آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨

معرفى فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى گلپايگان
حافظيان بابلى ابوالفضل

فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى گلپايگان, سيد جعفر حسينى اشكورى, قم, مجمع ذخاير اسلامى, ١٣٨١ش, ٢٨٠ص, وزيرى. ١. سير فهرست نگارى در ايران
فهرست نويسى نسخه هاى خطى تنها راه بازيابى اطلاعات از دست نويس هاى نهفته در گنجينه هاى كتابخانه هاى عمومى و خصوصى است, كه از ديرباز مورد توجه دانشمندان كتابشناس قرار داشته و دارد و فهرست نگاران و نسخه پژوهان با تحمل زحمات و رنج هاى بسيار و با سفر به مناطق دور و نزديك به جست وجوى نسخه هاى مخطوط در گوشه كتابخانه هاى شخصى و نيمه شخصى, مساجد و مدارس و امامزاده ها پرداخته و هزاران گنج مخفى از ميراث مكتوب تمدن اسلامى را باز شناخته اند.
براساس شواهد موجود, حدود ٠٠٠/٣٠٠ اثر دست نويس در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى ايران نگهدارى مى شود, از اين تعداد حدود ١٢٠٠٠٠ دست نويس به اختصار يا به تفصيل فهرست شده و بخش بزرگى از مخطوطات ايران, فهرست نشده و اطلاعات تفصيلى و يا حتى اجمالى از آنها در دست نيست. قسمتى از نسخه هاى فهرست نشده مربوط به كتابخانه هاى عمومى و بزرگ است كه به تدريج فهرست مى شوند و نگرانى در حفظ و حراست آنها احساس نمى شود, امّا بيش از نيمى از نسخه هاى فهرست نشده به مجموعه هاى خصوصى و نيمه عمومى كوچك و پراكنده در شهرها و روستاهاى مختلف اختصاص دارد;١ بدين جهت فهرست نمودن اين مجموعه ها لازم تر و ضرورى تر به نظر مى رسد و بدون شك نگارش و انتشار فهرست مخطوطات هر كتابخانه, نقش مهمى در حفظ و حراست از آنها دارد, علاوه بر اينكه با نشر فهرست نامه ها, چهره هاى غربت زده نسخه هاى خطى با محققان و پژوهشگران علوم اسلامى انس و الفتى به هم مى رسانند. چه بسا گنجينه هاى نفيس و ارزشمند كه در گوشه خانه ها, مسجدها, مدرسه هاى علميه و زيارتگاه ها, به جهت نبود فهرستى منظم و روشمند و بر اثر عدم توجه و اهتمام به آنها, مورد دستبرد راهزنان فرهنگى قرار گرفته و به تاراج رفته و يا اينكه تدريجاً راه زوال را در پيش گرفته و با گرد و خاك و موريانه انس برقرار كرده و به مرور زمان آسيب ديده و از بين رفته اند.
سير تاريخى پژوهش هاى نسخه شناسانه در ايران نشان مى دهد, گام هاى استوار بزرگان و دانشورانى كه حفظ و احياى ميراث مكتوب را وجهه همت خود قرار داده اند, قرين توفيق گشته و در سده اخير گنجينه هاى بسيارى شناسايى شده و پرده از رخ هزاران كتاب و رساله ـ كه حكايت از دانش سرشار ايرانيان مسلمان مى كند ـ برداشته شده است.
در گذشته براى فهرست نگارى مجموعه هاى پراكنده, اقدامات ارزنده اى انجام گرفته است, از جمله دوازده دفتر از نسخه هاى خطى نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, در سال هاى ١٣٣٩ تا ١٣٦٢ش, به همت فهرست نويس فقيد مرحوم محمدتقى دانش پژوه و ايران شناس نامدار جناب آقاى ايرج افشار منتشر شد. در اين اثر نزديك به هشتاد مجموعه خصوصى و عمومى داخل و خارج از كشور فهرست شده است.
با ظهور چند شخصيت سترگ در عرصه كتاب شناسى و نسخه پژوهى در حوزه علميه قم, اين رشته در ميان فضلاى حوزه رواج يافته و در سال هاى اخير فهرست هاى متعددى به قلم كتابشناسان روحانى منتشر گشته است. حتى عده اى از فضلاى جوان حوزه علميه قم با عزيمت به شهرهاى مختلف همچون كاشان, دامغان, سمنان, تبريز, خوانسار, گلپايگان, فردوس, بابل, مراغه, خوى, قزوين, چالوس, دزفول, يزد و… به فهرست نويسى نسخه هاى خطى موجود در مدارس و مساجد و منازل همت گماشته اند و تاكنون برخى از فهرست هاى مذكور به چاپ رسيده و به مشتاقان كتاب عرضه شده و تعدادى ديگر در نوبت چاپ به سر مى برند.
در اين مختصر, گزارش كوتاهى از مجموعه ٨جلدى (معرفى ميراث مخطوط) ارائه شده و تلاش هاى ارزنده فهرست نگار كتابخانه هاى گلپايگان مورد بررسى قرار گرفته است. ٢. مجموعه (معرفى ميراث مخطوط)
انتشارات مجمع ذخاير اسلامى قم در سلسله (معرفى ميراث مخطوط) تاكنون هشت فهرست نامه از تأليفات خاندان اشكورى را, به ترتيب ذيل منتشر كرده است:
١. فهرست نسخه هاى خطى خورشيد گرديزى (ملتان ـ پاكستان), سيد احمد حسينى اشكورى, ١٣٨٠ش/ ١٤٢٢ق, ٤٩ صفحه « تصاوير رنگى از نسخه ها, شمارگان: ١٠٠٠ جلد. (تعداد ٥٥ نسخه خطى در اين فهرست به ترتيب شماره نسخه ها معرفى شده است و در پايان فهرست هاى راهنما درج شده است.)
٢. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه آيةاللّه بروجردى (كرمانشاه ـ ايران), سيد احمد حسينى اشكورى, ١٣٨٠ش/ ١٤٢٢ق, ١٣٩صفحه, شمارگان: ١٠٠٠جلد. (١٤٤ نسخه خطى به ترتيب شماره نسخه ها در اين فهرست معرفى شده و در پايان فهارس عمومى آمده است.)
