شناسائى و معرفى[ ملاذالاخبار] و چگونگى هاى آن مى پردازيم :

المقنعه
مرحوم شيخ مفيد كتابى نگاشت با عنوان المقنعه فى الاصول والفروع [ مقنعه] كتابى است مختصر

استوار و گرانقدر كه با سرآغازى بسيار كوتاه و عقايداسلامى آغاز مى شود. و آنگاه چنان آثار فقهى ديگراز[ كتاب الطهاره] شروع شده با[ كتاب الديات] پايان مى پذيرد.

مقنعه از آثار كهن و بسيار محكم فقه شيعه واز جمله منابع و مصادراوليه احكام اسلامى است . در سير و تطور فقه[ مقنعه] و همگنان آن مانند[ مقنع] و[ هدايه] صدوق و ... آثارى هستند كه براساس روايت و با تكيه و دقت برالفاظاحاديث تدوين شده اند به ديگر سخن اين آثار[ فنوى به متن روايات] با حذف اساتيداست كه مرحوم آيه الله بروجردى از آنها به[ اصول منلقاه از معصومين] يا[ مسائل متلقاه]... تعبير مى فرموده اند و برخى از بزرگان اين آثار را[ فقه منصوص] ناميده اند. ٢

تهذيب الاحكام :
مرحوم[ شيخ الطائفه] به پيشنهاد يكى از دوستانش كه ازاختلاف روايات رنج مى برده و چاره را در نگارش كتابى مى دانستند كه روايات شيعه را جمع آورى كند و روايات به ظاهر ناهمگون و متنافى را حل كند[ تهذيب الاحكام] را مى نگارد به عنوان شرحى بر[ مقنعه] . مرحوم شيخ اين كتاب گرانقدر و بسيارارزشمند را در حيات استاد خود مولف[ مقنعه] و بيست و پنج سالگى آغاز كرده است شيوه شرح بدانگونه است كه مولف قسمتى از عبارت[ مقنعه] را مى آورد و آنگاه در ذيل آن مستندات حكم را از آيات و روايات يادآورى كرده گاهى به شرح و تفسير روايات يادآورى كرده گاهى به شرح و تفسير روايات و چگونگى استدلال مى پردازد واخبار بظاهر متنافى را جمع كرده چگونگى توافق اين اخبار را بيان مى كند. مرحوم سيدبحرالعلوم درباره اين كتاب فرموده اند: اين دو كتاب بويژه[ تهذيب] ازامتياز خاصى برخورداراست زيرا فقيهى كه دسترسى به[ تهذيب] داشته باشد غالبا در مراجعات خود منابع از آثار ديگر بى نياز كننده از[ تهذيب] نيست .افزون براين[ تهذيب] و [ استبصار] مشتمل است بر مسائل فقهى و گاه استدلال و راهنمائى شايسته اى به مسائل اصولى و رجالى و چگونگى جمع بين روايات متعارض يا متنافى با توجه به نقل يااعتبار عقلانى ٣ .[ تهذيب] از منابع مهم روائى و فقهى شيعه واز[ كتب اربعه] معتمد به شمار مى آيد.[ تهذيب] از همان آغاز نگارش و نشر آن مورد توجه محدثان فقيهان و پژوهندگان فرهنگ اسلامى بوده است .ازاين روى عالمان بسيارى به آن شرح نوشته يا حاشيه زده و تعليقه نگاشته اند ٤ كه از جمله شرحهاى مفصل و بسيار مهم آن شرح مرحوم ملامحمد باقر مجلسى است .

