آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - معجم التراث الكلامى در ترازوى نقد - قاسمى رحيم

معجم التراث الكلامى در ترازوى نقد
قاسمى رحيم

معجم التراث الكلامي. معجم يتناول ذكر أسماء المؤلفات الكلامية (المخطوطات والمطبوعات), عبر القرون والمكتبات التي تتوفر فيها نسخها, تأليف: اللجنة العلمية في مؤسسة الامام الصادق(ع), ٥ج, ٥٤٠ « ٥٧٦ « ٥٧٠ « ٤٩٣ « ٥٦٨ص, ص رحلى.
كتاب (معجم التراث الكلامى) فهرستواره اى از برخى كتب كلامى شيعه است كه اخيراً در پنج جلد به چاپ رسيده است. در اين معجم كه به گونه الفبايى تنظيم شده در حدود سيزده هزار عنوان كتاب و رساله عربى, فارسى و اردو عنوان شده و نام مؤلف با يادكرد سال تولد و وفات او, اشاره مختصرى به موضوع و محتواى كتاب, سال چاپ و معرفى اجمالى مخطوطات آن در ادامه هريك از عناوين آمده است. ارائه كارى دقيق و جامع از مؤسسه نامدار و پر بركتى چون مؤسسه امام صادق(ع) انتظار طبيعى همه محققين و علاقه مندان است و اهميت موضوع كه ميراث گران بار و پر شاخ و برگ كلامى تشيع است, اهمّيّت كارهاى تحقيقى مرتبط با آن را دوچندان مى كند. و روشن است كه مؤسسه امام صادق(ع) به دور از آوازه گرى ـ سپاس خداى را ـ كارهاى بس بزرگ و ارجمندى را سامان داده است و آثار گرانقدرى منتشر كرده و فرهنگ و ميراث مكتوب شيعه را فربه ساخته است, بدين سان اندك خرده گيرى ها بر اين مجموعه هرگز به معناى كاستى نگرى در تلاشهاى آن مؤسسه ارجمند نخواهد بود.
با بررسى اجمالى معجمِ عرضه شده, معلوم مى شود كه اين مجموعه ارزشمند از كاستى هايى رنج مى برد.
يكى از علل نقص معجم, عدم استفاده گسترده از منابع مورد نياز است. در كار تهيه معجم بيشتر بر فهارس نسخ خطى اتّكا شده و از مراجعه به بسيارى از كتب تراجم و شرح حال ها و نيز كتابنامه هاى تخصّصى غفلت شده و از همين رو جامعيّت معجم به شدت كاهش يافته و نام و نشان كتبى كه از اين رهگذر از دست رفته اند, خود مجلدى ضخيم را تشكيل خواهد داد.١
ضعف ديگر معجم اتّكا بر فهارس قديمى و عدم اطلاع از محصولات جديد در بازار تحقيق و نشر است كه در اثر آن, از بسيارى از كتب كلامى منتشر شده در دو دهه اخير به صورت مخطوط ياد شده و يا از چاپ هاى قديمى و غير محقَّق آنها سخن رفته است.
اعتماد بر فهارس كهن و عدم تحقيق گسترده نويسندگان معجم به حدّى است كه (شرح منظومه) حكيم سبزوارى كه از معروف ترين و رايج ترين كتب فلسفى است و بارها به چاپ رسيده, در معجم مورد بحث اينگونه معرفى شده:
ج٤, ص٨٠: شرح غرر الفرائد فى العقائد. هادى بن مهدى السبزوارى.
و هو شرح على منظومته وقد صدّره بمقدمة. المخطوط فى: دارالكتب ـ مصر٢:٥١.
و يا كتاب معروف فلسفى (المشاعر) از حكيم نامدار ملاصدرا كه بارها به چاپ رسيده, در معجم تراث كلامى به اين نحو عنوان شده:
ج٥, ص١١٤: المشاعر. صدرالدين… الشيرازى. وهو عدّة مباحث فى واجب الوجود و صفات الله تعالى واصالة الوجود. المخطوط فى: مدرسة الامام الصادق(ع) ـ قزوين.
و كتاب حديثى معروف مرحوم شيخ حر عاملى (هداية الامة الى احكام الائمة) كه تلخيصى از كتاب (وسائل الشيعه) است و توسط بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى در هشت جلد, تحقيق و چاپ شده, در معجم اين گونه معرفى شده:
ج٥, ص٤٦١: هداية الامه… وهو فى اصول الدين وفروعه وذكر فيه الاحاديث الواردة فى الله تعالى والنبوة والعدل والامامة والمعاد. انظر: كشف الحجب:٦٠٤, الذريعه ٢٥:١٧١.
متأسفانه اشتباهات كتابشناختى اين معجم كه اندك هم نمى باشد, صحّت آن را خدشه دار نموده و عدم دقّت محققين باعث بروز اشتباهات عجيبى شده كه خواننده اعتماد خود را به ساير مندرجات كتاب نيز از دست مى دهد.
از باب نمونه:
الف. رساله (جبر و مقابله) ملك محمد بن سلطان حسين كه كتابى است در دانش حساب و رياضيات, در جلد سوم معجم كلامى, ص٤٢٧ تحت عنوان (رسالة جبر) ذكر شده.
ب. كتاب (اللمعات اللاهوتيه فى كشف العثرات البهائيه) نوشته مير سيد احمد علوى شاگرد ميرداماد ـ كه مؤلف در آن (به گمان خويش) به بيان لغزش هاى علمى شيخ بهايى پرداخته٢ ـ كتابى در ردّ فرقه ضاله بهائيه, در جلد ٤معجم, صفحه ٥٦٩, ذكر گشته!
ج. كتاب (اديان و مهدويت ـ آراء و عقايد درباره مهدى(ع)) نوشته آقاى محمد بهشتى در ج١, ص٢٠٥ به شهيد مظلوم آيةاللّه بهشتى نسبت داده شده! و عجيب تر اين كه در همان جلد صفحه ٧٨ به نقل از كتاب (معجم ماكتب عن الرسول(ص)) همين كتاب با نام تحريف شده دوباره از شهيد بهشتى دانسته شده و آمده: (آه ياه و مهدويت= آراء و عقايد درباره مهدى(ع) بالفارسيه. السيد الشهيد محمدحسين البهشتى).٣
د. كتاب (فرهنگ علوم فلسفى و كلامى) نوشته دكتر سيد جعفر سجادى, با بى دقّتى تمام به آيةاللّه جعفر سبحانى منسوب گشته و در ج٤, ص٣٨٠ آمده:
(فرهنگ علوم فلسفى و كلامى. جعفر السبحانى التبريزى. وهو تنقيح لكتاب (فرهنگ علوم عقلى) المطبوع سنه ١٤٠٣… طبع فى: طهران, اميركبير, ١٤١٧هـ).
هـ. كتاب (اين است آيين ما) كه ترجمه و توضيح كتاب (اصل الشيعه واصولها) به قلم آيةاللّه مكارم شيرازى است, در ج٥, ص٥٦٧ اين گونه ذكر شده:
(اين است ـ آئينه ما. مصطفى الزمانى. وهو ترجمة لكتاب اصل الشيعه…).
و. كتاب (گفتمان مهدويت) از آيةاللّه لطف الله صافى در جلد٤, ص٥٤٩ چنين معرفى شده:
(گفتمان مهدويت. على الصافى الگلپايگاني…).
و موارد فراوان ديگر كه بعداً به برخى از آنها اشاره مى كنيم.
از نكات تأمل برانگيز معجم كلامى مورد بحث, ذكر كتب فراوان با موضوعات غير كلامى اعم از فلسفه, عرفان, فقه, اصول, حديث, تفسير, تاريخ و حتى رمان(!) است.