٣. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آكادمى لينچى (رم ـ ايتاليا) به ضميمه دو فهرستواره و واژه نامه ايتاليايى ـ فارسى, ترجمه و تلخيص: سيد صادق حسينى اشكورى, ١٣٨١ش/ ١٤٢٣ق, ٢٠٤ صفحه, شمارگان: ١٠٠٠جلد. (٨١ نسخه عربى ـ شامل ٢٦٠ عنوان كتاب و رساله ـ و ٥٩نسخه فارسى در فهرست آكادمى لينچى معرفى شده كه ترجمه و تلخيصى از آنها, در اين فهرست نامه درج شده است.)
٤. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مفتى الشيعه (قم ـ ايران), سيد احمد حسينى اشكورى, ١٣٨١ش/ ١٤٢٣ق, ١٣١ صفحه, شمارگان: ١٥٠٠جلد. (١١٠ نسخه خطى به ترتيب شماره مخزن در اين فهرست معرفى شده و در پايان فهرست هاى راهنما آمده است.)
٥. فهرست نسخه هاى خطى خاندان ميبدى (كرمانشاه ـ ايران), سيد احمد حسينى اشكورى, ١٣٨١ش/ ١٤٢٣ق, ٢٢٤ صفحه, شمارگان: ١٣٠٠ جلد. (١٥١ نسخه خطى از كتابخانه خاندان ميبدى در كرمانشاه و ٦٥ نسخه مربوط به اين خاندان در مشهد, به ترتيب شماره, در اين فهرست معرفى شده و فهرست هاى راهنما پايان بخش اين كتاب است.)
٦. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى قائن (قائن ـ ايران), سيد جعفر حسينى اشكورى, ١٣٨١ش/ ١٤٢٣ق, ٢٥٦ صفحه, شمارگان: ١٠٠٠ جلد. (٢٥٢ نسخه خطى در اين فهرست معرفى شده است: ٢٠١ نسخه از كتابخانه مدرسه جعفريه قائن, ٣٥ نسخه از كتابخانه سيد حسين امام و ١٦نسخه موجود در اداره فرهنگ و ارشاد اسلامى قائن.)
٧. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه فرهنگ و ارشاد اسلامى (كاشان ـ ايران), سيد احمد حسينى اشكورى, ١٣٨١ش/ ١٤٢٤ق, ١٢٠ صفحه, شمارگان: ١٣٠٠ جلد. (١١٠ نسخه خطى به ترتيب شماره مخزن در اين فهرست معرفى شده و فهرست هاى راهنما در آخر كتاب درج شده است.)
٨. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى گلپايگان (گلپايگان ـ ايران), سيد جعفر حسينى اشكورى, ١٣٨١ش/ ١٤٢٣ق, ٢٨٠ صفحه, شمارگان: ١٠٠٠ جلد. (تعداد ٢٣٢ جلد نسخه خطى مربوط به كتابخانه هاى ذيل در اين فهرست معرفى شده است: ١٢٧ نسخه از كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى, ٧٤ نسخه از كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه, ٢٦نسخه از كتابخانه مسجد جامع گلپايگان و ٥نسخه از كتابخانه حاج آقا رضا شهيدى.)
در دوره ٨جلدى (معرفى ميراث مخطوط) جمعاً ١٠٠٧ نسخه خطى از كتابخانه هاى داخلى و خارجى معرفى شده است. روش فهرست نگارى اين مجموعه, مطابق با سبك فهرست نويسى مختصر جناب آقاى سيد احمد اشكورى, بدين صورت است كه هر كتاب در دو بخش معرفى مى شود:
الف. كتابشناسى, در اين بخش موارد ذيل درج مى شود:
١. نام كامل كتاب.
٢. موضوع و لغت آن در مقابل نام كتاب و درون پرانتز.
٣. نام كامل مؤلف و تاريخ وفات يا عصر وى.
٤. توضيح مختصرى در معرفى كتاب و بيان ابواب و فصول آن, اگر كتاب معروفى نباشد.
٥. تاريخ و محل تأليف كتاب و اينكه به نام چه كسى تأليف شده است, البته در كتاب هاى غير معروف.
٦. آغاز و انجام كتاب هاى غير معروف و در صورت نقص, آغاز و انجام نسخه.
بخش كتابشناسى با حروف درشت تايپ شده و در معرفى هر كتاب, شماره نسخه در وسط سطر و داخل پرانتز, آغازگر اين بخش است.
ب. نسخه شناسى, در اين بخش اطلاعات مربوط به نسخه بدين ترتيب مى آيد:
١. نوع خط.
٢. نام كاتب, آن گونه كه در نسخه آمده است.
٣. تاريخ كتابت.
٤. اوصاف و خصوصيات نسخه و بيان ويژگى هاى علمى و هنرى آن.
٥. نام مالكان و تاريخ تملّك ها و سجع مهرها و ديگر يادداشت هاى افزوده در نسخه.
٦. نوع جلد.
٧. شماره برگ ها با رمز (گ), سطرها با رمز (س), طول و عرض برگ ها با رمز (سم).٢

بخش نسخه شناسى با حروفى ريز و سطرهاى كوتاه تر ثبت شده تا از بخش كتابشناسى قابل تفكيك باشد.
در اين فهرست ها نسخه ها به ترتيب شماره مخزن معرفى شده اند, لذا در پايان هر يك از اين فهرست نامه ها, پنج نوع نمايه يا فهرست راهنما براى سهولت دسترسى مراجعان, در نظر گرفته شده و ارقامى كه در آنها آمده, شماره صفحات كتاب است نه شماره مسلسل كتاب ها.
فهرست هاى راهنما از اين قرار است:
١. فهرست الفبايى عناوين كتاب ها.
٢. فهرست موضوعى كتاب ها.
٣. فهرست الفبايى مؤلفين كتاب ها همراه با اسامى آثار معرفى شده از آنها.
٤. فهرست اعلام و اشخاص.
٥. فهرست جاها و امكنه.
از امتيازات اين مجموعه فهرست ها, درج نمونه هايى از تصاوير نسخه هاى ممتاز معرفى شده در آنهاست, كه براى آشنايى بيشتر و بهتر خوانندگان با نسخه هاى مذكور مؤثر و البته در زيبايى و خوشخوانى كتاب نيز تأثير به سزايى دارد.
