اخلاق - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - سخن فصلنامه
از آنجا كه وضعيّت مطلوب هر دانش، با وضعيت موجود آن دانش، منهاى كاستىها و آسيبهاى متوجه آن برابر است، شناخت وضعيت موجود دانش اخلاق و كاستىها و آسيبهاى متوجه آن، راهگشاى نيل به وضعيت مطلوب است. وضعيت موجود اخلاق اسلامى، نتيجه ١٤ قرن تلاش دانشمندان اسلامى است، ميراث اخلاق مسلمين، متون ارزشمندى است كه دستمايههاى اصلى بالندگى و توسعه دانش اخلاق اسلامى بهشمار مىآيد. اين متون را مىتوان به بخشهاى زير دستهبندى كرد: ١. كتب اخلاق فلسفى اين كتب، به تحليل عقلانى برخى مفاهيم مهم اخلاق، همچون خير و سعادت، و نيز تبيين مسائل مربوط به نفس و ابعاد و قواى آن و تحليل عقلانى گزارههاى اخلاقى و ... مىپردازد. ٢. كتب اخلاقى عرفانى اين متون به تبيين مراحل سير روحانى انسان و ردهبندى منازل سلوك، و گزارش احوال انسان كامل پس از سلوك و ... مىپردازد. ٣. كتب اخلاق نقلى تفاسير قرآن، كتب حديثى، ادعيه و مزار را مىتوان متون اخلاق نقلى معرفى كرد كه بيشتر بهصورت پراكنده و احياناً مستقل به موضوعات اخلاقى پرداختهاند. ٤. كتب اخلاق تلفيقى در اين متون، با ايجاد هماهنگى ميان فرآوردهها و روشهاى عقلى (فلسفى)، نقلى و عرفانى، به بيان اخلاقيات پرداخته شده است.[١] ٥ . كتب تاريخ ائمه و سيره معصومانعليهم السلام اين دسته به همراه كتب ادبى (منظوم يا منشور)، اندرزنامهها و دستورالعملها، بخشى از ميراث اخلاقى مسلمانان به حساب مىآيد. ميراث اخلاقى در كنار تلاشهاى علمى معاصر در حوزه اخلاق، وضعيت موجود را شكل مىدهند؛ ولى براى رسيدن به وضعيت مطلوب، شناخت كاستىها و آسيبهاى وضعيت موجود و رفع آن ضرورى است. كاستىهاى علم اخلاق به صورت عمده، به محور «گستره» و به تبع آن «مسائل و آموزهها» باز مىگردد؛ به برخى موضوعات، مانند اخلاقيات اجتماعى، شاخههاى اخلاق كاربردى، اخلاق حرفهاى و حوزه مهم «تربيت اخلاقى»، هنوز در علم اخلاق اسلامى به صورت جدّى پرداخته نشده است. همچنين با كاستىهايى در توسعه منابع و روشهاى اخلاقى روبرو هستيم. عدم بهرهگيرى مطلوب از منبع مهم سيره معصومانعليهم السلام و نيز يافتههاى علوم تجربى و استفاده نكردن از روش تجربى در پژوهشهاى مربوط به اخلاق، از ديگر كاستىهاى وضعيت موجود دانش اخلاق است. آسيبهاى وضعيت موجود دانش اخلاق، بيشتر متوجه انحراف از موازين متقن علمى در تأمين «عقلانيت پذيرى» و «استناد» علم بوده كه در محورهاى روش، اصول و قواعد، ساختار و مبانى و پيشفرض، بيشتر به چشم مىخورد. فقدان پژوهشهاى سندشناختى در احاديث اخلاقى مورد استناد اخلاقپژوهان، بر پايه نظريه تسامح در ادله سنن، موجب شده تا به هر حديث ضعيف و متعارض در اين باب استناد شود. ضعف مفرط نظريهپردازى در سطح قواعد و اصول دانش اخلاق، و نيز ركود يا توقف بهسازى ساختار علم و عدم تجديدنظر در تبويب و چيدمان سرفصلها و عناوين از قرن ششم به بعد، از ديگر آسيبهاى وضعيت موجود دانش اخلاق اسلامى است.[٢] گروه پژوهشى اخلاق معاونت پژوهشى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم شعبه استان اصفهان در صدد است، با بهرهمندى از كتاب، سنت، سيره معصومانعليهم السلام و ميراث اخلاقى مسلمانان، و نيز انجام پژوهشهاى جديد اخلاقى، گامها را در رسيدن به وضعيت مطلوب دانش اخلاق نزديكتر سازد. فصلنامه اخلاق، براى نيل به اين هدف سترگ، از اخلاقپژوهان معاصر يارى مىطلبد.
پی نوشت ها:
[١] در اين باره ر . ك: كتابشناخت اخلاق اسلامى، گزارش تحليلى ميراث مكاتب اخلاق اسلامى، جمعى از نويسندگان، ناشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى معاونت پژوهشى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، چاپ اول، ١٣٨٥. [٢] برگرفته از سند توسعه علم اخلاق اسلامى» پژوهشى از كار گروته تخصصى اخلاقى و تربيت معاونت پژوهشى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم.