نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - نگاهى به معجم ها

درشماره ١٣ و ١٥ برخى از معجم هاى قرآنى و حديثى معرفى شد. اينك درادامه آن دو مقاله بخش پايانى مى آيد بدون ادعاى استقصاء كامل .اميداست مفيدافتد.

]صحيفه سجاديه] ١ انجيل اهل بيت[ [ زبور آل محمد] مجموعه نيايشهائى] است از[ زيباترين روح پرستنده] حضرت سيدالساجدين و زين العابدين على ابن الحسين[ ع[ .[ صحيفه] پيوسته انيس صاحبدلان و همراز عاشقان و رازگشاى اهل حال و راهنماى رهجويان و راهپويان مسير حق بوده است.[صحيفه] در طول چندين قرن همانند خورشيدى فروزان بر انديشه ها تابيده و قلمها و شخصيتهاى بسيارى را متوجه خود ساخته است . [صحيفه] را عالمان بسيارى شرح كرده اند و متفكران بزرگى حاشيه زده يا بر آن تعليق نگاشته اند. ٢اما هنوز هم اين چشمه سار زلال حكمت و معرفت جوشان است و سيال واين درياى موج خيز عرفان و شناخت گوهرهاى بيشمارى در خود دارد كه بايد شناخته گردد و مورداستفاده قرار گيرد.

بهرحال اينك مجال سخن گفتن ازاين[ صحيفه الاهى] نيست واين چند كلمه نيز به بهانه معرفى برخى از كارهاى انجام شده پيرامون[ صحيفه] نگاشته شد. بارى از جمله كارهاى انجام شده پيرامون[ صحيفه] معجم هاى موضوعى و واژه ئى است كه ذيلا معرفى مى شوند.

[ المعجم المفهرس لالفاظ الصحيفه السجاديه]

سيدعلى اكبر قرشى
اين[ معجم] براساس مواد واژه ها تنظيم يافته است كه با كلمه[ ابد] شروع مى شود با[ يوم] و مشتقات آن پايان مى پذيرد. در تنظيم فهرست سعى بليغى بكار گرفته شده است تا جمله ها مفيد باشد واگر براى رسيدن به اين هدف جمله طولانى مى گشته با آوردن مبتداء و نقطه چينى مشكل حل شده است و ضماير در جمله ها نيز مرجع يابى شده است كه خواننده را در مراجعه به[ معجم] از مراجعه هاى مكرر به متن كتاب بى نياز كند. مثلا در جمله[اصبهم بالجوع المقيم والسقم الاليم] در داخل پرانتز[المشركين]نهاده شده است كه نشانگراين است كه ضمير [ هم] به مشركين باز مى گردد. مواضع جمله هاى انتخابى شده از دعاها با شماره دعا صفحه سطر نشان داده شده است با رمز با ترتيب (د ص - س ) مثلا در مقابل جمله[ واذقنى طعم ...الاجتهاد] آمده است د٤٧ ص ٢٧٣س ٦ كه معلوم مى شوداين جمله در دعاى ٤٧ صفحه .٢٧٣ سطر٦ است . مولف مقدمه اى دارد كه در آن از[ صحيفه] انديشه تاليف[ معجم] شيوه كار و رموز بكار گرفته شده سخن گفته است.[ صحيفه سجاديه] چاپهاى متعددى دارد.اين[ معجم] براساس چاپى است كه روى خط احمد زنجانى نجفى افست شده و همراه با ترجمه آقاى بلاغى بهمت[ دارالكتب الاسلاميه] در قطع جيبى نشر يافته است .اين چاپ كه متن آن با ٣ نسخه خطى مقابله و با نسخه مصحح به قلم مرحوم مجلسى دوم تطبيق شده است مقدمه اى دارد سودمند پيرامون صحيفه جايگاه آن در فرهنگ اسلامى چگونگى سند[ صحيفه] و برخى شرحهاى نگاشته شده بر آن به ضميمه استداركات سودمندى براين مقدمه از آيه الله مرعشى و در خاتمه با اظهارنظر طنطاوى مفتى اسكندريه و صاحب تفسير معروف[ الجواهر]...