طرح شكيل و چشم نواز روى جلد اين فهرست ها, تصوير صفحه اى از نسخه خطى كهن و تزئينى قرآن كريم است كه با جدول و كتيبه ها, شمسه ها و ترنجى زيبا و مذهب آراسته شده است, البته براى هر يك از فهرست ها, رنگ خاصّى در نظر گرفته شده تا از اين جهت, از هم قابل تفكيك باشند. در پشت جلدها نيز, نام كتاب و فهرست نگار به زبان لاتين نقش بسته است.
بارى حروفچينى, صفحه آرايى, طرح روى جلد, تصاوير منتخب از نسخه هاى خطى و ساير امور جنبى و فنّى سلسله فهرست هاى مجموعه (معرفى ميراث مخطوط) جالب و درخور تقدير و تحسين است. توفيقات فهرست نگاران اين خاندان, در ادامه خدمت بزرگ فرهنگى, همواره افزون باد. ٣. آثار مؤلف فهرست گلپايگان
برخى از آثار جناب حجةالاسلام سيد جعفر حسينى اشكورى در پژوهش هاى نسخه شناسانه از اين قرار است:
١. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آيةاللّه فاضل خوانسارى, كه در سال ١٣٧٤ش/ ١٤١٦ق در دو جلد, همراه با تقريظ نسخه شناس فقيد مرحوم علامه سيد عبدالعزيز طباطبايى به چاپ رسيد. شمار نسخه هاى معرفى شده در اين فهرست, بالغ بر ٥٠٠ جلد است.
٢. فهرست كتب خطى كتابخانه سيد محمد حجت كوهكمرى (قم ـ ايران), مجمع ذخاير اسلامى, ١٣٧٧ش/ ١٤١٩ق. در اين فهرست ٦٠عنوان كتاب و رساله در ٨٠صفحه معرفى شده است.
٣. تحقيق و تنظيم كتاب (محقق خوانسارى) در شرح حال و آثار آقا حسين خوانسارى (١٠٩٨ق) كه در سال ١٣٧٨ش/ ١٤٢٠ق در ٧٤٨ صفحه به چاپ رسيده است. در اين كتاب فوايد كتابشناسى و نسخه شناسى بسيارى, خصوصاً درباره تأليفات آقاحسين خوانسارى و ديگر علماى خوانسار به چشم مى خورد.
٤. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى قائن, چاپ شده در سال ١٣٨١ش.
٥. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى گلپايگان, چاپ شده در سال ١٣٨١ش.
٥. فهرست نسخه هاى عكسى مركز احياء ميراث اسلامى در قم, كه از سال ١٣٧٧ش/ ١٤١٩ق تا ١٣٨٢ش/ ١٤٢٤ق, ٤جلد از آن (با مشاركت سيد صادق حسينى اشكورى و زير نظر احمد حسينى اشكورى) به چاپ رسيده است. در اين مجلدات تعداد ١٦٠٠ نسخه عكسى به ترتيب شماره معرفى شده است.
٧. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى دامغان, تاكنون به چاپ نرسيده است.
٨. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه محدث ارموى, ٣٥٠٠ نسخه خطى كتابخانه مذكور كه به مركز احياء ميراث اسلامى در قم منتقل شده, به همت سيد جعفر اشكورى فهرست شده است. اين فهرست بالغ بر ٧جلد مى شود و تاكنون به چاپ نرسيده است.
٩. مقالات تحقيقى و تصحيحى در ميراث حديث شيعه و دانشنامه امام على(ع).
١٠. تصحيح (زبدةالتصانيف) اثر مولى حيدر خوانسارى. ٤. نگاهى به فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى گلپايگان
در اين فهرست حدود ٣٧٠ عنوان كتاب و رساله از افزون بر ١٥٠ مؤلف و مترجم در قالب ٢٣٢ جلد نسخه خطى موجود در چهار كتابخانه عمومى و خصوصى شهر گلپايگان, به ترتيب شماره نسخه معرفى شده است. فهرست نگار در مقدمه يادآور شده كه: (تمام كتب خطى شهر گلپايگان به آنچه در اين فهرست آمده خاتمه نمى يابد, به بسيارى بزرگان براى فهرست نگارى كتب خطى موجود در نزدشان مراجعه شد, ولى تاكنون موفق به فهرست بردارى آنها نشده ام كه اميدوارم چاپ اين كتاب مشوّقى براى اين سروران باشد تا ان شاءالله كتاب هاى آنان نيز شناسايى شده و در اختيار دانش دوستان قرار گيرد.)٣
نسخه هاى هريك از كتابخانه هاى چهارگانه به صورت مستقل فهرست نويسى شده و در ابتداى فهرست هر يك از كتابخانه ها, تاريخچه مختصرى از پيدايش و خصوصيات آن درج شده است.
شيوه به كار رفته در اين فهرست, همان روشى است كه در مجموعه (معرفى ميراث مخطوط) معمول بوده و شرحش گذشت. يعنى فهرست نويسى مختصر و معرفى كتاب ها به ترتيب شماره نسخه در دو بخش كتابشناسى و نسخه شناسى و در پايان درج فهرست هاى راهنما در پنج نوع, براى دست يابى آسان به عناوين كتاب ها, مؤلفان, موضوعات كتاب ها, اعلام و امكنه. اين فهرست نيز مزيّن به تصاوير برگزيده از نسخه هاى ممتاز است و در بخشى خاص, برخى از اسناد و مدارك به دست آمده از كتابخانه آقاى منوچهر احمدى به چاپ رسيده است.
كتابخانه هاى فهرست شده در گلپايگان از اين قرار است:
١. كتابخانه شخصى مرحوم آيةاللّه ملا زين العابدين گلپايگانى مشهور به حجةالاسلام (متوفى ١٢٨٩ق) كه از فقهاى نامدار اين شهر بوده و تأليفات بسيارى از وى به جا مانده است. اين كتابخانه داراى حدود ٥٠كتاب چاپى و ١٢٧ نسخه خطى است كه بسيارى از آنها آثار حجةالاسلام گلپايگانى و به خط وى است.
٢. كتابخانه شخصى سيد محمدحسن امام جمعه (متوفى ١٣٢١ش). وى از خاندان امام جمعه گلپايگان بوده كه سال ها عهده دار امامت جمعه اين شهر بوده اند. در اين كتابخانه ٢٠٥ كتاب چاپى و ٧٤ نسخه خطى وجود دارد.