كتب فلاسفه اى چون مرحوم ملاصدرا, حاجى سبزوارى, ملاعلى نورى, آقا على مدرس و…
عرفايى چون صدرالدين قونوى, قيصرى, جامى, ابن تركه و… و نويسندگانى چون مرحوم جواد فاضل, زين العابدين رهنما و… و نيز برخى نويسندگان غربى چون: ايان باربور, مارسل كاشن, دكتر بوكاى, جان تان دنى و… ظاهراً به صلاحديد نويسندگان معجم و با علم به مغاير بودن موضوع آنها با بحث كلام, در معجم ذكر شده اند; ولى موارد متعدّدى نيز ديده مى شود كه در اثر بى دقّتى به معجم كلامى راه يافته اند; از جمله:
(شرح معالم الدين) از استاد مصطفى اعتمادى كه شرح معروف و مورد استفاده طلاّب بر متن درسى رايج (معالم الاصول) است, در ج٤, ص٩١ تحت عنوان (شرح معالم الدين فى اصول الدين)! ذكر شده. موارد ديگرى از اين دست در ادامه مقاله خواهد آمد.
چنان كه اشاره شد, شيوه معجم, الفبايى است, ولى از جهت ترتيب الفبايى نيز آشفتگى هايى در آن ديده مى شود; از جمله:
الف. كتاب (الله شناسى) كه بايد در حرف الف ذكر شود, در ج٤, ص٤١٢ اين گونه عنوان شده: (فلسفه و كلام ـ الله شناسي…).
ب. كتاب (آيينه حريم) در شرح خطبه اوّل نهج البلاغه كه در ج١, ص٩٣ ياد شده, مجدداً در ج٤, ص٤١١ اين گونه ذكر شده: (فلسفه و كلام. عباس ايزدى. تفسير و بيان للخطبة الاولى من نهج البلاغه)
ج. كتاب (انّه الحق) علامه حسن زاده, در ج١, ص٥١٥ ذكر شده و دوباره در ج٥, ص٢٢٠ با عنوان (مفهوم حق) ذكر شده. نيز كتاب (نهج الولايه) و (رساله قضا و قدر) در جاى خويش ذكر گشته و مجدداً تحت عنوان (مفهوم امامت و غيبت) و (مفهوم قضا و قدر) آمده.
د. كتاب (مبانى رسالت انبياء در قرآن) نوشته عبدالله نصرى (چاپ سروش) در ج٥, ص٣٢١ معرفى شده و دوباره در ص٣٥٦ آمده:
(نبوت. عبدالله النصرى. يتحدث فيه المؤلف عن مبانى رسالة الانبياء فى القرآن الكريم… سروش, ١٤١٨هـ)
اكنون با درنگى بيش تر به بررسى برخى از اشتباهات علمى راه يافته به اين معجم مى پردازيم و سپس برخى از اشتباهات ناشى از متعدّد پنداشتن كتب يا رسائل واحد را كه آمار ارائه شده از كتب كلامى را از واقعيّت دور نموده, متذكّر مى شويم كه با اصلاح آنها و اضافه نمودن انبوهى از كتب كلامى كه ذكرى از آنها در كتب عمومى و تخصّصى شرح احوال آمده, مى توان دورنمايى از تلاش هاى علمى متكلّمان شيعه ـ رحمهم الله تعالى ـ را در ويرايش دوّم اين معجم به نمايش گذاشت. به اميد آن روز.
بخش اول
١. ج٤, ص١٥٠: (الصافى فى شرح الكافى= شرح اصول الكافى= الشافى. خليل بن غازى). كتاب (الشافى) كه در اينجا با (الصافى) يكى دانسته شده, شرح عربى مرحوم ملاخليل بر كافى است. و (الصافى) شرح فارسى آن مرحوم بر كافى (نه اصول كافى فقط) مى باشد و از هر دو شرح نسخ خطى فراوانى موجود است.
٢. ج١, ص١٥٢: (اثبات الواجب (القديم)= صيت و صدا (رساله …) جلال الدين الدوانى) رساله صيت و صدا كه سال ها پيش با عنوان (رساله صيحه و صدا) به اهتمام آقاى محمدرضا اظهرى تصحيح و در مجله (مشكوة) به چاپ رسيده (و در معجم به آن اشاره نشده) رساله اى فارسى است كه نسخ متعدّدى از آن موجود است و نويسندگان معجم آن را با رساله (اثبات واجب) كه رساله اى معروف و به زبان عربى است, يكى دانسته اند! و نوشته اند: (طبع فى الاستانه, حجريه).
٣. ج٤, ص٣٥: (شرح الباب الحادى عشر= الشرح الكبير. الشيخ نجم الدين خضر…). و همين جلد, ص٧٥: (الشرح الصغير للباب الحادى عشر. نجم الدين الشيخ خضر…).
دو عنوان ذكر شده هيچ يك اسم اصلى كتاب شيخ نجم الدين نبوده و نام دو شرح كبير و صغير وى عبارت است از: (جامع الدرر) و (مفتاح الغرر) كه اولى در ج٢, ص٤٠٨ و دومى در ج٥, ص٢١٨ عنوان شده و نويسندگان معجم متوجه يگانگى آنها نشده اند.
در ج٥, ص٦٧ نيز آمده: (مختصر جامع الدرر… نجم الدين خضر… وهو تلخيص لكتابه جامع الدرر ومفتاح الغرر.).
كتاب مورد اشاره همان (مفتاح الغرر) يا شرح صغير شيخ نجم الدين است و از آنچه ذكر شد, نادرستى توضيحات ذيل آن معلوم مى گردد.
٤. ج٢, ص٩١: (بهجة الحدائق فى الكلام والعقائد. علاءالدين محمد گلستانه وهو الجزء الثانى من الكتاب ويعرف باسم (كاشف الاسماء) فى شرح نهج البلاغه.)
در اين معرفى اشتباهات عجيبى رخ داده:
الف. (بهجة الحدائق) شرح نهج البلاغه است نه (فى الكلام والعقائد).
ب. (كاشف الاسماء) شرح اسماء الحسنى است نه شرح نهج البلاغه.
ج. (كاشف الاسماء) جلد دوم بهجة الحدائق نبوده و خود كتابى مستقل است.
د. نام شرح اسماء الحسنى علامه گلستانه (روضة العرفاء) است كه در چاپ سنگى و ناقص آن كه به اهتمام مرحوم آقا نجفى مسجد شاهى به طبع رسيده به نام (كاشف الاسماء) نامگذارى شده و بعدها در بسيارى از كتابشناسى ها, اشتباهاً به خود مرحوم آقانجفى منسوب شده; از جمله در ج٤, ص٤٨٢ از همين معجم.
گفتنى است كه با اين كه فهرست نسخ مدرسه مروى جزء منابع كتاب ذكر شده, نامى از (شرح اسماء حسنى) علاّمه حاج محمدجعفر آباده اى كه در ص٣٣٢ آن فهرست معرفى شده, در معجم ذكر نشده. و كم له من نظير.
٥. ج٢, ص٢٤٥: (ترجمة الرحلة المدرسية. المترجم مجهول وهو فى ثلاث مجلدات….).
و ج٥, ص٧٥: (مدرسه سيّار. المترجم: محمدعلى بن ابى القاسم الوحيدى الكرمانشاهى. ترجمة لكتاب (الرحلة المدرسيّه)….)
چنان كه مشاهده مى شود, مترجم كتاب (الرحلة) مجهول نبوده و تعدّد عنوان صحيح نيست.
٦. ج٣, ص٥٩: (الحاشية على كشف الفوائد… محمد بن محمود عصّار اللواسانى الحسينى (١٢٦٤ـ١٣٥٦هـ)… طبع فى طهران; ١٣٠٥هـ).