بهرحال اين معجم اولين فرهنگى است كه باالهام از[ المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم] و بر سبك آن نگارش يافته است واثر ميد و شايسته اى است . تلاش محقق دانشمند آقاى قرشى و حسن انتخاب و ابتكارشان قابل تحسين است . سعيشان مشكور باد.

[ العناوين الابحديه للصحيفه السجاديه]
دكتر سيدجوادمصطفوى
اين فهرست نيز براساس مواد واژه ها تنظيم يافته است . [ العناوين]... هنوز چاپ نشده است . مولف تصميم دارد [ معجم] را همراه متن[ صحيفه] به چاپ رسانده و جايگاه واژه ها را به متن[ معجم] همراه با[ صحيفه]ارجاع دهد.

[قاموس الصحيفه]
سيدابوالفضل حسينى
آهنگ مولف در نگارش اين اثر تدوين يك[ فرهنگ لغوى] براى [صحيفه] بوده است ََ ولى براى آنكه دريابيدن جمله از متن صحيفه نيز مفيدافتد به هنگام شرح و تبيين[ لغات] جمله كاملى از[ صحيفه] آورده شده است . و بدينسان[ قاموس الصحيفه] چونان[ معجمى] نيز بكار مى آيد. مولف در ضمن مطالعات پى گير خود در شرح عظيم سيدعليخان مدنى و تلخيص و عرضه آن در سه مجلد تصميم مى گيرد[ فرهگى] براى[ صحيفه] تنظيم كند. وى در فراهم آوردن اين اثر بجزاستفاده بسياراز شرح مذكور از منابع تفسيرى حديثى و لغوى زيادى بهره برده است .

دراين كتاب جملات تنها با شماه دعا مشخص مى شود. نهايت هر دعا به چهار قسم تقسيم شده و شماره اى كه در بالاى جمله قرار گرفته نشانگر جايگاه آن جمله در آن قسم از دعاست و شماره طرف چپ[ كلمه] بيانگر شماره دعاست .

[ الدليل الى موضوعات الصحيفه السجاديه]
محمدحسين مظفر
اين كتاب فهرستى است براى ارائه موضوعات[ صحيفه سجاديه] . مولف موضوعات [ صحيفه] را به .١٩ باب تقسيم كرده كه با[ باب التوحيد] آغاز مى شود و با[ باب العسكريه] پايان مى پذيرد.ابواب .١٩ گانه نيز به عناوين ديگر تقسيم مى شوند. مثلا در[ باب الامامه[ [الولاء] [ الرجعه[ [الخلافه والخلفاء] و ... بدينسان مجموع عناوين كتاب بالغ بر.١٩٧ عنوان مى گردد. در سمت راست قسمت هاى انتخاب شده دو شماره وجود دارد.اولى نشانگر شماره دعا و دومى بيانگر قسمت انتخاب شده از مجموع فقرات آن دعا[ . الدليل]... اثرى است شايسته تقدير و قابل توجه . شايسته بود ناشر شرح حال و آثار مولف را نيز در مقدمه كتاب مى آورد جاى چنين كارى دراين كتاب خالى است . نكته ديگراينكه روشن نيست فقرات شماره گذارى شده از دعا براساس چه چاپى از[ صحيفه] است .

[ الصحيفه السجاديه الكامله مع الدليل الموضوعى واللغوى و الفهارس]

تنظيم و تنسيق : على انصاريان
اين كتاب ترتيب و تنظيم نوينى است از دو معجم ياد شده [ معجم لفظى آقاى قرشى] و[ معجم موضوعى مرحوم مظفر] با ويژه گيهاى ذيل :

١. گزارشى كوتاه و مستنداز زندگانى امام چهارم[ ع] در مقدمه آن آمده است .