٣. كتابخانه مسجد جامع گلپايگان, اين مسجد تاريخى از قدمت بسيارى برخوردار است. در يكى از اتاق هاى صحن اين مسجد ٢٠٠٠ نسخه چاپى و ٢٦نسخه خطى نگهدارى مى شود كه تمامى اين مخطوطات به خط محمدجواد بن محمدرضا گلپايگانى و از موقوفات مرحوم ميرزا احمد خالصى است.
٤. كتابخانه شخصى حاج آقا رضا شهيدى, در اين كتابخانه تعداد ٥نسخه از كتاب احسن المجامع (از جلد اول تا پنجم) تأليف لسان الذاكرين محمدحسن جرفادقانى (قرن١٤) وجود دارد.
در مقدمه فهرست نگار آمده است:
در كتابخانه دوست فرهنگى جناب آقاى منوچهر احمدى بسيارى از آثار خاندان امام جمعه و چندين اثر مرحوم ملا احمد بن على مختار گلپايگانى وجود داشت كه متأسفانه بسيارى از آنها آسيب ديده و به صورت اوراق پراكنده بود كه كار فهرست نگارى آنها بسيار دشوار مى نمود, در بين اين اوراق چند اجازه و آغاز برخى از نسخه هاى خاندان امام جمعه را يافتم كه با ذكر نام اين كتابخانه در پايان كتاب, در بخش اسناد و مدارك خواهد آمد.٤
در اين بخش از جهاتى چند, همچون نسخه هاى نفيس و كهن, موضوعات كتاب ها, آثار علماى گلپايگان, كاتبان گلپايگانى, اطلاعات پشت نسخه اى, مجموعه ها و نسخه هاى مجهول به تحليل و بررسى اين فهرست مى پردازيم.
الف. نسخه هاى نفيس و كهن. اعتبار و شهرت هر كتابخانه اى مرهون وجود نسخه هاى خطى نفيس, قديمى و ناياب در آن است, چنان كه اهميت و ارزش هر فهرست نامه اى نيز, وابستگى به تعداد نسخه هاى كهن و نفيس معرفى شده در آن دارد.
عناوين برخى از نسخه هاى كهن كتابت شده پيش از سال ١٠٠٠ق:
١. مجموعه شامل: نوابغ الكلم زمخشرى, الكواكب الدرية بوصيرى, قصيده بائيه ذوالرمه و قصيده لاميه, كتابت در سده هفتم يا هشتم هجرى كه به شماره ٧٣ در كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه محفوظ است.٥ در فهرست نوع خط اين نسخه, نستعليق ثبت شده! در حالى كه نسخه مربوط به سده هفتم نمى تواند به خط نستعليق باشد, احتمالاً اين نسخه به خط تعليق بوده است.
٢. تلخيص المفتاح قزوينى, به خط محمد بن حسين نجدى در نيمه ذيقعده ٧٧٦ كتابت شده و تصحيح و حواشى بسيارى دارد, همراه با يادداشتى در ٧٨١ق درباره مباحثه كتاب.٦
٣. الكشاف زمخشرى, از سده هشتم. اين نسخه از سوره طه تا سوره قصص را دربر دارد و تصحيح شده است.٧
٤. شرح الكافية استرآبادى, از سده هشتم, تصحيح شده و حواشى دارد.٨
٥. قواعد الاحكام علامه حلى از سده هشتم يا نهم, نسخه هاى شماره٣٤ و٣٥ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى.٩
٦. ايضاح الفوائد فخر المحققين از سده هشتم يا نهم. اين نسخه تصحيح شده است و به شماره ٨١ در كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى نگهدارى مى شود.١٠
٧. مجموعه شماره ١١٧ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى شامل چهار رساله كلامى: الاعتماد فى شرح واجب الاعتقاد, الانوار الجلالية للفصول النصيرية از فاضل مقداد و واجب الاعتقاد على جميع العباد, نهج المسترشدين از علامه حلى. اين نسخه را ناصر بن محمد قطيفى در ماه رمضان ٨٦٤ كتابت كرده است. نسخه اى است تصحيح شده و داراى حواشى بسيار.١١
٨. لوامع الاسرار قطب رازى, به خط مسعود بن ابى بكر ايجى در ذيحجه ٨٩١ كتابت شده و مصحَّح است.١٢
٩. اصول كافى از سده نهم يا دهم, تصحيح شده و داراى حواشى.١٣
١٠. رساله جعفريه و صيغ العقود و الايقاعات محقق كركى, اولى به خط قاسم بن حاجى ابوالفتح در رجب ٩٣٢ و رساله دوم به خط محمد بن ابراهيم بحرانى در ذيحجه ٩٤٩ كتابت شده و در بيشتر صفحات نسخه, بلاغ به خط مؤلف مشاهده مى شود و در پايان جعفريه اجازه مؤلف به كاتب به خط مجيز در ٩٣٥ ثبت شده است.١٤
١١. حاشيه شرايع الاسلام از محقق كركى, كتابت در ٩٦٦ق در يزد, تصحيح شده و علامت بلاغ دارد. در اين نسخه اشعارى از صفى الدين حلى به خط مقصود على كركى در ٩٨٥ق ثبت شده است.١٥
١٢. فروع كافى, كتابت در ٩٧٢ق, تصحيح شده و با نسخه يحيى بن سعيد١٦ مقابله شده و يادداشتى از شيخ بهايى و صلاح الدين حسين گلستانه دارد.١٧
١٣. مجموعه شماره ١١٩ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى شامل هشت رساله فقهى و كلامى از آثار علامه حلى, شهيد اول, ابن فهد حلى و ديگران, به خط احمد بن على مازندرانى در سال ٩٧٤ق كتابت شده است. اين نسخه تصحيح شده و علامت بلاغ دارد.١٨
١٤. مجموعه شماره ٥٠ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه شامل: مبادى الوصول علامه حلى و نفليه شهيد اول, كتابت در ٩٧٦ و ٩٧٧ق در گجرات, تصحيح شده و حواشى دارد.١٩
١٥. منتهى المطلب فى تحقيق المذهب علامه حلى, به خط جانعلى كاتب عتبه عاليه رضويه در جمادى الثانى ٩٨٢ كتابت شده است. اين نسخه تصحيح شده و امضاى بلاغ از محيى الدين حسن حسينى عاملى به تاريخ ٩٨٣ در مشهد دارد.٢٠
١٦. مختلف الشيعه علامه حلى, به خط صالح بن محمد سلامى در ٩٨٦ق از روى نسخه اصل كتابت شده است. اين تصحيح شده و علامت بلاغ دارد.٢١
١٧. حاشيه انوار التنزيل از عصام الدين سمرقندى (متوفى ٩٥١ق) كتابت در ٩٩٢ق, تصحيح شده و داراى حواشى است.٢٢
١٨. مجموعه شماره ٥٦ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه شامل سه رساله فقهى از پدر شيخ بهايى (متوفى ٩٨٤ق) كتابت شده در حيات مؤلف و داراى تصحيحات.٢٣
ب. موضوعات كتاب ها. بيشتر عناوين موجود در كتابخانه هاى گلپايگان مرتبط با علوم حوزوى و بعضاً كتاب هاى درسى طلاب علوم دينى است.