و ج٤, ص٨٦: (شرح كشف الفوائد… السيد محمدكاظم بن محمد الحسينى اللواسانى العصّار الطهرانى (١٢٦٥ـ١٣٥٦هـ) طبع فى: ايران; ١٣٠٥هـ).
ناگفته پيداست كه مؤلفان معجم يك كتاب را يكبار به عنوان حاشيه به پدرى نسبت داده و بار ديگر همان را با عنوان شرح به فرزند او منسوب داشته اند كه تنها مشخصات مورد اوّل صحيح است و مورد دوّم تصحيف همان كتاب و مؤلّف سابق است.
خاطرنشان مى كنم كه در معجم مورد بحث, آشفتگى زيادى در معرفى اين پدر و فرزند كه هر دو از مفاخر علمى شيعه محسوب مى شوند, مشاهده مى شود:
اوّلاً: هرجا كه اثرى از آنان معرفى شده, آن دو را يك نفر پنداشته و يك تاريخ تولّد و وفات براى آنها ذكر گرديده!
ثانياً: سه شهرت متفاوت براى پدر ذكر شده به اين شرح:
الف. ج٢, ص١١٦: (پاسخ به نامه) [كذا] السيد محمد عصّار الطهرانى المعروف بآشفته (١٢٦٥ـ١٣٥٦هـ).
ب. ج٢, ص١٢٦: (پرسش و پاسخ. السيد محمد عصّار بن محمود اللواسانى الطهرانى (١٢٦٥ـ١٣٥٦).
ج. ج٢, ص٣٧٤: (توحيد كمالى. السيد محمد بن محمود اللواسانى العصّار الطهرانى المعروف بـ(آقا كمال) (١٢٦٤ـ ١٣٥٦هـ) وهو عبارة عن مذاكرات فارسيه فى التوحيد بين المؤلف ومعلّمه…).
در مورد لقب اخيرى كه به مرحوم عصّار نسبت داده شده, بايد گفت كه (توحيد كمالى) مباحثه اى است بين معلّمى فرضى و شاگردش كه در اين مناظره به نام آقا كمال فرض شده و محققان! آن را لقب مرحوم عصّار پنداشته اند!!
ثالثاً: در ج١, ص١٦٨ كتاب (اجابة الدعاء فى مسألة البداء) از سيد محمدكاظم عصّار لواسانى طهرانى (١٢٦٥ـ١٣٥٦هـ) معرفى شده, كه در مشهد ضمن مجموعه رسائل چاپ شده و در ج٢, ص٣٠ آمده: (البداء (رساله…) السيد محمدكاظم عصّار بن محمود اللواسانى الطهرانى (١٢٦٥ـ١٣٥٦هـ) طبع فى: مشهد… ضمن مجموعة فى ثلاث رسائل) كه تاريخ تولّد و وفات پدر براى پسر ذكر شده و در مورد دوّم سيد محمدكاظم را فرزند سيد محمود نوشته كه جدّ اوست و پدرش سيد محمد است.
٧. ج٥, ص١٣٠: (مصباح الظلام… السيد محمدباقر… الحائرى (الحجّة)… وقد شرحها المصنّف نفسه وسمّى الشرح (نور الافهام)…).
و ج٥, ص٤٣٤: (نور الافهام فى شرح (ارجوزة) مصباح الظلام… السيد حسن بن محمد الحسينى اللواساني…).
حقيقت آن است كه شارح ارجوزه (مصباح الظلام) سيد حسن لواسانى است نه خود مصنّف ـ كه در مورد اوّل به آن اشاره شده ـ در الذريعه (ج٢٤, ص٣٥٨) آمده:
(طبع بمباشرة السيد الحاج ميرزا حسن اللواساني… وشرحه هو بنفسه وسمّى الشرح…).
نگارنده, شرح عالمانه سه جلدى مرحوم لواسانى را كه در سال ١٣٥٧هـ در صيدا به چاپ رسيده در اختيار دارد كه از هر جهت شايسته توجّه و احياء مى باشد.
٨. ج٥, ص٤٤٧: (نور الهداية ومصدر الولاية. محمدرضا نجيب الدين التبريزي… قال صاحب الذريعة: انه فى العرفان وذكر آصف فكرت انه فى الاخلاق; بينما فى النسخه الخطيه… قال انه فى تجليات الحق… وفى اصول الدين الخمسه.)
كتاب مزبور كتابى عرفانى است كه قطب سلسله ذهبيّه آن را نگاشته و نويسندگان معجم كه معرّفى كتاب تنها به سخن صاحبان فهارس اعتماد دارند, آن را كتابى كلامى پنداشته و ذكر كرده اند.
٩. ج٤, ص٤١٥: (فوائد الامّة فى رد شياطين الكفرة. محمدتقى بن عبدالرحيم ايوان كيفي… طبع فى طهران حجريه.)
و همان جلد, ص٤٧٠: (قوام الامّة فى ردّ الشياطين الكفرة… محمدتقي… المسجدشاهى (آقانجفى) طبع فى ايران حجرية.)
عنوان اوّل تصحيف عنوان دوّم است و مؤلّف آن شيخ محمدتقى آقانجفى نواده شيخ محمدتقى ايوان كيفى است نه جدّ مذكور وى.٤
كتاب (هداية الامة) نيز كه در جلد٥ معجم به نقل از مقدمه (مصقل صفا) ذكر شده, نام ديگر همان (قوام الامّه) است و كتاب مستقلى نمى باشد.٥
١٠. ج٥, ص١٦٧: (معارج اليقين فى اصول الدين. المؤلّف: مجهول… المخطوط فى: مكتبة سلطنتى).
كتاب مورد اشاره همان كتاب حديثى معروف (جامع الأخبار) است كه نسخ فراوانى از آن در دست است و بارها به چاپ رسيده و در ج٢, ص٤٠٦ همين معجم معرفى شده و مؤلّفِ آن را (محمد بن محمد السبزوارى) (ق٧) ذكر كرده اند.
١١. ج٥, ص٣٢٤: (المهدى المنتظر(ع). السيد صدرالدين بن اسماعيل الموسوي… وقد ترجّمه مهدى فقيه كرماني… طبع في… قم مكتب الاعلام الاسلامي… باهتمام باقر الخسروشاهى, (ونحتمل بالفارسية)…).
نام كتاب مرحوم آيةاللّه سيد صدرالدين صدر (المهدى) است و نام مترجم آن نيز مهدى فقيه ايمانى است. چاپ تحقيقى آن توسط سيد باقر خسروشاهى در قم به انجام رسيده است و نويسندگان معجم به راحتى مى توانستند به آن دسترسى پيدا كرده و با اجتهاد خويش ننويسند: (ونحتمل بالفارسيه!) و محقّق كتاب را مترجم پندارند.
گفتنى است كه در ج٢, ص٤٤٣ ذيل عنوان (جنة المأوى) از علاّمه كاشف الغطاء نيز آمده: طبع فى تبريز… تحقيق و تعليق السيد محمدعلى القاضى الطباطبائى (نحتمل بالفارسيه)! تعليقات مورد اشاره كه همراه اصل كتاب آمده در ج٢, ص٢٨٣ مجدداً با عنوان (تعليقات على جنة المأوى) عنوان شده و بدون ذكر مشخصات آن گفته شده: (انظر: اللوامع الالهيه:٦٥٩)
تعليقات مرحوم علامه شهيد قاضى بر (الفردوس الاعلى) نيز كه اثر مستقلّى نبوده و با خود كتاب به چاپ رسيده و در عنوان مربوطه معرفى شده, دوباره در ج٢, ص٢٨٣ تحت عنوان (تعليقات على الفردوس الاعلى) عنوان گشته و فرموده اند: (انظر: اللوامع الالهيه: ٦٥٩).
١٢. ج٥, ص٤٧٨: (هدية الانام فى احوال الامام. عبدالله المامقاني…).
نام صحيح كتاب (هدية الانام فى حكم اموال الامام) و رساله اى فقهى است, ولى نويسندگان معجم گمان كرده اند كه شرح حال يكى از ائمه است!
در ج٣, ص١٢١ نيز كتاب (الحق المبين فى قضيه اميرالمؤمنين(ع)) از مرحوم ذبيح الله محلاّتى بدون هيچ توضيحى آمده; كه موضوع آن قضاوت هاى حضرت است و كتابى كلامى نيست.
كتاب اخلاقى (الطريق الى الله) نيز به گمان اين كه كتابى كلامى است در ج٤, ص١٩٣ ذكر شده.
در ج٤, ص٢١٥ كتاب (العدالة) آيةاللّه سيد تقى قمى را كه بحثى فقهى است ذكر كرده و نوشته اند: (وهو فى اصل العدل من اصول الدين الخمسة)! و ج١, ص٢٣٩: (ازاحة الشبهات. السيد عبدالله الشيرازى). كه اين كتاب نيز كتابى فقهى بوده و نام كامل آن (ازاحة الشبهات فى الشك فى الركعات) است. ر.ك: چهره اى پر فروغ…, مدرسه امام اميرالمؤمنين(ع) مشهد, ص٢٨١.
نيز (گلشن توحيد) از ابراهيم شاهدى كه شرحى منظوم بر مثنوى مولوى است, به عنوان (منظومة شعريه فى التوحيد) در ج٤, ص٥٥٠ ذكر شده و چون از چاپ مصحَّح آن خبر نداشته اند, به ذكر نسخ خطى آن در آمريكا و استانبول و مصر پرداخته اند.
كتب (اصول معتبره) از سيد محمدحسين رضوى و (براهين العقول) شويهى از كتب اصول فقه, و نيز كتاب (حيات جاويد) مرحوم شيخ محمدتقى آملى از كتب اخلاقى بوده كه بر اثر ايهام در اسم كتاب, اثرى كلامى فرض شده و در معجم راه يافته اند.
١٣. ج٣, ص٥٢٦: (سراج القلوب. عبدالله الحسينى المدني… المخطوط فى مكتبة الحرم ـ قم.)
اين كتاب كه تنها يك نسخه خطى از آن معرفى شده, كتاب معروف (سراج القلوب) نوشته ابونصر محمد بن القطان مروزى است, كه تاكنون ده ها بار به صور مختلف به چاپ رسيده است.
١٤. ج٢, ص٢٢٨: (ترجمه اناجيل اربعه. المترجم سيد محمدباقر بن محمدمهدى بن محمدحسين الخاتون آبادى (ق١٣هـ)… انتشارات نقطه).
با وجود شرح حال دقيقى كه در ابتداى كتاب از مؤلّف به دست داده شده, نويسندگان معجم شخص ديگرى را به جاى مؤلّف ذكر كرده اند.
مترجم (اناجيل اربعه) مرحوم علاّمه سيد محمدباقر بن مير محمد اسماعيل بن مير محمدباقر خاتون آبادى متوفاى ١١٢٧هـ و مدفون در مقبره پدر علاّمه اش در تخت فولاد اصفهان است.
١٥. ج٤, ص٣٣٦: (الغديريه… الكفعمى (٩٠٥هـ) قصيدة فى ١٠٠بيت اوردها بتمامها فى كتابه (لواء الحمد)… انظر: الذريعه.)
كتاب (لواء الحمد) چنانكه در الذريعه اشاره شده و در ج٤, ص٥٧٢ همين معجم آمده تأليف صارم الدين محمد شريف اردستانى است نه شيخ كفعمى.
١٦. ج١, ص١٦٤: (اثبات ولايت حقه الهيه= رساله نور الانوار وعلم غيب امام. على النمازى)
در عنوان بالا دو كتاب مستقل از مرحوم علاّمه نمازى شاهرودى كه هر دو نيز به چاپ رسيده تحت يك عنوان ذكر شده است!
نيز ج٢, ص٢٤٩: (ترجمه شرح باب حادى عشر= آيين رستگارى= گفتار رستگاران و جامع. المترجم: محسن عمادزاده و محمدعلى المرعشى الشهرستانى و محسن صدر رضوانى). كه سه ترجمه مستقل و متفاوت از يك متن, تحت يك عنوان آمده.
همچنين ج٢, ص١٦٥: (تجزيه و تحليل عقائد فرقه وهابيها= نقدى بر انديشه وهابيان= فرقه وهابى. على بن اسماعيل الدوانى و حسن الطارمى.)
دو ترجمه مستقل از يك متن كه توسط دو نفر انجام شده, در يك عنوان ذكر شده و كارى مشترك قلمداد گشته!
و نيز ج١, ص٦٩ دو ترجمه مستقل از كتاب (الامام المهدى من المهد الى الظهور) را يك ترجمه محسوب نموده اند.
١٧. از اشتباهات عجيب معجم اين است كه استاد معاصر محمدرضا حكيمى سبزوارى و مرحوم محمدرضا حكيمى حائرى را يكى دانسته اند و در ج١, ص٤٣٦ و ج٣, ص٢٣٠ براى استاد حكيمى سبزوارى ـ اطال الله بقائه ـ سال ١٤١٢هـ به عنوان سال وفات ذكر شده! نيز در ج١, ص٥٠٩ براى عالم جليل معاصر سيد محمدباقر خوانسارى مؤلّف كتاب (انصاف در امامت) سال ١٣٥٥هـ به عنوان سال وفات ايشان!! ذكر شده.
١٨. در ج٥, ص٣٢١ مرحوم شيخ محمدجواد نجفى, مترجم (المهدى(ع)) را محمدجواد النجفى آل شيخ الجزائرى (١٢٩٨ـ ١٣٧٨) دانسته و در همان جلد, ص١٣٧ مؤلّف (مصلح جهان مهدى صاحب الزمان) را محمدجواد بن حسن النجفى البلاغى (١٢٨٠ـ١٣٥٢) ذكر نموده كه هر دو اشتباه است و مؤلّف هر دو كتاب مرحوم شيخ محمدجواد نجفى (١٣٤٢ـ ١٤١٩هـ.ق.) مؤلّف كتاب (ستارگان درخشان) و (تفسير آسان) است.٦
١٩. ج٤, ص٥٤٧: (گفتار خوش يارقلى. محمد اسماعيل بن محمدعلى المحلاتى النجفي…).
مؤلّف كتاب فوق شيخ محمد محلاتى است فرزند محمد اسماعيل بن محمدعلى محلاتى مؤلّف كتاب (انوار العلم والمعرفه) كه در ج١, ص٥٢٣ معرّفى شده و در همين جلد, ص٥٢١ به نقل از (اعيان الشيعه) با نام (انوار الحكم) دوباره عنوان شده.
٢٠. ج٣, ص١٠٦ كتاب (حسام الشيعه) و ج٢, ص١٤٨ كتاب (تأويل الآيات الباهره) را به مرحوم شيخ محمدتقى آقانجفى مسجدشاهى نسبت داده اند كه هر دو اشتباه است و مؤلّفين دو كتاب مزبور در كتاب (تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان, ج١, ص٣٧١ـ٣٧٦) معرفى شد اند.
٢١. ج٣, ص٧٣: (حجةالاسلام وبرهان الملة= بقاء الروح (رساله در…). ملاعلى نورى). در اينجا نيز كتاب مفصّل (حجةالاسلام) حكيم شهير ملاعلى نورى, با رساله مختصر (بقاء الروح) كه منسوب به ايشان است يكى فرض شده و معرفى شده اند!
٢٢. ج٤, ص٢٧٠: (عقيدة الحق. السيد حسن بن الحسين اليزدى الفالى. بالاردو) كتاب نامبرده فارسى است نه اردو و مؤلّف آن مرحوم سيد حسن فانى است.