٢. حروفچينى و چاپ صحيفه بقطع رحلى همراه با معجم بسيار منقح و زيبا بااعراب گذارى متن و در دو رنگ .

٣. ويرايش و تنظيم نوين معجم هاى ياد شده .

٤. تنظيم فهرستهاى فنى از قبيل آيات روايات و تقسيم بندى كلى دعاها و ...

اين چاپ كه بهمت رايزن فرهنگى ايران در سوريه تدوين تنظيم و نشر يافته است . كارى است شايسته[ . مركزانتشارات دفتر تبليغات اسلامى] درانديشه نشر آن بصورت افست بوده است . بهرحال نشر آن درايران لازم و بايسته است .

نظم اللئالى فى ترتيب احاديث العوالى]
محمدمهدى نجف
[عوالى اللئالى] يكى از مجموعه هاى حديثى فرهنگ اسلامى است كه داراى .٥٠٥٨ حديث مى باشد. گستردگى روايات و وجود برخى از روايات منحصر به فرد دراين كتاب از دير باز آنرا در رده منابع و مراجع تحقيق پژوهش قرار داده است .

اين كتاب با تصحيح و تحقيق و تخريج احاديث بهمت والاى متتبع پژوهشگر حضرت حاج شيخ مجتبى عراقى در چهار جلدانتشار يافته است كه معجم مورد گفتگو در جلد چهارم از ص ١٦٣ تا ص ٤١٠ را فراگرفته است .

آقاى مهندى نجف تمامت پنجهزار واندى احاديث[ عوالى] را براساس واژه هاى آغازين روايت تنظيم كرده و دراين ترتيب كلماتى چنداز روايات را مراعات كرده است . مثلا[ : اتقوا صوله الكريم]... و [ اتقواالنار]... مقدم است . بنابراين اين اثر باب[ باب الهمزه] شروع مى شود و با[ باب الياء] پايان مى پذيرد. و در پايان در ضمن باب مستقلى با عنوان[ باب الافعال والاحكام] رواياتى را آورده است كه نشانگرافعال پيامبر وائمه[ ع] است . مثلا[ ان رسول الله (ص ) جمع بين الظهر والعصر]... يا[ ان الرضا( ع ) خرج يوم العيد حافيا ماشيا].

[ المعجم المفهرس لالفاظ احاديث النبوى]
تنى چنداز مستشرقان
اين[ معجم] كه به همت تنى چنداز مستشرقان و با ترتيب و تنظيم [ونسنگ] انتشار يافته است . فرهنگى است براى دست يابى به منابع حديثى اهل سنت . روش كار دراين كتاب چنين است كه حديث را بر مبناى اين كلمه كه آن را بايد محور حديث دانست فهرست و تنظيم كرده اند. ٣ . اين نوع فيش بردارى و تنظيم دراين[ معجم] اشكالاتى بوجود آورده است . اولا: بخاطر دورى مولفان و فيش برداران روش واحدى در محوريابى اعمال نشده و مالا[ معجم] يكدست نيست .اين اختلاف و تشتت بحدى بوده است كه ترتيب دهنده و تنظيم كننده كتاب

آقاى[ ونسنگ] تنها صحت جلداول را عهده دار شده است . ٨

وثانيا: جوينده روايت يا روايات نمى داند آقايان چه چيز را در حديث محور دانسته اند وافزون براين گاه از روايت تنها يك واژه و با دو واژه آورده اند كه دراين صورت اين معجم نسبت به كل حديث راهشگا نخواهد بود. ثالثا: ناهمگونى آدرسها با منابع و متون فهرست شده است بخاطر چاپهاى متعدد كه هيچ اشاره اى به چاپ مورداستفاده نشده است البته اين مشكل تا حدودى با تعيين[ باب] و[ كتاب] حل شده است . بااينهمه [معجم] تا حدود زيادى در يابيدن احاديث صحاح و ... سودمنداست . مجموع احاديث[ صحاح سته] [ مسند دارمى] [ موطاء مالك] و مسنداحمد ابن حنبل فهرست شده است[ . از صحيح مسلم روايات مكرر كه تنها تفاوتشان دراسناد بوده است فهرست نشده واز[ موطاء] تنهااحاديث فهرست شده است نه اقوال و آراء مالك و غير آن .[ ٤