از حدود ٣٧٠ عنوان كتاب و رساله معرفى شده در اين فهرست, حدود ٣٠٠عنوان به زبان عربى تأليف شده و كمتر از ٨٠ عنوان به زبان فارسى است و بيشترين عناوين, مربوط به اين موضوعات است:
١. فقه: ٩٠عنوان.
٢. اصول فقه: ٥١عنوان.
٣. اعتقادات و كلام: ٤٧عنوان.
٤. حديث: ٢٧عنوان.
٥. فلسفه: ١٥عنوان.
٦. تفسير: ١٤عنوان.
٧. عرفان: ١٠عنوان.
٨. ادعيه: ١٠عنوان.
٩. نحو: ١٠عنوان.
١٠. منطق: ٩عنوان.

و بقيه كتاب ها مربوط به موضوعات ديگرى است همچون: اخلاق, شعر و ادب, هيئت و نجوم, بلاغت, تاريخ, تجويد, حساب و رياضى, خوابگزارى, رجال و درايه, علوم غريبه, طب, صرف, لغت, معما, نامه نگارى و موضوعات متفرقه.
در مواردى انتخاب موضوع براى برخى كتاب ها, چندان دقيق نيست; مثلاً در موضوع تاريخ, فقط يك عنوان كتاب درج شده, در حالى كه كتاب هاى ديگرى همچون اللهوف على قتلى الطفوف نيز در شمار كتاب هاى تاريخى قرار مى گيرد.
از حدود ١٥٠ مؤلف داراى اثر در اين فهرست, مؤلفان ذيل بيشترين آثار را داشته اند:
١. شهيد ثانى: ١٦ اثر.
٢. علامه حلى: ١٤ اثر.
٣. علامه مجلسى: ١٤ اثر.
٤. وحيد بهبهانى: ١٢ اثر.
٥. زين العابدين گلپايگانى: ١٢ اثر.
٦. ميرزاى قمى: ١٠ اثر.
٧. فيض كاشانى: ٩ اثر.
٨. شيخ احمد احسايى: ٩ اثر.
٩. شيخ بهايى: ٨ اثر.
١٠. ميرداماد: ٧ اثر.
١١. سيد بحرالعلوم: ٦ اثر.
١٢. شيخ صدوق: ٥ اثر.

ج. آثار علماى گلپايگان. معمولاً كتابخانه هاى شخصى علما در مناطق مختلف و كتابخانه هاى حوزه هاى علميه شهرستان ها, خالى از تأليفات علماى محل نيست و از اين رو فهرست نامه هاى كتابخانه هاى شهرستان ها, نقش مهمى در معرفى علما و دانشمندان بلاد و آثار آنان ـ كه نوعاً نسخه هاى خط مؤلف و منحصر به فردند ـ دارند و تاريخ علم را در آن مناطق بازگو مى كنند.
در اين فهرست تعداد قابل ملاحظه اى از تأليفات علماى گلپايگانى معرفى شده, كه به برخى از آنها اشاره مى شود:
١. ابوالقاسم بن حسين حسينى موسوى گلپايگانى (قرن ١٢ق), دو اثر به نام هاى: آداب المتعلّمين, منتخب مصباح الهداية.
٢. ابوالقاسم بن يوسف گلپايگانى (قرن١٣ق), مؤلف فوائد متفرقه.
٣. احمد بن على مختار گلپايگانى (بعد از ١٢٦٤ق): قواطع الاوهام في نبذة من مسائل الحلال والحرام.
٤. حيدر على بن محمد على بيگ ضياءالاطباء گلپايگانى (قرن١٤ق): هداية الطالبين.
٥. زين العابدين بن شاهوردى گلپايگانى (١٢٨٩ق): دوازده اثر از وى در اين فهرست آمده است: اصول الفقه, الأنوار القدسية في الفضائل الأحمدية, ايضاح الجوامع (شرح الخطبة الشعبانية فى فضائل شهر رمضان), تحقيق حال الصراط, تعليقات على الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية, روح الايمان, شرح حديث الضب, شرح حديث محبة اميرالمؤمنين(ع), شرح حديث المعرفة, علم الامام, علم الامام بالموضوعات, اللقطه.
٦. محمدجواد بن محمدرضا گلپايگانى (قرن١٤ق), صاحب آثارى همچون: مناقب اهل البيت(ع), مجالس, مختصر الظرائف والطائف في المحاسن والاضداد, متفرقات.
٧. محمدحسن بن حسينعلى آقابابا گلپايگانى معروف به لسان الذاكرين (قرن١٤ق): احسن المجامع در پنج جلد.
٨. محمدكاظم بن محمدصادق موسوى گلپايگانى (قرن١٣): لآلى الاصول (قلائد اللئالى).
٩. سيد حسن بن محمدصادق گلپايگانى: تذكرة المؤمنين.

د. كاتبان گلپايگانى. انجامه ها و يا ترقيمه هاى نسخه هاى خطى كه شناسنامه نسخه به شمار مى آيند و به قلم كاتب هر نسخه نوشته مى شود, شامل گزارش به پايان رساندن نسخه است كه در آن تاريخ و محل كتابت و اينكه نسخه به درخواست چه كسى و از روى چه نسخه اى نوشته شده, درج مى شود. اطلاعات مندرج در انجامه ها اهميت به سزايى در شناخت تاريخ فرهنگى شهرها دارند. خوشنويسان محلى, كانون هاى نسخه نويسى همچون مدارس علميه و كتابخانه ها از انجامه ها شناخته مى شوند.
