آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١

معرفى هاى اجمالى


مأخذشناسى حضرت عبدالعظيم حسنى(ع) و شهر رى, تأليف ابوالفضل حافظيان, سيد محمدحسين حكيم, مجموعه آثار كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم(ع), ٣٩٠ص.
كتابشناسى و مأخذشناسى كليد اصلى و راهگشاى مهم براى ورود به تحقيق در موضوعات علمى و رشته هاى گوناگون به شمار مى رود. بدون شك با تكيه بر نتايج تحقيقات انجام شده در هر رشته و احاطه بر نظرات محققان گذشته, مى توان كار تحقيق را بر پايه هاى متقن استوار ساخت و يافته ها و نظرات جديد ارائه كرد.
در عصر حاضر كه به حق عصر انفجار اطلاعات ناميده شده, بازيافت اطلاعات از منابع مربوط به موضوعات خاص, از بين انبوه كتاب ها و نشريات و برنامه هاى رايانه اى و سايت هاى اينترنتى كه روز به روز نيز در حال افزايش است, كارى طاقت فرسا و وقت سوز است. در اينجاست كه اهميت كتابشناسى ها و مأخذشناسى هاى فنى در موضوعات خاص رخ مى نمايد و كسى كه در موضوعى خاص زحمت فراهم آوردن اطلاعات كتابشناسى و مأخذشناسى هاى را از بين حجم عظيم آثار مكتوب تحمل نمايد, كار تحقيق را بر ديگران هموار ساخته و هر پژوهشگرى كه در آن موضوع ره مى پيمايد, نيازمند استفاده از مأخذشناسى هاى فراهم شده در آن موضوع خواهد بود و در واقع كار جستجو و تفحص در منابع كه يكى از اركان اساسى تحقيق است, براى محقق انجام شده و قادر به ادامه كار با در دست داشتن اطلاعات مورد نياز است.
در آستانه برگزارى كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم حسنى(ع) و نيز به مناسبت آن, شاهد تنظيم و تدوين كتابى فاخر و گران ارج با نام (مأخذشناسى حضرت عبدالعظيم(ع) و شهر رى) بوديم.
چنانكه از نام كتاب هويداست, كار تحقيق و پژوهش در اين اثر, بر دو محور استوار بوده است: ١. عبدالعظيم حسنى(ع);
٢. شهر رى.
درباره موضوع اول, منابع مستقل, مشتمل, مقالات, اسناد و گزارش هاى مربوط به جنبه هاى مختلف زندگى آن حضرت است كه شامل شرح حال, شرح خاندان و اجداد مى باشد. در اين قسمت به اتفاقات و حوادث تاريخى مربوط به آستان مقدس حضرت عبدالعظيم حسنى(ع) پرداخته شده و همچنين فيلم سينمايى مسافر رى و نقدها و تحليل هاى مربوط به آن هم در شمار كارهاى مأخذشناسى آمده است.
در قسمت دوم, به جنبه ها و زواياى تاريخى, فرهنگى, مذهبى و اجتماعى شهر رى پرداخته شده است.
چنانكه نويسندگان اين مجموعه در مقدمه كتاب آورده اند, (دامنه اين مأخذشناسى ـ در حد امكان ـ تمامى كتاب ها اعم از نسخه هاى خطى, چاپ هاى سنگى و سربى و چاپ هاى جديد و مجلات و نشريات و مقالات, پايان نامه ها, گزارش ها, نقشه ها, دائرةالمعارف ها, سفرنامه ها, يادنامه ها, اسناد و فرامين و وقف نامه ها, كتاب شناسى ها, كتاب هاى حديثى و رجالى, تاريخى, جغرافيايى, انساب و تراجم, تذكره ها و فهارس نسخه هاى خطى به زبان هاى گوناگون فارسى, عربى, اردو, انگليسى و فرانسه را كه درباره حضرت عبدالعظيم حسنى(ع) و شهر رى مطلبى داشته اند, در برمى گيرد.)
در تدوين اين اثر براى كتاب هاى مستقل و مشتملى كه درباره عبدالعظيم حسنى(ع) و شهر رى نوشته شده است, فيش هايى خاص در نظر گرفته شد كه واجد كدهاى اطلاعاتى ذيل است: ١. نام كتاب, ٢. زبان, ٣. موضوع, ٤. نام مؤلف, ٥. نام مترجم, مصحح و كمك پديدآورندگان, ٦. نوبت چاپ, ٧. محل نشر, ٨. تاريخ نشر, ٩. تعداد جلد, صفحه, قطع كتاب, ١٠. يادآورى شمول كتاب بر تصوير, جدول, سند, طرح, كتابنامه, نقشه, نمايه, نمودار, ١١. نسخه هاى خطى, درباره كتاب هايى كه داراى نسخه خطى است, ١٢. توضيحات كتابشناسى كه غالباً در كتاب هاى مستقل مطرح شده است.
در فيش مقالات, علاوه بر توصيف مقاله, به خصوصيات نشريه اى كه مقاله در آن به چاپ رسيده, اشاره شده است. در اين بخش با جستجو در مجلات, فهرست ها و نمايه هاى مقالات, عناوين مربوط به دو موضوع مورد تحقيق استخراج و با ذكر مشخصات كامل اعم از نام مقاله, نام مؤلف و كمك پديدآورنده, عنوان, شماره نشريه, تاريخ انتشار, شماره صفحه, ويژگى هاى نشريه, فيش ها تنظيم شده اند.
چنانكه در مقدمه كتاب ادعا شده است, غالب كتاب ها و مقالات معرفى شده در اين مأخذشناسى, از نزديك ملاحظه شده و اطلاعات لازم از آنها استخراج شده است. ليكن در مواردى اندك كه دستيابى به آن ميسر نبوده است, به نقل از مصادر بسنده شده است. در اين پژوهش, حدود ٩٠٠ كتاب, مقاله, سند و… معرفى شده است. اين اثر, در يك مقدمه و دوازده فصل تنظيم شده كه وجود فهرست هاى فنى گوناگون در آخر آن, بهره ها و ثمره هاى كتاب را افزون كرده است.
اين كتاب در ٣٩٠ صفحه, توسط مؤسسه فرهنگى دارالحديث, به مناسبت كنگره حضرت عبدالعظيم(ع) منتشر شده است.
شايان ذكر است كه اطلاعات موجود در اين كتاب به شكل رايانه اى نيز, همراه امكانات بسيار مربوط به آن عرضه شده است.
در پايان, به سامان رسيدن و فرجام يافتن اين اثر ارجمند را, به مؤلفان سخت كوش آن, صديق دانشور جناب آقاى ابوالفضل حافظيان و برادر پر توان و جوان, جناب آقاى سيد محمدحسين حكيم كه جامعه علمى كشور در آينده نه چندان دور, از او و آثارش بسيار خواهد شنيد و ديد, تبريك گفته و سپاس مى گزاريم. عليرضا هزار خدمات مرحوم دكتر حسين كريمان به تاريخ رى
شهر تهران, دنباله تاريخى و فرهنگى شهر كهن بنياد شش هزار ساله (رى) است كه روزگارى با بابل و نينوا و در عهد اسلامى با بغداد و دمشق و نيشابور همسانى داشته و در كتاب هاى اوستا, تورات و آثار يونانى و همه كتاب هاى تاريخى و جغرافيايى مسلمانان از آن به تفصيل ياد شده است. اين شهر زادگاه مردان بزرگ, فرهنگوران نامدار و دانشمندان و فقهاى مشهورى است كه هريك به نوبه خود, از اين خطه ايران زمين, سراسر كشور را ارشاد و راهبرى كرده اند.
جغرافى دانان و مورخان مسلمانان, خاصه در ايران, يكى از مهم ترين كوشش هاى پژوهشى خود را در نگارش تاريخ و جغرافياى منطقه ها و شهرها به كار بسته اند; به گونه اى كه ادب تاريخى (مسالك و ممالك)نگارى, (بلدان)نويسى و (شهرنامه) پردازى يكى از مهم ترين بخش هاى علوم انسانى ايرانيان مسلمان بوده است.
درباره تاريخ رى چند اثرِ از ميان رفته, شهرت دارند: نخستين اثر از منصور بن حسين آبى, وزير ابوسعيد آبى (م٤٢١ق) و اثر دوم از ابوالحسن على بن عبيدالله بن حسن بن حسين منتجب الدين (م٥٨٥ق) است. از آن پس, احوال و آثارى را مى توان در كتاب هاى مختلف جست وجو كرد.
در عصر ما دانشمند فرزانه مرحوم استاد دكتر حسين كريمان چند تحقيق و بررسى چشمگير درباره رى و گذشته اين منطقه و روستاها و سرزمين هاى اطراف آن و آثار باستانى و تاريخى موجود به زبان فارسى سامان داده است كه در نوع خود بى نظير است.
در اين نوشتار با اشاره اى گذرا بر زندگى آن مرد دانشمند به شناخت و بيان آثار و خدمات ايشان پرداخته مى شود.
اين محقق فرزانه در سال ١٢٩٢ شمسى, در اطراف تهران ديده به جهان گشود و در سال ١٣٢٢ تحصيلات خود را در دوره ليسانس ادبيات فارسى در دانشسراى عالى تهران به پايان رساند و چونان آموزنده اى ممتاز, راهى شهر مقدس قم گرديد تا ضمن تدريس در دبيرستان ها به آموختن علوم دينى و معارف اسلامى نيز بپردازد.
استاد كريمان در سال ١٣٣٥ به اخذ درجه دكترى در ادبيات فارسى از دانشگاه تهران نايل شد و از آن زمان در دانشگاه شهيد بهشتى (ملى) به تدريس پرداخت.
وى علاوه بر تأليفاتى كه به معرفى آنها خواهيم پرداخت, داراى تأليفات بسيارى چون جغرافياى شهرستان قم, طبرسى و مجمع البيان, سيره و قيام زيد بن على(ع), فرهنگ نويسى در ايران و بيش از هشتاد مقاله و رساله ديگر است كه تمامى آنها براى محققان ذى قيمت و ارجمند است.
دكتر كريمان در محضر خوشنويسان نامى ايران با بهره گيرى از خطوط ميرعماد قزوينى و درويش عبدالمجيد, صاحب خطى خوش گرديد و آثار زيبايى در خوشنويسى از خود بر جاى گذاشته است.
استاد كريمان سرانجام پس از نيم قرن تحقيق و تتبع درباره (رى) و بر جاى گذاشتن آثارى كه نه تنها زنده كننده تاريخ و جغرافياى تاريخى منطقه به شمار مى رود, بلكه نشان دهنده فرهنگ گرانبار ايران اسلامى است, در آذر ماه سال ١٣٧٢ رخ در نقاب خاك كشيد.
در اينجا گزارشى از خدمات آن فاضل ارجمند ارائه مى گردد. اميد كه ارجى باشد بر زحمات آن فقيد سعيد!
الف. مقالات
١. برج طغرل,
٢. نظرى به مقاله رى مندرج در دايرةالمعارف اسلام,
٣. توضيحى بر مقاله (معرفى كتاب رى باستان),
٤. آستانه حضرت عبدالعظيم,
٥. ابوالفتوح رازى,
٦. بى بى شهربانو,
٧. تفسير ابوالفتوح رازى,
٨. قصران.
ب. كتاب ها
١. رى باستان (مجلد اول)
يكى از مهم ترين آثار استاد كريمان, كتاب ارزنده رى باستان است كه در دو مجلد از سوى انجمن آثار ملى در سال هاى ١٣٤٥ـ١٣٤٩ انتشار يافته است.
مجلد اول, مباحث جغرافيايى شهر رى به عهد آبادى (سى ودو«٧٥٨ص. مصور) شامل مقدمه و هفده فصل است. در مقدمه درباره تاريخ هاى از ميان رفته رى سخن به ميان آمده و در فصل هاى كتاب به محل شهر رى و پهناورى آن, ذكر رى در كتب مقدس و منابع باستانى, موقعيت جغرافيايى رى, مردم رى, پايه ارجمندى مقام و احترام و اعتبار رى, نهرها و كاريزهاى رى, فتح رى, پهنه شهر رى به هنگام آبادى, اماكن عمده رى, برخى از بناهاى تاريخى و خانه هاى رجال, مضاجع و مقابر, دروازه هاى رى, خانه ها و برخى اماكن ديگر رى, درهاى ديگر رى, فرهنگ و مدارس و كتابخانه ها, اقتصاد رى و برخى از اوصاف و خصال و خصايص مردم رى پرداخته شده است.
جلد نخست از چندين نقشه و عكس هوايى و تصوير برخوردار است كه خواننده را با بطن جريان هاى تاريخى آشنا مى سازد.