در تنظيم اول فعل مى آيد و پس از آن اسم و در فعل واسم ترتيب اشتقاقى آن در صرف و نحو مراعات شده است يعنى اول ماضى بعد مضارع و ... حديثى كه براساس واژه اى نقل مى شود اولين آدرس نشانگراين است كه[ لفظ] حديث در آن منبع آمده است اما آدرسهاى ديگر ممكن است به اعتبار معنى باشد. دو ستاره در كنار واژه ها بيانگر آن است كه آن لفظ در همان حديث يا آن صفحه تكرار شده است ٥ . در آدرس كتابها سياست واحدى بكار گرفته نشده است . مثلا مسنداحمد با جلد صفحه نشان داده است بدينصورت[ لايدخل الجنه نمام] حم ٥ ٣٨٩ يعنى مسنداحمدابن جنبل ج ٥.٣٨٩ در مقابله همين جمله[ م ايمان ١٦٨ يعنى صحيح مسلم كتاب ايمان حديث ١٦٨. نا كتابها چنانكه ياد شده با (رمز) آمده است و در تمام صفحات مجلدات فهتگانه در ذيل صفتحات (رمزها) توضيح داده شده اند. بدينگونه (جه يعنى ابن ماجه ) و ...

گفتنى است كه اين[ معجم] در حدود نيم قرن را با كمكهاى مالى سازمانهاى عظيمى چون يونسكو بنياد هلندى پژوهشهاى علمى و ... و با همكارى گروهى از محققان تاليف و تنظيم شده است .

[ مفتاح كنوزالسنه]

(ونسنگ) ترجمه : فواد عبدالباقى
اين كتاب اثرى است بسيار مفيد و سودمند و فرهنگى است براى يابيدن احاديث نبوى در مجمع حديثى و تاريخى . موضوعات مختلفى كه پيرامون آنها در مجامع حديثى رواياتى آمده است به ترتيب حروف الفباء مى آيد. سپس موضوعات كلى به عناوين ديگرى تقسيم مى شود و آنگاه ذيل عناوين ديگرى تقسيم مى شود و آنگاه ذيل عناوين روايات مربوط به آن در منابع مختلف ارائه مى شود. بدين سان : در صحيح بخارى و سنن ابى داود و ترمذى و نسائى وابن ماجه و دارمى با نشان دادن شماره باب

و در صحيح مسلم و موطاء مالك و مسند زيد بن على ( ع ) و ابى داود با بيان شماره حديث و در مسنداحمدابن حنبل و طبقات ابن سعد و سيره ابن هشام و مغازى واقدى باارائه شماره صفحات . مثلا [ الجهاد] پس از آن مى آيد[ فضل المجاهد فى سبيل الله] و در ذيل اين عنوان رواياتى كه نشانگراين عنوان است از كتابهاى ياد شده نشان داده مى شود. بدينصورت (مج ك ٢٤ ب ا) يعنى[ سنن ابن ماجه كتاب ٢٤ باب اول] يا حقيقه الجهاد (تر ك ٣١ب ١٣) يعنى سنن ترمذى كتاب ٣١ باب ١٣ و ... لازم است يادآورى شود كه همين موضوع جهاد بجزارجاع به عناوين ديگراز قبيل[ المغازى] [ الشهداء[ [ الجنه[ [ التويد] [ المسلمون] و ... داراى ٧٦ عنوان است مانند[ :قتال المسلم] و ... داراى ٧٦ عنوان است مانند[ :قتال المسلم كفر] [ الجهاد واجرالمجاهد[ [ الطليعه والتجسس فى الجهاد] [ الحرب خدعه] [ شعارالمسلمين فى القتال] و ...