خوشنويسان شهر مذهبى گلپايگان از ديرباز به استنساخ كتاب هاى علمى و دينى شهرت داشته و بسيارى از نسخه هاى موجود در كتابخانه هاى مختلف ايران به خط آنان است, چنان كه مبلغ قابل اعتنايى از كتاب هاى چاپ سنگى به قلم خوشنويسان و كاتبان گلپايگانى كتابت شده است; به خط كاتبانى همانند: محمدحسن بن محمدعلى گلپايگانى, محمدحسين بن محمدعلى گلپايگانى, محمدصادق بن محمدعلى گلپايگانى, محمدمهدى گلپايگانى, زين العابدين بن محمدعلى محلاتى گلپايگانى كتاب هاى چاپ سنگى بسيارى در كتابخانه ها يافت مى شود.
در اين فهرست نيز اسامى جمعى از كاتبان گلپايگانى به چشم مى خورد:
١. احمد بن محمدمهدى جرفادقانى در ١٢٣١ق.٢٤ نسخه هاى بسيارى به خط وى موجود است.
٢.زين العابدين گلپايگانى در ١٢٤٠ق.٢٥ نسخه هاى متعددى به خط وى موجود است.
٣. محمد بن اسماعيل موسوى گوگدى جرفادقانى در ١٢٤٥ق.٢٦
٤. على اصغر بن ابراهيم گوگدى در ١٢٥٧.٢٧
٥. محمدحسين بن آقاعباس گلپايگانى در ١٢٦٤ق.٢٨
٦. محمدرفيع بن محمدرضا گلپايگانى در ١٢٣٤ق.٢٩
٧. حسين جرپادقانى در ١١١٥ق در يزد.٣٠
٨. محمدباقر بن زين العابدين گلپايگانى در ١٢٧٤ق.٣١
٩. سيد حسن بن محمدصادق موسوى جرفادقانى در ١٢٦٣ق.٣٢
١٠. حيدرعلى بن محمدعلى بيگ حسن سلطان طبيب گلپايگانى, طبيب فوج گلپايگان ملقب به ضياءالاطباء در ١٣٠٣ق.٣٣
١١. محمدتقى جرپادقانى در ١٠٢١ق.٣٤
١٢. احمد بن محمدصادق گلپايگانى در ١٢٦١ق.٣٥
١٣. ابوالقاسم بن حسين حسينى موسوى گلپايگانى در ١١٤٩ق.٣٦
١٤. محمدصادق بن سيد حسن موسوى گلپايگانى در ١٢٨٠ق.٣٧
١٥. نصير بن حاج حسين جرپادقانى در ١٠٦٢ق.٣٨
١٦. محمدحسين جرپادقانى در ١٣٠٩ق.٣٩
١٧. محمدجواد بن آقارضا گلپايگانى در ١٣٠٢ق.٤٠
هـ. اطلاعات پشت نسخه اى; فوايد و اطلاعات افزوده در نسخه هاى خطى كه به مرور زمان به وسيله افراد مختلف در ابتدا يا انتها و يا لابه لاى نسخه ها درج شده اند, از رهگذر تاريخ منطقه اى و محلى و كشف حلقه هاى مفقوده آگاهى علمى و تاريخى از اهميت به سزايى برخوردارند.
اين يادداشت ها شامل مطالب متنوع و گوناگونى هستند; همچون تاريخ وفات ها و تولدها, تملّك ها و مُهرها, وقف نامه ها, اجازات, بلاغات و انهاءها, دستخط علما و بزرگان, تقريظ ها, ثبت حوادث طبيعى همچون زلزله, آتش سوزى, سيل, خشكسالى و گرانى اجناس, بيمارى هاى همه گير مانند طاعون, وبا و…, بهاى نسخه و اجرت كاتب و صحّاف, فايده هاى مختلف به نظم و نثر, فهرست هاى كتابخانه هاى شخصى و يادداشت عاريت يا هبه كتاب و ده ها مطالب خواندنى و مفيد ديگر از اطلاعات جنبى ثبت شده در نسخه هاى خطى كه فهرست نگار بايد با دقت و بررسى كامل در صفحات مختلف نسخه, آنها را بيابد و در فهرست گزارش نمايد.
در فهرست كتابخانه هاى گلپايگان نيز نمونه هاى جالبى از اين گونه يادداشت ها گزارش شده, كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم:
١. اجازات علما. انواع مختلف اجازه, همچون اجازه روايت, اجازه اجتهاد, اجازه امور حسبيه و اجازه ذكر در اين نسخه ها ثبت شده است. از جمله: صورت اجازه شيخ بهايى در پايان نسخه امالى شيخ طوسى,٤١ اجازه محقق كركى به سيد ضياءالدين قاسم اصفهانى در ١٤ربيع الثانى ٩٣٥ در نجف اشرف به خط مجيز,٤٢ اجازه شيخ صالح بن عبدالكريم بحرانى به على بن محمد جزائرى تمامى در ١٢صفر ١٠٩٢ به خط مجيز,٤٣ اجازه سيد اسدالله بن محمدباقر شفتى به سيد حسن موسوى جرفادقانى در ٧ذيقعده ١٢٦٣ ٤٤ و اجازه سيد حسن حسينى به همو در ربيع الثانى ١٢٦٣.٤٥ اين اجازات غالباً اجازه نقل روايتند.
در اسناد و مدارك چاپ شده در آخر فهرست نيز اجازات بسيارى به چشم مى خورد كه غالباً اجازه اجتهاد و يا مربوط به امور حسبيه اند; از جمله: اجازه سيد حسن مدرس به سيد حسن امام جمعه,٤٦ اجازه سيد اسدالله شفتى و ملاعلى اكبر بيدآبادى به همو,٤٧ اجازه ملا لطف الله مازندرانى به سيد محمدكاظم امام جمعه,٤٨ اجازه ميرزا حبيب الله رشتى به ميرزا محمدكاظم گلپايگانى,٤٩ اجازه ميرزا محمدتقى (شيرازى؟) به ميرزا محمدمهدى گلپايگانى٥٠ و اجازه سيد محمدكاظم طباطبايى يزدى به ميرزا محمدكاظم گلپايگانى.٥١
اجازه بر ذكر از ميرزا ابوالقاسم قمى (١٢٣١ق) در ٧برگ به ضميمه جامع الشتات وى در كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه موجود است, كه متأسفانه آغاز و انجام و توضيحات بيشتر پيرامون اين اجازه, در فهرست درج نشده است.٥٢
اجازه روايت (و قرائت…) صحيفه سجاديه ضمن منشئات محمدمسيح كاشانى در كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى محفوظ است.٥٣
٢. انهاء و بلاغ ها. در بين مخطوطات گلپايگان نسخه هاى متعددى تصحيح و مقابله شده و برخى از آنها بلاغ مقابله و قرائت و تصحيح و گواهى انهاء از علماى بزرگ دارد; مانند نسخه شماره ٥٣ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى كه امضاى بلاغى از محيى الدين حسن بن ابى الحسن حسينى عاملى در مشهدالرضا به سال ٩٨٣ق دارد٥٤ و نسخه شماره٣٢ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه كه بلاغ هاى متعدد از محقق كركى در آن مشهود است٥٥ و نسخه شماره ٦٠ همان كتابخانه كه در برگ آخر آن, انهاء از حسام الدين طريحى نجفى مسلمى براى زين العابدين طريح در ١٧ربيع الثانى ١٠٧٩ ثبت شده است.٥٦
٣. وقف نامه ها; وقف كتاب يكى از راه هاى گسترش و ترويج فرهنگ و معارف اسلامى به شمار مى آمد و در گذشته بسيار رايج بوده است. نمونه هايى از وقف نامه هاى نسخه هاى خطى, در نسخه هاى گلپايگان يافت مى شود.
همچون: وقف نامه كتاب بشارةالشيعة از حاجى عبدالكريم واعظ در ١١٣٣ق,٥٧ وقف نامه كتاب احسن المجامع از مؤلف همراه با اشعارى از وى درباره وقف اين كتاب,٥٨ وقف نامه كتاب مجمع البحرين از بانويى فرهنگ دوست به نام نورى جهان خانم بنت آخوند ملا محمدباقر خراسانى و زوجه مرحوم حاج ميرزا ابوالقاسم در سال ١٢٩٣ق و نيز وقف نامه ديگر از بانوان (زوجه ميرزا محمدحسين) در ١٣٤١ق كه مجموعه اى از چند رساله حديثى و تفسيرى را وقف كرده است.٥٩ غايةالقصوى سيد محمد شهشهانى را سه تن از اوصياى او در ١٢٩١ق وقف كرده اند.٦٠
در صفحه ٣٩فهرست, در توضيحات نسخه شناسى آمده است: (در برگ اول چند يادداشت متفرقه و وقف نامه مدرسه گلپايگان مشهود است) اين عبارت, بدون توضيحى ديگر درباره خصوصيات وقف نامه, در فهرست درج شده است كه جا داشت اطلاعات بيشترى از آن ارائه گردد.
٤. يادداشت هاى ديگر: تاريخ وفات هاى مندرج در نسخه شماره٢٣ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه,٦١ تاريخ وفات ها و تولدهاى خاندان امام جمعه,٦٢ مصالحه ده ها جلد كتاب,٦٣ هبه كتاب از سيد محمد موسوى به فرزندش سيد مرتضى,٦٤ استكتاب كنز العرفان از امير مخدوم سيد قطب الدين نعمت الله حسنى حسينى دشتكى شيرازى در كلكته,٦٥ و يادداشت هاى تملّك از دانشمندان خصوصاً بزرگان گلپايگان و يادداشتى از شيخ بهايى در اول نسخه اى از كافى كه از ورثه سيد ابراهيم در نزد وى محفوظ بوده و تملك صلاح الدين حسين بن افضل الدين محمد گلستانه در همين نسخه٦٦ و….
و. مجموعه ها و نسخه هاى مجهول; ميزان تلاش و دقت فهرست نگاران در نگارش فهرست نامه ها, از بررسى مجموعه ها و نسخه هاى مجهول معرفى شده در فهرست هاى آنان شناخته مى شود. برخى از نسخه ها, دو يا چند رساله و كتاب را دربر دارند و در اين موارد لازم است فهرست نگار با دقت لازم, رساله ها را از هم تمييز داده و آنها را به تفكيك معرفى نمايد. و نيز شناسايى برخى نسخه ها به جهت افتادگى آغاز يا انجام و يا منحصر به فرد بودن و يا به دلايل ديگر, بر فهرست نگار دشوار مى گردد كه در اين موارد بايد فهرست نگار مهارت خود را نشان دهد و ساز و كار مناسب براى شناسايى نسخه هاى مجهول را به كار گيرد مثلاً جست وجوى بيشترى در منابع و مآخذ و فهرست نامه هاى كتابخانه هاى مختلف بنمايد, موضوع كتاب را تشخيص دهد و با بررسى نقل قول ها, زمان تأليف را حدس بزند و اين نسخه را با نسخه هاى شناخته شده ديگر در همان موضوع, مقابله و تطبيق نمايد و چنانچه پس از همه مراحل, توفيق دستيابى به نام كتاب و مؤلف را پيدا نكرد, بايد به تفصيل يافته هاى خود از كتاب را در فهرست گزارش كند, بدين اميد كه كتابشناس و اهل فن ديگرى با مراجعه به فهرست و بهره گيرى از اطلاعات مندرج در فهرست و با استفاده از اطلاعات و تجربيات خود, نسخه مجهول را باز شناسد.
تعداد مجموعه هاى معرفى شده در فهرست گلپايگان نسبتاً زياد است و اين نشان مى دهد كه فهرست نگار در نگارش اين فهرست متحمل زحمت مضاعفى شده تا بتواند رساله هاى گوناگون موجود در مجموعه ها را باز شناخته و در فهرست گزارش نمايد. با اين وصف, در برخى موارد خصوصيات رساله ها به جاى معرفى تفصيلى در بخش كتابشناسى, به صورت اجمالى در نسخه شناسايى معرفى شده و طبعاً نام چنين رساله هايى در فهرست الفبايى كتاب ها نيامده است. مانند:
١. شرح بحث ميراث ارشاد الاذهان از ملك محمد بن سلطان حسين اصفهانى.٦٧
٢. فهرست رجال من لايحضره الفقيه از شيخ بهايى.٦٨
٣. يادداشتى (رساله اى؟) از مير سيد شريف در نسبت بصيرت به مدركاتش؟٦٩
٤. رساله رقعة الجيب النافية للريب عن الايمان بالغيب از فاضل هندى.٧٠
در شمارى از نسخه هاى مجهول, بدون ارائه توضيحات ضرورى و لازم, به ثبت عناوين كلى اكتفا شده است; مانند: تفسير القرآن الكريم از مفسرى ناشناس,٧١ مشخص نشده است كه اين تفسير عرفانى است و يا ادبى و يا روايى و يا كلامى؟, مؤلف شيعه است يا از اهل سنت؟, از چه منابع و كسانى نقل مى كند؟ و….
در پايان ضمن ارج نهادن اقدام علمى و ارزنده فهرست نگارى گنجينه هاى دست نويس موجود در شهرستان ها, به نظر مى رسد در مسير حفظ و حراست از ميراث فرهنگى, پس از شناسايى و فهرست نويسى از مخطوطات, تلاش در نگهدارى صحيح و روش مند و مرمت و بازسازى آنها ضرورى است و نيز تهيه عكس از نسخه هاى نادر و كهن, زمينه استفاده پژوهشگران مقيم در مراكز علمى همچون تهران و قم را فراهم مى سازد. در اين راستا مركز احياء ميراث اسلامى در قم گام هاى استوارى در سال هاى اخير برداشته و تصوير هزاران نسخه نفيس را از كتابخانه هاى دور و نزديك گرد آورده است, شكرالله مساعيهم الجميلة.پىنوشت: ١. ر.ك: گنجينه هاى دست نويس هاى اسلامى در ايران, دكتر هادى شريفى, ترجمه, تصحيحات و افزوده ها احمدرضا رحيمى ريسه, تهران: مؤسسه نشر فهرستگان, ١٣٧٩ش; نويافته هاى گنجينه هاى دست نويس هاى اسلامى در ايران, مقاله منتشر شده در فصلنامه ميراث شهاب, شماره پياپى٢٥ـ٢٦, ص٦٥ ـ٩٢. ٢. ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مفتى الشيعة, سيد احمد حسينى اشكورى, ٦ ـ٧. ٣. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى گلپايگان, ص٦. ٤. همان, ص٦. ٥. همان, ص١٨٠ـ١٨١. ٦. همان, ص١٧٣, نسخه شماره٦٣ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ٧. همان, ص٢٠ـ٢١, نسخه شماره١٦ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ٨. همان, ص٦٨ ـ٦٩, نسخه شماره٩٢ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ٩. همان, ص٣٢ـ٣٣. ١٠. همان, ص٦٠ ـ٦١. ١١. همان, ص٩٥ـ٩٧. ١٢. همان, ص٦٤ ـ ٦٥, نسخه شماره٨٥ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ١٣. همان, ص٤٦ـ٤٧, نسخه شماره٥٥ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ١٤. همان, ص١٤٣ـ ١٤٥, نسخه شماره٣٢ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ١٥. همان, ص١٢٥ـ١٢٧ـ ١٤٥, نسخه شماره١٥ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ١٦. فروع كافى. نسخه يحيى بن سعيد (كتابت در سده هفتم هجرى) اكنون در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى نگهدارى مى شود و نگارنده توفيق زيارت اين نسخه شريف را داشته ام. ١٧. همان, ص١٣٤ـ١٣٦, نسخه شماره٢٤ كتابخانه سيد حسن امام جمعه. ١٨. همان, ص٩٨ـ١٠١. ١٩. همان, ص١٥٩ـ١٦٠. ٢٠. همان, ص٤٤ـ ٤٥, نسخه شماره٥٣ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ٢١. همان, ص٤٢ـ٤٣, نسخه شماره٥٢ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ٢٢. همان, ص٧٤ـ ٧٥. ٢٣. همان, ص١٦٥. ٢٤. همان, ص١٥. ٢٥. همان, ص٢٢. ٢٦. همان, ص٢٦. ٢٧. همان, ص٣٠. ٢٨. همان, ص٤١. ٢٩. همان, ص٥٠. ٣٠. همان, ص٨٢. ٣١. همان, ص١٠٩. ٣٢. همان, ص١٣٣. ٣٣. همان, ص١٤٢. ٣٤. همان, ص١٤٣. ٣٥. همان, ص١٤٦. ٣٦. همان, ص١٤٨. ٣٧. همان, ص١٥٤. ٣٨. همان, ص١٥٨. ٣٩. همان, ص١٧٢. ٤٠. همان, ص١٨٩. ٤١. همان, ص١٢٢ـ١٢٤, نسخه شماره١١ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ٤٢. همان, ص١٤٣ـ ١٤٥, نسخه شماره٣٢ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ٤٣. همان, ص١٦ـ ١٨, نسخه شماره١١ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ٤٤. همان, ص١٣٣, نسخه شماره٢٣ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ٤٥. همان, ص١٣٤. ٤٦. همان, ص٢٥١ـ٢٥٢. ٤٧. همان, ص٢٥٤ـ٢٥٦. ٤٨. همان, ص٢٥٧. ٤٩.همان, ص٢٦٤. ٥٠. همان, ص٢٦٥. ٥١. همان, ص٢٦٨. ٥٢. همان, ص١١٨. ٥٣. همان, ص٦٢. ٥٤. همان, ص٤٤. ٥٥. همان, ص١٤٣. ٥٦. همان, ص١٦٨. ٥٧. همان, ص١٦٨, نسخه شماره٥٩ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ٥٨. همان, ص٢٠٩ـ٢١٢, كتابخانه حاج آقا رضا شهيدى. ٥٩. همان, ص١٧٠ـ١٧١, نسخه شماره٦١ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ٦٠. همان, ص١٢٤ـ ١٢٥, نسخه شماره١٣ كتابخانه سيد محمدحسن امام جمعه. ٦١. همان, ص١٣٤. ٦٢.همان, ص٢٥٣. ٦٣. همان, ص٢٧٠ و٢٧١. ٦٤. همان, ص١٤٦. ٦٥. همان, ص٢٣. ٦٦. همان, ص١٣٤ـ١٣٦. ٦٧. همان, ص٣٠, نسخه شماره ٣١ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ٦٨. همان, ص٤٠, نسخه شماره ٤٨ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى. ٦٩. همان, ص٦٧, نسخه شماره ٣١ همان كتابخانه. ٧٠. همان, ص١٢٨, نسخه شماره ١٧ كتابخانه سيد حسن امام جمعه. ٧١. همان, ص٣٤, نسخه شماره ٣٧ كتابخانه حجةالاسلام گلپايگانى.