٢. رى باستان (مجلد دوم)
مجلد دوم, مذهب و تاريخ و رجال و نواحى رى باستان (هيجده«٩٣٢ص, مصور, نقش هاى جغرافيايى) شامل سه باب (هفت فصل) و يك خاتمه است به شرح زير:
مذهب رى در پيش از اسلام و دوره اسلامى, تاريخ عمومى رى, رى در مسير تاريخ (پيش از اسلام و در دوره اسلامى), حوادث طبيعى مهم رى در طول تاريخ, تمثيلات و ضرب المثل ها و نمونه طرايف كه بر مبناى رى مبتنى است, رجال و معاريف, درگذشتگان و مدفونان در رى از رجال ديگر بلاد, خرابى رى و علل آن, نواحى رى, كلياتى در باب روستاها و ديه ها, نام آبادى ها, كوه البرز و كوه قاف. جلد دوم مجموعه نيز از چندين نقشه و عكس و تصوير پر ارزش برخوردار است.
استاد كريمان, در روزگارى كه علم و هنر خوشنويسى را با هم, به مردم مشتاق وطنش عرضه مى كرد, درباره چگونگى تهيه اين كتاب نفيس نوشته است:
(از همان زمان با اشتياق تمام ميان طلب دربست و دست در كار اين مهم زد و آنچه از مؤلفات مورخان و جغرافى نويسان قديم و جديد ايران و عرب و يونان و نيز شرق شناسان ـ كه نام و مشخصات كامل آثارشان در پايان مجلد دوم اين كتاب خواهد آمد ـ مى شناخت, جز به جزء در مطالعه آورد و ساليانى چند از عمر خويش بر سر آن نهاد… به مدد عكس هاى متنوع هوايى و نقشه هاى متعدد در حوزه تهران و جست وجو و تفحص در آثار برجاى مانده و بازديد مكرر در مكرر اين آثار در محل و تطبيق نصوص تاريخى و جغرافيايى با آنها, نرم نرمك جغرافياى تاريخى اين سرزمين كهن را گرد آورد).
٣. قصران (بخش نخستين)
كتاب قصران يا كوهسران يكى ديگر از آثار ارزشمند استاد حسين كريمان است كه در نوع خود بى نظير مى باشد. اين كتاب شامل (مباحث تاريخى, جغرافيايى و اجتماعى و مذهبى و آتشگاه منطقه كوهستانى رى باستان و تهران كنونى است كه به بهترين صورت در دو مجلد از طرف انجمن آثار ملى در سال ١٣٥٦ (١١٧٢ص, مصور, با نقشه جغرافيايى) انتشار يافته است.
موضوع اين كتاب به كوهستان هاى اطراف رى قديم و آبادى ها و مردم و مذهب و گويش و آداب و رسوم و مثل ها و واژهاى آنان مربوط مى شود. حدود منطقه مزبور از جنوب كوه بى بى شهربانو (شمال غربى ورامين) و از شمال نور مازندران و از شرق دماوند و از غرب دره كرج است.
استاد كريمان درباره واژه قصران و وسعت و چگونگى آن و تقسيم نواحى رى به دو بخش مى نويسد:
١. منطقه كوهستانى, كه اراضى شمال و پاره اى از شرق و غرب حوزه وى را شامل مى شده و تا مرز مازندران ادامه مى يافته و به سبب خنكى و اعتدال هوا جنبه ييلاقى براى رى داشته است.
٢. منطقه جلگه اى, كه بخشى عمده از اراضى جنوبى و جنوب شرقى و جنوب غربى اين حوزه را در بر داشته و تا حد قم مى رسيده و گرمسير بوده است.
منطقه نخستين موضوع سخن در كتاب حاضر است و به تفصيلى كه بيايد ظاهراً به مناسبت كوهستانى بودن محل آنجا را (قصران) معرّب (كوهسران) يا (كوهساران) مى خواندند.
اين منطقه خود به (قصران داخل) و قصران خارج انقسام مى يافته و (قصران داخل) آبادى هاى داخل دره هاى متفرع از سلسله كوه دماوند و توچال تا نور و لاريجان مازندران و (قصران خارج آبادى هاى واقع در جنوب اين سلسله كوه تا شهر بزرگ رى را فرا مى گرفته است و خود اعتدال هواى آبادى هاى (قصران داخل) بيش از (قصران خارج) است.