مترجم و محققانى ديگر در مقدمه هائى كهبر كتاب نگاشته اند چاپهاى مورداستفاده عناوين كتابها و بابهاى شماره گذارى شده و ديگر مسائل مربوط به اين معجم را دقيقا نشان داده اند. رشيدرضا در مقدمه اى كه بر آن نگاشته است مى گويد:[ آگاهترين عالمان علم حديث نيزازاين كتاب بى نياز نيستند... من اين سخن رااز سر آگاهى و خبرويت و براساس تجره طولانى مى گويم ...اگراز آغاز آشنائى واشتغالم به كتابهاى حديثى[ مفتاح]... دراختيارم بود سه چهارم عمرم ذخيره مى شد] ٦ پژوهشگر پراطلاع و حديث شناس معروف احمد محمد شاكر پس از گفتارى جامعه و جالب پيرامون لزوم فراهم آوردن اين گونه آثار واشاره به پيشينه تحقيقات دراين زمينه و ستايش فراوان ازاين اثر مى گويد: من .٢٥ سال است كه مشغول تحصيل و تحقيق در علوم حديث هستم و بسيارى از منابع حديثى رااز مشايخ بزرگ حديث فرا گرفته ام بااين همه غالبا جستجوى احاديث در مظان آن مرا سخت به رنج مى افكند. شگفت انگيزتر آنكه پس از آشنائى پنجاه ساله با حديث و شنيدن تمامت سنن ترمذى از پدرم بدنبال حديثى در آن كتاب مى گشتم و نمى يافتم بااينكه آشنائى ويژه اى به آن كتاب داشتم ... بهرحال اين كتابهاى حديثى و دسترس همگام بود اما چونان صندوقى قفل زده شده كه جستجوگر نمى دانست چگونه به محتوى آن دست يابد كه با ترجمه و نشراين اثر فواد عبدالباقى كليدى دراختيار جستجوگران نهاد تااز درها و گنجهاى آن برچينند و جان و دل و عقل را صفا دهند] ٧ .اين اثر سودمند به سال .١٤٠٤ هجرى قمرى با تصحيح اغلاط بسيارى كه داشت بهمت مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى بطورافست انتشار يافت .

[دليل القارى الى مواضيح احاديث البخارى]

عبدالهى ابن محمدالغنيمان
اين كتاب با توجه به كلمات آغازين

احاديث و براساس الفباء تنظيم شده است .ابتداءاولين جمله حديث مى آيد سپس جايگاه آن در صحيح بخارى بعداسم سحابى كه راوى حديث است و پس از آن تكرار روايت اگر مكرر باشد يادآورى مى شود مزاياى ديگرى نيزاين اثر دارد كه متاسفانه الان كتاب دراختيار ما نيست تا به تفصيل معرفى شود. آنچه ياد شد يادداشت كوتاهى بود كه با يك نگاه گذرا از كتاب برداشتيم . اين اثر در.٦٠٠ صفحه توسط موسسه الرساله در بيروت انتشار يافته است

[مفتاح البخارى]

محمدشكرى ابن حسن
اين كتاب روايات صحيح بخارى را براساس كلمات اول آنها ترتيب داده و با رموزى كه بكار گرفته است جايگاه روايت ها را در كتاب صحيح بخارى چاپ مصر چهار جلدى روشن كرده است . (ل )اشاره است به جلداول (نى ) به دوم (لث ) سوم و (بع ) به چهارم . كتاب ها با عناوين ياد شده اند. مثلا در مقابل جمله[ آيه المنافق ثلاث] آمده است ( الشهادات نى ب ٣٠) كه نشانگر آن است كه روايت در كتاب شهادات باب ٣٠ در جلد دوم از چاپ مصراست . يا در مقابل[ ان فى الجنه ماه درجه] آمده است . ( الجهاد نى ب ٤٠ التوحيد بع ب ٢٢)اين جمله كتاب الجهاد جلد دوم باب ٤٠ و در كتاب التوحيدالتوحيد جلد چهارم باب ٢٢ آمده است . اين كتاب به قطع جيبى در .٢٤٣ صفحه دراستانبول چاپ و پس از آن در بيروت افست و منتشر شده است . مولف در ضمن دو مقدمه به زبان تركى و عربى شيوه كارش را توضيح داده است .

[مفتاح البخارى]

حافظ محمدشريف
اين كتاب اثرى است سودمند و كار آمد. دراين كتاب نيز روايات براساس كلمات اول آن و طبق حروف الفباء تنظيم شده است و جايگاه روايت در متن[ صحيح بخارى] [ ارشادالسارى] ٨ [ فتح البارى ٩ و[ عمده القارى] ١٠ نشان داده شده است بدينگونه[ : ابغض الناس الا لله ثلاثه] در سمت راست جمله آمده است : (٨ ديات ) و در سمت چپ (بخارى ج ٨.٣٧ عينى ١١.١٩٩ عسفلانى ١٢٢.١٨٥ قسطلانى ١٠.٦٢) يعنى اين جمله كه در باب ٨از كتاب ديات است در[ صحيح بخارى] ج ٨.٣٨ [ عمده القارى] ٨ ج ١١.٠٩٩ در [ ارشادالسارى] ٩ ج ١٠.٦٢ و در فتح البارى ١٠ ج ١٢.١٨٥ قرار گرفته است .

مولف پس از يك مقدمه كوتاه به تركى و ياد كرد جايگاه[ صحيح بخارى] در مجامع حديثى و شرحهاى آن عناوين كتابها تعدادابواب كتابها را آورده سپس فهرست را آغاز كرده

است .اين كتاب در يك جلد به قطع رحلى به سال ١٣١٣ دراستانبول چاپ و منتشر شده است . و پس از آن به سال ١٣٩٥ در بيروت افست گرديده است .

[مفتاح المسلم]

محمدحافظ شريف
اين كتاب مجموعه احاديث[ صحيح مسلم] را براساس كلمات آغازين آنها و بر طبق حروف الفباء تنظيم كرده و جايگاه آن را در متن[ صحيح مسلم] و شرح آن معروف به[ شرح نووى] ١١ نشان داده است . مثلا جمله [آمركم با ربع وانهام] بدين صورت ارائه شده است : سمت راست (٧ ايمان ) سمت چپ (مسلم ج ١.٢١ نووى ج ٥.٢٠٢) كه نشانگراين است كه جمله در كتاب الايمان باب هفتم در متن[ صحيح مسلم] ج ١.٢١ و در شرح آن ج ٥.٢٠٢ آمده است .

[مفتاح المسلم] كه اثرى است سودمند با يك مقدمه كوتاه به زبان تركى به سال .١٣١٣ دراستانبول چاپ و منتشر شده است و پس از آن به سال .١٣٩٥ در بيروت افست شده است .

[ الفهارس الدراسيه] (صحيح مسلم ج ٥)

فواد عبدالباقى
پژوهشگر گرانقدر و پركار مرحوم فواد عبدالباقى[ مولف[ [ المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم] پس از تصحيح دقيق و شماره گذارى احاديث صحيح مسلم و شمارش كتابها وابوابش و نيزافزون ساختن پانوشتهاى بسيار سودمند بر گرفته شده از شرح نووى و منابع ديگر و عرضه آن به زيباترين شكل در چهار جلد در جلد پنجم فهرستهاى فنى و سودمند و كار آمدى براى دست يابى به احاديث و بهره مندى از متن[ صحيح مسلم] تهيه كرده است كه بگفته خودش همانندش درارتباط با هيچ كتابى فراهم نيامده است .