در ج٣, ص٧٤ (روح الايمان فى لزوم معرفة الانسان) را ردّ بهائيت! دانسته اند كه با مراجعه به آن نادرستى معرفى مزبور معلوم مى شود.
٢٣.ج٤, ص٣٤٦: (غيبت و رجعت. مجتبى القزوينى الخراسانى وهو الجزء الخامس من كتابه (بيان الفرقان). طبع فى مشهد ١٣٨٠هـ).
و همان جلد, ص٣٥٧: (الغيبة, الرجعة, الشفاعة. عبدالله واعظ يزدى. وهو الجزء الخامس من كتابه (بيان الفرقان). طبع فى ايران ١٣٨٠هـ. انظر: معجم ما كتب…).
كتاب (بيان الفرقان) چنانچه در جلد٢ ص١٠٣ ذكر شده تأليف مرحوم قزوينى است و نويسندگان پس از تكرار آن در اين جلد, در عنوانى ديگر آن را به واعظ يزدى نسبت داده اند! اين اشتباه از آنجا ناشى شده كه بيان الفرقان به اهتمام مرحوم يزدى به چاپ رسيده چنانچه در ج٥, ص٣٤٣ مجدّداً جلد چهارم (بيان الفرقان) را عنوان نموده و بدون ذكر نام مؤلّف نوشته اند:
(ميزان القرآن: الجزء الرابع من بيان الفرقان: الامامة. باهتمام عبدالله واعظ اليزدى طبع فى مشهد…).
٢٤. ج١, ص٣١١: (اصول الدين. عبدالله بن محمد ظهير الهرندى. كتاب فى ثلاثه اجزاء). و ج٣, ص٢٨٧: (دلائل الدين من طريق الجزم واليقين. عبدالله بن محمدهادى الهرندي… تقع فى ثلاث مجلدات…).
دو عنوان بالا نيز يكى بوده و تصحيف در نام مؤلّف باعث متعدّد پنداشتن آنها شده. مؤلّف: عبدالله بن محمدهادى بن محمدظهير هرندى صاحب (نور القبور) است كه در ج٥, ص٤٤١ ذكر شده.
٢٥. ج٣, ص٣٣٦: (راه مهدى(ع). ناصر الخسروشاهي… مكتب الاعلام الاسلامى ١٤٢١.) كتاب نامبرده نوشته مرحوم آيةاللّه سيد رضا صدر است كه به اهتمام سيد باقر خسروشاهى در قم به چاپ رسيده و در تنها معجم كلامى شيعه كه در قم تهيه شده بدان گونه تحريف شده است. براستى اگر كتابى كه در سه سال قبل در مركز علمى جهان شيعه به چاپ رسيده به اين صورت معرّفى شود, ديگر چه اعتمادى به ساير معرّفى هاى معجم از كتبى است كه در طى قرون متمادى نگاشته شده است!
در ج٣, ص٥٢٣ كتاب (سرّ الاسراء) را نوشته (سعادت على پرور) دانسته اند كه مؤلّف آن استاد (على سعادت پرور) از فضلاى معاصر است.
در چند موضع از معجم, ملا اسماعيل واحد العين بن محمد سميع (م١٢٤٢) را (محمد اسماعيل بن سعيد (سميع) م١٢٧٧هـ) ذكر نموده و ظاهراً به اجتهاد خويش سميع را به سعيد تبديل نموده اند.
در ج٤, ص٣١ على بن محمدحسن الاردكانى ناسوتى را (التاسوئى)! نوشته اند.
٢٦. ج٣, ص٨٤: (حدائق العارف فى طرق المعارف. بهاءالدين محمدصادق بن ابوالقاسم بن محمدباقر الموسوى المختارى الخواجوئى النائينى.)
مؤلّف كتاب به نوشته الذريعه ج٦, ص٢٨٨: (سيد بهاءالدين محمد بن محمدباقر حسينى مختارى) است و معلوم نيست شخصى كه در معجم ذكر شده, اصلاً وجود خارجى داشته باشد.
متأسفانه اشتباهات معجم بسيار بيشتر از آن است كه در يك مقاله بگنجد; لذا از طرح ساير مواردى كه يادداشت شده بود, چشم پوشى نموده و به بخش دوم مى پردازيم. بخش دوم:
چنانكه ديديم بسيارى از كتب كلامى بر اثر اشتباهات گوناگون دو يا چندبار در معجم ذكر شده اند. در اين بخش به برخى ديگر از موارد تكرار ـ بدون اشاره به منشأ اشتباه ـ مى پردازيم.
١. ج١, ص٣١٢: (اصول الدين. على اكبر بن محمدباقر اژه اى. مخطوط.)
ج٣, ص٤٩٩: (زبدة المعارف على اكبر بن محمدباقر اژه اى. مطبوع.)
٢. ج١, ص٣٥٠: (اصول دين و بيان اعتقادات و اخلاق. حسينعلى بن نوروزعلى التويسركانى).
ج٥, ص٣٦٩: (نجاة المؤمنين. حسين على بن نوروزعلى التويسركانى).
٣. ج٢, ص٢٥٦: (ترجمة الفصول المختاره خوانسارى).
ج٥, ص٣٧: (مجالس در مناظرات خوانسارى).
٤. ج١, ص١٧٠: (الاجتهاد فى مقابل النص…)
ج٥, ص٣٨٤: (النص والاجتهاد…)
٥. ج٢, ص١٣٩: (پيغمبر شناخته شده. محمدعلى بن محمدحسين الانصارى القمى (١٢٩٠ـ١٣٦٣)).
ج٥, ص٦٠: (محمد پيغمبر شناخته شده. محمدعلى الانصارى القمى (١٣٢٩ـ ١٤٠٥).
٦. ج١, ص٤٣٣: (الالهيه (الرساله)= الجبر والتفويض= الرد على اهل الجبر والتفويض (رساله…)= شرح رسالة الجبر والتفويض= شرح رسالة الامام على النقى(ع). محمد خليل بن محمد اشرف القائنى).
ج٥٠, ص٤٣٧: (نور البصر فى حل مسائل الجبر والقدر. محمد خليل بن محمد اشرف القائنى)
٧. ج١, ص٤٩٣: (الامر بين الامرين. خليل بن الغازى القزوينى)
ج٤, ص٤٥٣: (قضا و قدر (رساله…) المولى خليل القزوينى).
٨. ج١, ص٤٣٧: (امام شناسى (حياة القلوب)…).
ج٣, ص١٦٣: (حياة (ت) القلوب (: اثبات الامامة…). كذا.
٩. ج٣, ص١٣٧: (حقيقه الامر. محمد رفيع الدين نظام العلماء…).
ج٤, ص٤٦٠: (القضاء والقدر. محمد رفيع بن على اصغر نظام العلماء…).
١٠. ج١, ص٢٥٧: (اسرار معراج پيامبر اسلام(ص). محمدعلى القرنى (…ـ ١٤١٨)
ج٤, ص٥٠٠: (زبدة المنهاج فى اسرار المعراج. على بن محمد بن ابراهيم القرنى (١٣٣٢ـ١٤١٩).)
١١. ج١, ص٤١٠: (افعال العباد. دواني…).
ج٣, ص٢٢٠: (خلق الاعمال دواني…).
١٢. ج٢, ص٤٠٠: (ثمره شجره الهيه…).
ج٥, ص٢٤٢: (ملخّص الشجرة الالهيه…).
١٣. ج١, ص٦٨: (آشنايى اجمالى با اصول دين. جعفر الشوشتري…).
ج١, ص٣٠٥: (اصول الدين. جعفر بن حسين التسترى النجفي…).
ج٥, ص٣١٣: (منهج الرشاد جعفر بن حسين… التستري…).