تهران پايتخت كشور كه اكنون بدين پايه از وسعت و شهرت رسيده است در ازمنه پيشين يكى از ديه هاى كم اهميت قصران خارج بوده است.
نام قصران, بر پايه پژوهش هاى مؤلف كتاب, نخستين بار در منابع مورد استفاده و در احوال محمد بن ابان قصرانى معاصر با هارون الرشيد و مأمون (نيمه دوم قرن دوم هجرى) آمده است و ظاهراً آخرين منبع هم سفرنامه سانسون در عهد شاه سليمان صفوى است كه در آن به جاى (ايالت رى), عنوان (ايالت قصران) ديده مى شود و اندك اندك با توسعه شهر تهران (در قصران خارج), كاربرد اين نام از ميان مى رود.
دو جلد كتاب قصران كه برخى از مورخان و جغرافى دانان معاصر ايران آن را بحث انگيز و حتى قابل تجديدنظر دانسته اند, بى هيچ ترديد يكى از منابع ارزشمند تحقيقات درباره تهران بزرگ خاصه در بخش كوهستانى آن است و با در نظر گرفتن دو جلد كتاب ديگر مؤلف, به نام رى باستان, پژوهشگران امروز مى توانند به بسيارى از مسائل و مشكلات پژوهشى گذشته اين منطقه ايران زمين, آگاهى يابند.
فهرست مطالب اين كتاب دو جلدى نشانگر اهميت و تنوع موضوع هاى پژوهشى است كه استاد كريمان يك تنه به انجام آن كوشيده و يادگارى گرانبها از خود به يادگار گذاشته است.
پايه اعتبار و ارجمندى ناحيه قصران, قصران و شاعران بزرگ, حدود قصران, ناحيه قصران و تقسيمات كشورى كنونى آن, وجه تسميه قصران, زمين شناسى قصران, تقسيم قصران به دو قسمت قصران داخل و قصران خارج, تاريخ قصران, آبادى هاى قصران, قصران داخل, قصران خارج و رجال قصران.
٤. قصران (بخش دوم)
اين مجلد كه دومين بخش از كتاب قصران است, مذهب قصران پيش از اسلام, پرستش ناهيد در قصران, معابد ناهيد, آتشگاه قصران, بقعه بى بى شهربانو حرم ناهيد است, مذهب قصران بعد از اسلام, كلياتى درباره گويش مردم قصران و انتخاب گويش ديه آهار, پاره اى از آداب و رسوم و مثل هاى رايج و واژه ها بخشى از عناوين اين بخش است. مؤلف محترم براى تبيين بيشتر مطالب, چندين عكس و تصوير و نقشه بر كتاب اضافه كرده است.
٥. برخى از آثار بازمانده از رى قديم
كتاب برخى از آثار بازمانده از رى قديم (از انتشارات دانشگاه ملى ايران, (٢/٣٧ـ١٣٥٦ش), ٢٤٦ص, مصور, نقشه جغرافيايى) يكى ديگر از آثار استاد حسين كريمان است كه پس از انتشار كتاب هاى رى باستان و قصران به زيور طبع آراسته شده و در آن از (بقاياى بناهاى رى كهن كه بر فراز كوه ها و تپه هاى آن حدود از شاهان و امرا و بزرگان پيشين به جا مانده) گفت وگو شده است. مؤلف محترم اين كتاب اعتقاد دارد كه:
(اين بناها در چند قرن اخير به عللى كه تفصيل آن فراخور اين مقام نيست, گذشته از متروك ماندن و گزندى كه از باد و باران و تابش آفتاب ديده, به كلنگ جمعى سودپرستِ غارتگر, براى استفاده از آجرهاى سوخته و آفتاب خورده آنها خراب و ويران گرديده است و علاوه بر آنها در سال هاى اخير گروهى آزمند ديگر جهت به دست آوردن اشياى عتيقه و نفيس حفارى هاى غير علمى در خرابه هاى رى به عمل آوردند و تتمه بيشتر آثار موجود را بدين ترتيب از ميان بردند).