فهرست اول عبارت است از فهرست موضوعات براساس ترتيب كتاب فهرست دوم شماره مسلسل احاديث بدون تكرار و جايگاه آن در[ صحيح مسلم] و نام راوى حديث و در[ صحيح بخارى] سوم احاديثى كه در[ صحيح مسلم] مكرر آمده است و موضع آنها در كتاب با نام راوى چهارم معجم الفبائى نامهاى راويان واحاديث آنها در[ مسلم و بخارى] پنجم (كه مقصود ماست ) تنظيم مجموعه روايات[ صحيح مسلم] براساس كلمات ابتدائى روايات طبق حروف الفباء ششم : معجم الفاظ روايات بويژه الفاظ غريب و مشكل . هفتم بحثهاى لغوى و تاريخى واحكام شرعى مربوط به روايات هشتم تنظيم كتابهاى متن براساس حروف و بالاخره بحثى پيرامون صحيح مسلم زندگانى مسلم و شرح آن معروف به شرح نووى چه خوب است آنان كه آهنگ تحقيق و پژوهش در منابع

كهن را دارندازاين نمونه هاى عالى و برجسته سرمشق بگيرند و رنجهاى مولفان آثار را تباه نسازند.

[مفتاح السنن] و[ مفتاح الموطا:]

فواد عبدالباقى
آقاى عبدالباقى ضمن تصحيح و تعليق[ سنن ابن ماجه] و[ موطاء مالك] و شماره گذارى احاديث آندو در پايان جلد دوم تمام احاديث را بر اساس جملات اول و بر طبق حروف الفباء تنظيم كرده است و با آوردن شماره حديث در سمت راست جايگاه حديث در كتاب را نشان داده است . و به[ مفتاح السنن] و[ مفتاح الموطاء] ناميده است[ . مفتاح السنن] و [مفتاح الموطاء] ناميده است[ . مفتاح السنن] از صفحه .١٤٥٤الموطا]از صفحه .١٠٠٩ ج ٢ الموطاء را. )

[ الفهرس العام لاحاديث سنن ابى داود]

[عبدالمهين طحان]
سنن ابى داود كه يكى از[ صحاح سته] به شمار مى رود چاپهاى متعددى دارد از جمله اين چاپها چاپى است به تحقيق و تعليق و تصحيح عزت عبيدالدعا بس و عادل السيد در ٥ جلد به همراه[ م عالم لسنن] شرح مختصر آن چاپ شده است .اين چاپ بجز پانوشتها و تخريج احاديث وارجاع احاديث به صحاح ديگر همراه است با يك فهرست عمومى از مجموع احاديث كه بكوشش نويسنده مذكور فراهم آمده است . دراين فهرست مجموع احاديث[ سنن] كه بالغ بر.٥٢٤٠٠ حديث مى باشد براساس حروف اول تنظيم شده است و جايگاه حديث به شماره آن و جلد و صفحه در چاپ ياد شده نشان داده شده است .

[فهارس مجمع الزوائد و منبع الفوائد]

محمدسيعد زعلول
[مجمع الزوائد و منبع الفوائد]از منابع مهم روائى اهل سنت است . مولف آن روايات را براساس كتب فقهى تنظيم كرده و به بررسى راويان حديث پرداخته و در توثيق و تضعيف راويان سخن گفته است . كتاب مورد گفتگو فهرستهاى فنى اين مجموعه عظيم حديثى است .

تمام روايات مجلدات دهگانه[ مجمع الزوائد] براساس حرفهاى آغازين احاديث تنظيم يافته است و دراين چينش چندين حرف مراعات گشته است . بنابراين جمله[ اقبلوالكرامه] بر[ اقترب الزمان] مقدم است و ...

روايات نيز فهرست شده اند و در مقابل هر حديث راوى آن نيز مشخص شده است . فهرست سوم مربوط است به آثارى كه از صحابه نقل شده است . اين منقولات با واژه ( اثر) پس از نام راوى مشخص شده است . فهرست چهارم

مربوط است به چگونگى هاى رجال احاديث كه درضمن آن اظهار نظرهاى مولف كتاب درباره راويان آمده است . مثلا بشرين عون (٣.١٧٩) قال الهيثمى : ضعيف يعنى روايت اين فرد در جلد ٣ صفحه ١٧٩ آمده و مولف معتقداست كه راوى ضعيف است . دراين فهرست افراد ضعيف مختلف فيه و مجهول نزد مولف معرفى شده اند.