[ملاذالاخيار فى فهم تهذيب الاخيار]
مرحوم مجلسى ابتداء شرحى مختصر بگونه اى[ تعليقه] بر[ تهذيب] مى نگارد و آنگاه تصميم مى گيرد كه شرحى مفصل بنويسد كه براساس اين تصميم[ ملاذالاخيار] تدوين مى شود.ايشان در مقدمه آن چنين نگاشته اند:

ابتداء به برخى از موارد مشكل[ تهذيب] تعليقاتى نگاشتم بدان سان كه[ پرده از مشكلات آن برگيرد و آغازگران دانش اسلامى و متوسطان از عالمان را مفيد افتد. مدتى براين نوشته ها گذشت تااين كه

[ نور چشمم] و[ ميوه دلم] و[ عزيزترين فرزندانم] محمدصادق - كه خداونداو را با صادقين محشور كنند درخواست كرد كه آن تعليقات را با توجه به آنچه خود بدان رسيده و ياازاساتيد بزرگوار و بزرگان اصحاب استفاده كرده ام فراهم آورده و منظم سازم و براى جلوگيرى از پراكندگى شرحى بر [تهذيب] بنگارم . من خواسته فرزندم رااجابت كردم واين شرح را نگاشتم] .

اين شرح چنانكه گفتيم از كاملترين و مشروحترين شرحاى تهذيب است . مرحوم مجلسى ابتداء جايگاه حديث رااز ديدگاه حيث شناسى مشخص مى كند. مثلا[ صحيح[ [ موثق] و يا... بعد متن حديث را با توجه به تحقيقات ادبى به نقد و تحليل مى كشد و آنگاه در پرتو تحقيقات عالمانه اى به استنباطهاى فقهى پرداخته اقوال فقهاء را در مساله مى آورد و آنگاه به نقد و بررسى آن مى پردازد و مختار خود را بيان مى كند. علامه متن احاديث را به دقت رسيدگى مى كند و به تصحيف ها و ضبطهاى نادرست اشاره مى كند واشتباهات دراسناد را يادآورى كرده اسناد را تصحيح مى كند. به هرحال[ ملاذاالاخيار] شرحى است بسيار سودمند و سرشاراز تحقيقات ادبى تاريخى فقهى حديثى و رجالى خداوند علامه عاليقدر مرحوم مجلس را در بيكران زحمت خويش غرق فرمايد كه تمامت عمر خويش را در جهت نشر آثاراهل البيت بكار گرفت و نسلها وانديشه ها را به معارف در ياوارائمه[ ع] رهنمون گشت .

شيوه تحقق :
[ملاذاالاخيار] تاكنون چاپ نشده بود و نسخ آن در زاوياى كتابخانه هاى عمومى و شخصى پراكنده بود و جز معدودى از محققان را به اين اثر عظيم امكان دست يابى نبود.اينك چندين سال است كه محقق سخت كوش آقاى سيدمهدى رجائى تصحيح و تحقيق آن را بعهده گرته و در آينده اى نه چندان دور يكجا عرضه خواهد شد.

محقق محترم كتاب را براساس ده نسخه كه ويژگيهاى آنها را در صفحات ٤٥ ٤٤ توضيح داده اند تصحيح كرده است . محقق كتاب پس از شرح و تحقيق به نسخه اى از مرحوم مولف دست مى يابد كه ادامه كاراز (كتاب الصلاه ) براساس اين نسخه پژوهش و تصحيح شده است .

در پانوشتها نسخه بدلها ضبط شده مصادر روايات مندرج در ضمن شرح نشان داده شده است . غالب اقوال فقهى ادبى و لغوى نيز به منابع ارجاع شده و مصادر آنها به دقت آورده شده است .

حروفچينى چاپ تحقيق و تصحيح كتاب پاكيزه و شايان تقديراست . [ملاذالاخيار] به همت[ كتابخانه آيه الله مرعشى نجفى] چاپ مى شود و مجموع آن به شانزده جلد خواهد رسيد كه تاكنون چهارده جلد آن چاپ شده است . بقيه مجلدات آن نيز كه كار تحقيق و تصحيح آنها به پايان رسيده بزودى چاپ و دوره كتاب دراختيار علاقه مندان گذاشته خواهد شد.

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى ها
١. الذريعه ج ٢٢.١٢٤.

٢.مهذب البارع ج ١.٢٢.

٣.رجال السيد بحرالعلوم ج ٣.٢٢٩.

٤.تهذيب الاحكام ج ١.٤٧

[ الذريعه] ج ٤.٥٠٤ ج ١٣.١٥٥.

يادنامه شيخ طوسى] ج ١.٢٦٧.