در بيان ادوار اين ويرانگرى ها, استاد اضافه كرده است:
(در اين باب توان گفت گزندى كه در مدت سى و اندى سال اخير [=از جنگ جهانگير دوم تا انقلاب اسلامى] به تيشه آز اين جمع سودجويان بر آثار بازمانده از رى قديم, وارد آمده, برابر است با ويرانى هايى كه در طى صد سال پيش از آن [=به تقريب از تحميل قرارداد تركمانچاى تا جنگ جهانگير دوم] بر اين پهنه كهن سال روى آورده, و خود آنچه در اين صد سال از خرابى و نابودى بر سر رى آمده, با اعصار و قرون پيش از آن پهلو مى زند, از اين روست كه امروز از بيشتر اين آثار جز پى ها و تل هاى برخى از بناها و مقاديرى كلوخ پاره چيزى بر جاى نمانده است).
در اين كتاب, نام و نشان اماكن از ميان رفته يا آنچه باقى مانده به دقت تبويب گرديده است و البته در شناسايى و تبيين آنها (از استناد به مآخذ نامعتمد و تكيه بر استنباط غير مستند) خوددارى شده است.
آتشكده رى, كلياتى در باب تاريخچه آتشكده رى, مدرس رى باستان, مدفن زكرياى رازى, زاويه ابراهيم خواص, گنبد مراويچ زيارى, سراى صاحب عباد, تپه نقاره خانه, گنبد فخرالدوله, برج طغرل, كوه سرسره و كوه بى بى شهربانو عناوين برخى از مكان هايى است كه درباره آثار برجاى مانده بر آنها در اين كتاب سخن به ميان آمده است. فهرست نقشه ها و عكس هاى هوايى و تصاوير, بخش پايانى كتاب را تشكيل مى دهد.
آثارى كه مؤلف كتاب درباره آنها سخن گفته, گه گاه از نظر باستان شناسان نيز پنهان مانده, يا به تخمين و تقريب از آنها گفتگو شده است, خاصه اينكه اين گروه غالباً از احوال بانيان بناها غافل بوده اند. به همين اعتبار, كتاب حاضر مى تواند يكى از كليدهاى پژوهشى باستان شناسان كشورمان هم به شما آيد.
در اين رساله گرانبها استاد حسين كريمان همچنين با آوردن انواع فهرست ها و منابع و مآخذ, خوانندگان را مدد فراوان رسانده است.
٦. تهران در گذشته و حال
آخرين كتاب استاد, در اين باره, تهران در گذشته و حال, از انتشارات دانشگاه ملى ايران (٧٨), دوازده ٥٥٨ص, مصور, نقشه جغرافيايى است كه به سال ١٣٥٥ انتشار يافته است. استاد كريمان به دنبال پژوهش هاى تاريخى و باستانى درباره مسائل ياد شده, مطالعات خود را درباره ديه و به مرور شهر تهران تنظيم كرده و به گونه كتابى تاريخى, اجتماعى و فرهنگى انتشار دادند. در مقدمه اين كتاب كه بى ترديد بسيارى از پژوهندگان مسائل تاريخى تهران را فايدت فراوان مى رساند, آمده است:
(تهران در گذشته يكى از ديه هاى كم اهميت شهر بزرگ رى به حساب مى آمده است كه در شش كيلومترى شمالى آن شهر افتاده بود و, از قرن ششم هجرى به بعد كه شهر رى در اثر تهاجم بى رحمانه مغول و جنگ هاى پى گير داخلى و نزاع هاى دينى و مذهبى و پراكندگى ها و نفاق هاى فرقه اى به تدريج روى به ويرانى نهاد و آن همه عظمت و عزت را از دست بداد, تهران, اين فرزند مادر رى, خردك خردك بزرگ و بزرگ تر شد و اندك اندك صورت شهر پيدا كرد تا به پايتختى برگزيده شد و صاحب نام و آوازه گرديد و در شهرت جاى رى را بگرفت).
كتاب تهران در گذشته و حال, شامل مقدمه و چهار بخش و چند فهرست به شرح ذيل است:
ذكر تهران در منابع باستانى, كلياتى در باب پهنه تهران به روزگار پيش از اسلام, آيين مُغان, تعريف ناهيد, گنبد بى بى شهربانو معبد ناهيد است, پهنه تهران به عهد باستان تابع رى بوده است, پهنه تهران در قرون اسلامى, كليات اخبار تهران به عهد قاجاريه تا پايان, وضع تهران در آغاز حكومت رضاخان, اماكن تهران, رجال تهران و فهرست تصويرها و نقشه ها. ابوالفضل حافظيان