و بالاخره فهرست پنجم مربوطاست به الفاظ فقهى وارد شده در ضمن روايات .اين بخش نيز براساس حروف تنظيم يافته و روايات دلالت كننده براين موضوعات نشان داده شده است . مثلا ذيل[ يتم] آمده[ استتماد اليتيم ... ٢٧٧:٤ زكاه اموال اليتامى]٦٧:٣ ... و[ .. فهارس مجمع الزوائد] مجموعه اى است سودمند و كارآمد و در نوع خوداز فهرستهاى كم نظير. دكتر عبدالغفار سليمان بندارى در ضمن مقدمه اى مفصل از چگونگيهاى اين فهرست و شيوه كار مولف آن سخن گفته است .

آنچه تا بدينجا آمده گزاره اى بوداز مجموع[ معجم ها] بدون ادعاى استقصاء و تتبع كامل .اميداست در آينده ضمن مقاله يا مقاله هائى آثار كليدى مربوط به متون تفسيرى تاريخى و ... را معرفى كنيم .

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى ها
١. دعاها و نيايشهاى امام ( ع ) منحصر به صحيفه نيست خصوصيت [صحيفه سجاديه] اين است كه مجموع آن به يك سند و يكجا روايت شده است . عالمان و محدثان اسلامى مستدركات زيادى بر صحيفه نگاشته اند. بر اساس اطلاعى كه ما داريم[ صحيفه] ٨ مستدرك دارد كه برخى بزرگتراز خود[ صحيفه] است رك : مقدمه صحيفه سجاديه .٤١ چاپ دارالكتب الاسلاميه الذريعه ج ١٥.١٩.

٢.الذريعه ج ١٣.٣٥٤٣٥٩ بجز آنچه درالذريعه آمده شرحهاى ديگر نيز به صحيفه نگاشته شده است از جمله[ فى ظلال الصحيفه السجاديه] مرحوم جواد مغنيه و ..

٣. نشريه[ انديشه] ويژه نامه ١.٢٩.

٤.المعجم ... ج ٧.مقدمه .

٥. همانجا.

٦. مفتاح كنوزالسنه مقدمه صفحه س ع .

٧. همانجا صفحه ب ج .

٨. يكى از شرحهاى مبسوط و مفيد[ صحيح بخارى] است كه در ٢٥ جلد منتشر شده است . مولف پس از خطبه كتاب كه در آن ازانگيزه تاليف كتاب واستاد خود به[ بخارى] سخن گفته است در ضمن[ فوائد] بحثهاى پيرامون بخارى تعداداحاديث آن فهرست ابواب كتاب طبقات رواه مبادى علم الحديث

و ... سخن گفته است .اين مقدمه و مباحث آن قابل توجه و شايان تقديراست

[ .٩ ارشادالسارى] نيز شرح مبسوطى است بر[ صحيح بخارى] كه در .١٠ مجلد بزرگ منتشر شده است مولف آن نيز در ضمن مقدمه اى طولانى پيرامون حديث اسناد كتاب بخارى انواع حديث و ... سخن گفته است .

[ .١٠فتح البارى] مفصل ترين و بهترين شرح[ صحيح بخارى] است . جلداول آن مقدمه اى است مفصل شامل بحثهاى گوناگون پيرامون چگونگى ثبت روايتها و ... رك مجله حوزه شماره ١١.٧٨.

[ .١١ المنهاج فى شرح صحيح مسلم ابن حاج] معروف به شرح نووى مفصل ترين و بهترين شرح[ صحيح مسلم در ١٨ جلد و ٩ جلد منتشر شده است فوائد عبدالباقى نيز خلاصه اى از آن شرح را در پانوشتهاى چاپ خود آورده است .