١٤. ج١, ص٣٠٥: (اصول الدين. قوام الدين جعفر… الحويزي… مخطوط.).
ج٢, ص١٨٧: (تحفه سلطانى. شيخ الاسلام محمدجعفر… الكمره اى. مطبوع).
١٥. ج١, ص٣٥٨: (اصول عقائد. بهاءالدين جعفر… المحلاتى (١٣١٤ـ١٤٠١هـ)).
ج٣, ص٤٧١: (رهنماى حق. بهاءالدين بن جعفر المحلاتى (١٣١٤هـ ـ…)).
١٦. ج١, ص١٢١: (اثبات الحق (فى ترجمة احقاق الحق). محمد النائيني…).
ج٢, ص٢٢١٠: (ترجمان الحق ولسان الصدق= ترجمه احقاق الحق… النائينى).
١٧. ج٤, ص١٦٢: (صراط النجاة. محمدباقر المجلسى).
ج٥, ص٣٦٦: (نجات يا اصول عقائد. محمدباقر المجلسى).
١٨. ج٤, ص٣٤٨: (الغيبة. المترجم: حسن بن محمد ولى الارومي…).
ج٥, ص٣٢٧: (مهدى موعود. المترجم: حسن بن محمد ولى الاروميه اي…).
١٩. ج٣, ص١٥٨: (حول الرؤية…).
ج٤, ص٥٢٦: (كلمة حول الرؤية…).
٢٠. ج٥, ص٣٢٤: (مهدى منتظر. (محمد) جواد المحولاتي…).
ج٥, ص٣٢٦: (مهدى منتظر(عج). محمد جواد الخراساني…).
٢١. ج٤, ص٨٧: (شرح كشف المراد. ابوالحسن الشعرانى (١٣٢٣ـ١٣٩٤هـ)).
ج٤, ص٩٨: (شرح و ترجمه كشف المراد ابوالحسن بن محمد بن غلام حسين الشعرانى (١٣٢٠ـ١٣٩٦هـ) كذا.
٢٢. ج٥, ص٢٨٠: (منهاج المعارف…)كذا.
ج٥, ص٣١١: (مناهج المعارف يا فرهنگ عقائد شيعه…).٧
٢٣. ج٣, ص١٣٤: (حقيقت ايمان. العبد الغفار [كذا] التويسركانى.).
ج٣, ص٤٧٤: (روح الايمان. السيد عبدالغفار التويسركانى.).
٢٤. ج٢, ص٤٥٥: (جواب (رد) شبهات (ابليس) الشياطين (رساله في…)…. القاضى السيد نورالله التسترى).
ج٣, ص٣٥٩: (رد الشيطان (رسالة في…) القاضى نورالله… التسترى.).٨
٢٥. ج١, ص١٣٥: (اثبات معاد جسمانى= المعاد الجسمانى. محمدحسين الاصفهانى. مخطوط).
ج٥, ص١٥٩: (المعاد الجسمانى= زادالسالك= زادالمسافر. محمدحسين الاصفهانى. مطبوع).
٢٦. ج٣, ص٥٤٤: (سلسله بحثهاى عقائد و مذاهب (معاد و جهان پس از مرگ…).
ج٥, ص١٦٢: (معاد و جهان پس از مرگ…).
٢٧. ج٣, ص٢٩٧: (دو مكتب در اسلام…).
ج٥, ص٥٢٧: (ويژگى ها و ديدگاه ها [كذا] دو مكتب در اسلام…).
٢٨. ج١, ص٣٦٠: (اصول عقائد. محسن القرائتى (١٣٦٤ـ…)…).
ج٣, ص٢٦٥: (درس هايى از قرآن. محسن القرائتى (١٣٦٤ـ…)…).
ج٥, ص٤٩: (مجموعه درس هايى از قرآن. محسن القرائتى (١٣٦٦ـ…)…).
٢٩. ج٤, ص٢٤٨: (عقائد تشيع. المترجم. محمد محمدي…).
ج٥, ص٩٦: (مسائل اعتقادى از ديدگاه تشيع. المترجم محمد محمدي…).
٣٠. ج٣, ص٢٩٦: (ده مقاله پيرامون مبدأ و معاد…).
ج٥, ص٢٦: (المبدأ والمعاد…).
٣١. ج١, ص٩٢: (آئين ما. ناصر مكارم الشيرازى. انظر: قرآن و آخرين پيامبر).
ج١, ص٥٦٦: (اين است آئين ما. المؤلّف… كاشف الغطاء. ترجمه و شرح: ناصر مكارم الشيرازى. مطبوع).
ج١, ص٥٦٧: (اين است ـ آئينه ما. مصطفى الزمانى [!!] و هو ترجمة لكتاب) اصل الشيعه و اصولها لمحمدحسين كاشف الغطاء).
٣٢. ج٥, ص٢٤: (مبدأ و معاد. سيد جلال الدين الآشتياني… قم مكتب الاعلام الاسلامى, ١٤١٧هـ.).
ج٥, ص٢٧: (المبدأ والمعاد… ملاصدرا الشيرازي…).
ج٥, ص٢٣٢: (مقدمه مبدأ و معاد ملاصدرا. السيد جلال الدين الآشتياني…).
٣٣. ج٥, ص٧٣: (مخيّريّه. السيد محمد تقيا. و هى قصيدة…).
ج٥, ص٣٠٣: (المنظومة المخيّريّه. السيد محمدتقي… القزويني…).
٣٤. ج٢, ص٢٥٨: (ترجمه مبدأ و معاد. سيد احمد اردكاني… تقديم و تصحيح… آشتياني… تحقيق عبدالله النورانى).
ج٤, ص٩٨: (شرح و ترجمه مبدأ و معاد= مبدأ و معاد… الاردكاني… طبع بمساعدة عبدالله النورانى).
٣٥. ج٤, ص٢٤٨: (العقائد الجعفريه… وهو عين الفنّ الاوّل من كشف الغطاء).
ج٤, ص٥٠٨: (كشف الغطاء… الاوّل: فى اصول الدين سمّاه بالعقائد الجعفريه).
٣٦. ج١, ص٣٠٧: (اصول دين (و كرائم اخلاق). ذوالمجدين زين العابدين.)
و ج١, ص٣٦٦: (اصول عقائد و كرائم اخلاق. زين العابدين ذوالمجدين.)
٣٧.ج١, ص١٣٤: (اثبات الله تعالى= حاشيه على شرح الهيات التجريد. فخرالدين محمد… الاسترآبادى)
و ج٣, ص٣٣: (حاشيه شرح التجريد. فخرالدين محمد بن حسين الحسينى السماكى).
٣٨.ج١, ص٢١١: (الاربعون حديثا فى المعارف. القاضى محمدسعيد القمى (١٠٤٩ـ بعد١١٢٦)…).
و ج٤, ص٢١: (شرح الاربعين. محمد سعيد… القمى (١٠٤٩ـ١١٠٣)…).
٣٩.ج٣, ص٢٧٢: (دروس فى العقائد الاسلاميه. مكارم الشيرازى).
و ج٣, ص٥٤٤: (سلسلة الدروس الدينيه فى العقائد الاسلاميه. مكارم الشيرازى).
٤٠.ج٢, ص٤٤٩: (جهنّم چرا؟ محمدحسن قدردان القراملكى).
ج٢, ص٤٨٢: (جهنّم چرا؟ محمدحسن قدردان قراملكى).
٤١.ج٢, ص٢٣١: (ترجمه بحارالانوار (بخش امامت). موسى الخسروى).
و ج٢, ص٢٣٧: (ترجمه جلد هفتم بحارالانوار. موسى الخسروى).
٤٢.ج٣, ص٥٠٣: (زندگى پس از مرگ. ابوالحسن الرفيعى القزوينى (١٣٠٨ـ ١٣٤٥)…).
ج٥, ص١٥٠: (المعاد. السيد ابوالحسن بن ابراهيم خليل بن مير رفيع القزوينى (١٣٠٦ـ١٣٩٦) انظر: اعيان الشيعه).
٤٣.ج٥, ص١٦٠: (معاد در نگاه عقل و دين. الشريعتى السبزواري…).
و ج٥, ص١٦٠: (معاد در نگاه وحى و فلسفه. الشريعتى السبزواري…).
٤٤.ج١, ص٥٠٤: (الانسان بعد الدنيا… (حيات پس از مرگ)…).
و ج٣, ص١٦٠: (حيات پس از مرگ…).
٤٥.ج٥, ص٣١٤: (منهج الرشاد. جعفر بن خضر الجناجى النجفى آل[!] كاشف الغطاء).
و ج٥, ص٤٢٦: (نهج الرشاد لمن اراد السداد. جعفر البغدادى (النجفى)…).
٤٦.ج٤, ص٥٦: (شرح حديث العالم العلوى. محمدصالح بن محمد سعيد الخلخالي…).
و ج٤, ص٨٧: (شرح كلام اميرالمؤمنين(ع) (صورة٩ عارية عن المواد عالية عن القوة والاستعداد)…)
٤٧.ج١, ص٣٢٦: (غاية المراد فى تحقيق المعاد. محمد بن المقدس آل عبدالجبار القطيفى (ق١٣)
و ج, ص٣٢٧: (غاية المرام فى بيان المعاد. محمدعلى بن عبدعلى بن محمد آل عبدالجبار الخطى (بعد ١٢٤١هـ).)
٤٨.ج١, ص٦٨: (آشنايى با علوم اسلامى (كلام)…).
ج٤, ص٥٢٠: (كلام. الشهيد مرتضى المطهري…).
٤٩.ج٣, ص٤٥٢: (رسالة كلاميه… التنكابني… الفه سنة ١١٠٢هـ…).
ج٣, ص٥٣٨: (سفينة النجاة… سراب التنكابني…).
٥٠.ج١, ص١٣٠: (اثبات (وجود) الصانع القديم… سراب التنكابنى. الفه سنة ١١١٣هـ).
ج١, ص٣٥١: (اصول الدين والعقائد… سراب التنكابنى. انظر: الذريعه).
٥١.ج٢, ص٢٨٩: (تعيين الثقل الاكبر. يحيى بن محمد شفيع البيدآبادي… انظر: الذريعه).
ج٣, ص٤٧٣: (روح الاسلام والايمان فى معرفه الامام وتفضيله على القرآن… مخطوط).
گفتنى است كه كتاب مذكور در ردّ رساله (تحفه الاخوان فى بيان اكبريّة القرآن) محقّق خواجوئى(ره) نگاشته شده كه با وجود نسخ خطيِ اين اثر ارزشمند خواجويى و ذكر آن در فهارسِ مورد مراجعه محقّقين معجم, همچون صدها كتاب و رساله كلامى نفيس ديگر نامى از آن در معجم نيامده.
كتاب ديگرى از مرحوم علاّمه ميرزا يحيى بيدآبادى به نام (هداية المؤمنين الى الصراط المستقيم فى تفضيل الامام المبين على القرآن العظيم) در برخى فهارس ذكر شده و آن را ردّ بر (تحفه الاخوان) دانسته اند كه ظاهراً همان (روح الاسلام والايمان) است كه ذكر شد. نام (هداية المؤمنين در ج٥, ص٤٧٥ معجم آمده.
٥٢.ج٣, ص٥٤٧: (سنّة الهداية لهداية السنّة. محمدعلى البهبهاني… وقد طبع باسم: راهبرد اهل سنّت به مسئله امامت.).
ج٣, ص٣٣٦: (راهبرد اهل سنّت به مسئله امامت… و هو ترجمة لكتاب سنّة الهداية وهداية السنّة)!
ج٥, ص٤٦٣: (هداية السنّة…).
چنانكه مشاهده مى شود يك كتاب سه بار عنوان شده و در عين حال كه در مورد اوّل تصريح شده كه نام (راهبرد اهل سنّت) نامى است كه ناشر بر كتاب (سنّة الهداية) نهاده است در مورد دوّم (راهبرد…) را ترجمه (سنّة الهداية) قلمداد كرده. در حالى كه اصل كتاب فارسى مى باشد.
٥٣. ج٥, ص٢٤٩: (منازل الآخرة…).
ج٣, ص٥٠٣: (زندگى پس از مرگ. عباس القمى. وهو ترجمة لكتاب منازل الآخرة)
عنوان دوم نيز نامى است كه ناشر بر كتاب محدّث قمى نهاده و اصل كتاب (منازل الآخرة) فارسى است.
با پوزش از خوانندگان محترم به خاطر طولانى شدن مقاله از ذكر ساير اشكالات و موارد تكرارى صرف نظر كرد. و چند استدراك و توضيح, تقديم علاقه مندان مى نماييم:
١. ج٢, ص٢٢٧: (ترجمه اكمال الدين و اتمام النعمة. سيد على الامامى الحسيني…).
نام اين ترجمه (جنّة المقام) است كه در اثر ارزشمند (كتابنامه حضرت مهدى(ع)) كه متأسفانه مورد مراجعه نويسندگان معجم نبوده, معرّفى شده.١٠
٢. ج٢, ص٢٢٧: (ترجمه اكمال الدين. المترجم: مجهول. قال… فى النجم الثاقب: انّ الترجمه لبعض المعاصرين من سادات شمس آباد.)
مترجم مورد اشاره كه در (كتابنامه امام مهدى(ع)) نيز شناسايى نشده عالم ربانى مرحوم سيّد محمدعلى موسوى مازندرانى (١٢٢٠ـ ١٢٨٨هـ.ق) از علماى اصفهان است.١١
٣. ج٣, ص٣٧٤: (الرد على البهائيه. آغا رضا بن محمدحسين بن محمدباقر بن محمدتقى الاصفهانى. انظر: اعيان الشيعه).
نام رساله مزبور: (گوهر گرانبها در ردّ عبدالبها) مى باشد كه در عموم گزارشاتى كه از زندگى علاّمه فقيد ابوالمجد شيخ محمدرضا نجفى به دست داده شده, ذكر گرديده است.
٤. ج٤, ص٣٠: (شرح اصول الكافى. محمد بن عبدعلى آل عبدالجبار القطيفي… انظر: الذريعه).
شرح مورد نظر كه بزرگ ترين شرح اصول كافى است (هدى العقول فى شرح احاديث الاصول) نام دارد كه در ١٥جلد تدوين شده و نسخ آن موجود است.
٥. ج٣, ص٥٥: (شرح حديث رأس الجالوت. محمد اسماعيل بن محمد جعفر السپاهاني…)
شارح مورد اشاره حكيم گرانقدر محمد اسماعيل خواجويى ثانى نواده محقّق خواجويى است و شرح وى در مجله (نامه فرهنگستان علوم) توسط استاد سيد مصطفى محقق داماد تصحيح و چاپ شده.
٦. ج , ص٦٤: (حاشية كشف المراد. المحشى: مجهول. طبع فى اصفهان ١٣٥٢هـ).
محشى و مصحّح (كشف المراد) در چاپ مورد اشاره, عالم فاضل فقيد مرحوم مير سيد محمد هاشم روضاتى (ره) پدر محقّق ارجمند شهير استاد سيد محمدعلى روضاتى ـ حفظه الله تعالى ـ است.١٢
٧. ج٥, ص٤٠١: (نفحات اللاهوت… وقد ترجّمه الى الفارسيه كلّ من محمد بن ابى طالب و السيد شمس الدين المرعشي…).
ترجمه ديگر كتاب كه با وجود چندين چاپ در معجم ذكر نشده ترجمه ابوتراب هدائى است.
٨. ج٤, ص٢٨: (شرح اصول الكافى. اسماعيل الخاتون آبادي… هو شرح للمجلد الرابع من اصول الكافي…).
نسخه جلد پنجم شرح خاتون آبادى بر اصول كافى نيز در كتابخانه مسجد اعظم قم وجود دارد كه در فهرست آن (كه جزء منابع معجم ياد شده!) معرّفى گرديده.١٣
از (شرح اصول كافى) ميرزا رفيعاى نائينى نيز عليرغم وجود نسخ خطى فراوان تنها يك نسخه! در معجم ذكر شده.
٩. ج٤, ص٢٥٦: (اسرار العقائد… وهو فى رد البابيه واثبات امامة الائمه…).
كتاب نامبرده در دو جلد تنظيم گشته و در جلد اوّل به ردّ شبهات مسيحيت پرداخته شده و هر دو جلد آن چاپ سنگى و حروفى شده.
١٠. ج١, ص٢٥٨: (اسرار ولايت مطلقه. محمدعلى بهمنى رامهرمزي…).
كتاب نامبرده (شرح خطبة البيان) ميرزا ابوالقاسم راز شيرازى ذهبى است كه به آن نام چاپ شده.
١١. ج٥, ص١٩٤: (المعراج وتفصيل وقائعه. على اكبر بن محمدباقر اژه اي…).
نام كتاب (سير آسمانى يا معراج پيغمبر اسلام) است كه به فارسى نگاشته شده و سال ها قبل به چاپ رسيده.
١٢. ج٥, ص٤٥٩: (هداية الابرار الى طريق الائمه الاطهار… كركى. وهو فى اصول الدين).
كتاب كركى با تصحيح رؤوف جمال الدين چاپ شده و موضوع آن ردّ طريقه مجتهدين و اثبات حقّانيت طريقه اخباريون است نه اصول دين.
١٣. ج٤, ص٥٢٧: (الكلمة الطيّبة. المؤلّف: مجهول… المخطوط فى المرعشي…).
مؤلّف كتاب نامبرده حكيم ملاعبدالرزّاق فيّاض لاهيجى است. نگارنده علاوه بر نسخه مرعشى تصوير دو نسخه ديگر از آن را در اختيار دارد كه در مقدمه آنها نام مؤلّف ذكر شده.١٤
ج٥, ص٣٠٨ـ٣٠٩: (منهاج الصحّة الصفويه. المؤلّف: مجهول…).
مؤلّف (منهاج الصحة صفوى) كه كتابى فقهى به زبان فارسى است مرحوم مير سيد احمد علوى شاگرد مير داماد است.١٥
١٤. ج٤, ص٤٩٣: (كسر الاصنام الجاهليه. المترجم: محسن بيدارفر…).
نام ترجمه مورد اشاره (عرفان و عارف نمايان) است كه بايد در حرف عين ذكر شود.
١٥. ج٣, ص٢٠٥: (خلاصة عرض المعقول (من الهيات الاسفار) على المنقول. المؤلّف: مجهول)
مؤلّف جزوه بالا آقاى رضا معينى است كه نام مؤلّف در پايان جزوه چاپى مورد اشاره ذكر شده.
برخى از اغلاط (ظاهراً) چاپى معجم از اين قرار است:
١. ج٢, ص١٣٩: تأليف الانام فى غيبة الامام, تكاليف الانام
٢. ج٣, ص٤٦٣: محمد مهدى گرميان, گرجيان
٣. ج٤ , ص١٩٤: حيدرعلى پرومند, برومند
٤. ج ٤, ص٣٣٩: محمدعلى بروانه , پروانه
٥. ج٣, ص٣٣٦: المترجم: الموسوى الباقرى , سيد محمدباقر موسوى
٦. ج٥, ص٥٣٥: محمد صادق النجفى , النجمى
٧. ج , ص١١٨: كتاب الشبهات الجليه , التنبيهات الجليه
٨. ج٢, ص٧٩: كتاب توحيد و صفات , توحيد ذات و صفات
٩. ج٣, ص٥٣٩: ابوالفضل محمدحسين , ابوالفضل بن محمدحسين
١٠. ج٤, ص٢٨٥: محمد سعيد مهر , محمد سعيدى مهر
نكته پايانى اين كه برخى از كتاب ها كه هيچ گاه به چاپ نرسيده در اين معجم, مطبوع قلمداد شده و براى آنها سال چاپ و نام ناشر و محل چاپ! نيز ذكر شده, بنگريد:
ج٣, ص٣١٦: ذخيرة القيامه فى ترجمه منهاج الكرامه… (طبع فى ايران; ١٤١٦هـ/ ١٣٧٤ش, تصحيح عبدالله النورانى).
ج٤, ص٩٥: كرامة المنهاج … (طبع فى قم; اهل قلم, تصحيح اسكندر اسكندري…).
ج٤, ص٢٧٦: العلم. على قلي… طبع فى طهران; اهل قلم, ١٤١٦هـ/١٣٧٤ش, تصحيح مجيد حميدزاده).
ج١, ص٤٤٥: امامت. على بن جمشيد النوري… (طبع فى: طهران; ١٤١٦هـ. تحقيق حامد ناجى اصفهانى). و چندين مورد مشابه ديگر…
اين هم نمونه اى از ارجاعات در معجم تراث كلامى شيعه:
ج٢, ص٨٩: (به سوى جهان ابدى, بسوى جهان ابدي…)!١. يكى از معدود منابع تراجم استفاده شده كتاب (اثرآفرينان) است كه خود دچار ضعف شديد علمى و پژوهشى مى باشد . ر.ك. همين مجله, ص٦٢ . ٢. ر.ك: تتميم امل الآمل, ص٦٣. گفتنى است كه نام كتاى در منبع مورد اشاره (النفحات اللاهوتيه) ذكر شده. ٣. در اين معجم همه جا از شهيد مظلوم بهشتى با نام (سيد محمدحسين) ياد شده كه اشتباه است و نام شريف ايشان (سيد محمد) بوده. ر.ك: پيشتازان شهادت در انقلاب سوّم, ص٩. ٤. ر.ك: تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان ج١, ص١٦٩, ٣٨٤ـ ٣٨٥. ٥. ر.ك: تاريخ علمى, ج١, ص٣٨٦. ٦. ر.ك: آينه پژوهش, شماره ٥٢, ص١١٧. ٧. اين كتاب كه از بهترين كتب عقائد شيعه محسوب مى شود توسط نگارنده در دست تصحيح و تحقيق است. ٨ . اين رساله با نام (شبهات ابليس) با تصحيح و مقدمه نجيب مايل هروى در مجله (معارف) دوره هفتم شماره سوم چاپ شده. ٩ . ضبط صحيح اين كلمه (صور) است. براى توضيح حديث ر.ك: شرح غرر و درر آمدى, ج٤, ص٢١٨ . ١٠ . ر.ك: كتابنامه حضرت مهدى(ع), ج١, ص٢٧٣. ١١ . ر.ك: تحفه الاخيار, سيد شفتى, ج٢, ص٥٣٠ مقاله مرحوم سيد مصلح الدين مهدوى. ١٢ . ر.ك: زندگانى آيةاللّه چهارسوقى, ص١٠٧. ١٣ . ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مسجد اعظم, ص٢٥٨. ١٤ . نگارنده براساس سه نسخه ياد شده كتاب (الكلمة الطيّبه) را در دست تحقيق داشت كه به علت مغلوط بودن هر سه نسخه كار تصحيح آن فعلاً متوقف شده و از محققين ارجمندى كه به نسخه ديگرى از اين كتاب دسترسى دارند يارى مى طلبد. ١٥ . ر.ك: فهرست كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, ج٢٠, ص٥١٤.