آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - كتابشناسى توصيفى حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - کديور محسن

كتابشناسى توصيفى حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى
کديور محسن


آقا على مدرس طهرانى (١٢٣٤ـ١٣٠٧ق)١ فرزند ملا عبدالله زنوزى يكى از بزرگترين فلاسفه قرون اخير جهان اسلام است. صدرالمتألهين شيرازى, ملا على نورى, ملا هادى سبزوارى, آقا محمّدرضا قمشه اى و آقا على مدرس طهرانى پنج شاخص مهم حكمت متعاليه به شمار مى روند. امتيازات انديشه فلسفى آقا على مدرس را به اختصار مى توان اين گونه برشمرد:
١. آقا على از چيره دست ترين شارحان آراى صدرالمتألهين و مبانى حكمت متعاليه است. شرح حكمت متعاليه آقا على در قالب تعليقات موجز و متين او بر شش كتاب اصلى ملاصدرا بويژه اسفار حاوى ژرفترين تحقيقات در زواياى انديشه فلسفى صدرالمتألهين است.
٢. اگرچه همّت غالب پيروان حكمت متعاليه مصروف شرح و تأييد مبانى و آراى صدرالمتألهين بوده است; بارزترين ويژگى آقا على مدرس طهرانى, كه وى را در زمان حياتش شايسته عنوان برازنده (حكيم مؤسّس) كرد, تصرّف وى در مبانى و ارائه تقريرهاى تازه از اصول صدرايى, نقد حكيمانه آراى فيلسوف پرآوازه شيراز, و ارائه نظرياتى جديد در چندين مسأله فلسفى است. ديدگاههاى بديع وى در مباحث معاد جسمانى, اعتبارات ماهيت, حمل, وجود رابط, علم و تقريرهاى تازه اى از مسائل اصالت وجود, وحدت وجود, بساطت وجود, حركت جوهرى و… شاهدى بر اين مدعاست.
٣. بدايع الحكم مهمترين تأليف حكيم مؤسّس, پس از اسفار معتبرترين كتاب حكمت متعاليه است. تقريرهاى استادانه آقا على از مباحث مختلف الهيات بالمعنى الاخص در بدايع, نمايى با عظمت از انديشه فلسفى اسلامى ارائه مى كند. بدايع از حيث ديگر, يكى از مهمترين كتابهاى فلسفى به زبان فارسى به شمار مى آيد. بدايع را مى بايد در كنار دانشنامه علايى, رسايل فارسى سهروردى, مصنفات بابا افضل كاشانى و درة التاج قطب الدين شيرازى, استمرار سنّت حسنه نگارش متون فلسفى به زبان فارسى دانست. بدايع الحكم معتبرترين نماينده حكمت متعاليه در زبان فارسى است.
٤. با آقا على, فلسفه تطبيقى در جهان اسلام ـ به يك معنى ـ آغاز مى شود. صفحات پايانى بدايع الحكم نخستين جلوه آشنايى فلاسفه مسلمان با آراى فلاسفه پس از رنسانس غرب را به نمايش مى گذارد. هرچند اين اشاره بسيار گذرا, اجمالى و غير كافى است, اما اين مهم را خاطرنشان مى سازد كه حكيمان مسلمان نبايد از انديشه فلسفى معاصرِ خارج از جهان اسلام بى اعتنا بگذرند.
به رغم اهميت فراوان آثار اين فيلسوف عالى قدر نه تنها اكثر آثار وى تاكنون منتشر نشده, بلكه حتى همه كتب و رسايل وى هنوز شناسايى نشده است. در رساله سرگذشت و الذريعة تنها يك چهارم آثار وى ذكر شده است.٢ هرچند متأسفانه آثار بسيارى از اعاظم حكماى متعاليه به همين بليّه مبتلا هستند.٣
با توجه به ارزش انديشه فلسفى حكيم مؤسّس, معرّفى و تشريح آثار وى طى سه مرحله پيش بينى شد: مرحله اوّل: شناسايى و گردآورى آثار آقا على ; مرحله دوم: تنظيم, تصحيح, تحقيق و انتشار مجموعه آثار آقا على ; مرحله سوم: تحليل انتقادى آراى ابتكارى حكيم مؤسّس. در اين مجال تنها حاصل مرحله اوّل تقديم دوستداران فلسفه اسلامى مى شود. مرحله دوم در شرف اتمام است و مرحله سوم در دست انجام.
اين كتابشناسى توصيفى شامل شش بخش است. در بخش اوّل هجده كتاب و رساله به جا مانده از آقا على معرفى مى شود. در بخش دوم از دو تقرير از دروس و ابحاث آقا على ياد كرده ايم. در بخش سوم سه كتاب مفقود حكيم مؤسس شناسايى شده است. در بخش چهارم از آثارى كه انتسابشان به آقا على محرز نشده پرده برداشته شده است. بخش پنجم به معرفى كتب, رسايل و مقالاتى كه به شرح, حاشيه و نقد آثار آقا على پرداخته اند, اختصاص يافته است. بخش ششم عهده دار معرفى, منابع عمومى و خصوصى پيرامون احوال آقا على مدرس طهرانى است.
سه بخش اوّل اين كتابشناسى با تفحص در كليه فهرستهاى منتشر شده نسخ خطى موجود در ايران, مراجعه مستقيم به گنجينه نسخ خطى, مطالعه تك تك آثار منسوب به آقا على و نيز مشورت با اساتيد فلسفه و مطّلعان از نسخ خطى تنظيم شده است.٤
محدوديتهاى اين كتابشناسى به قرار ذيل است: اولاً, متأسفانه همه نسخ خطى در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى ايران فهرست نشده است. ثانياً بعضى از فهرستهاى موجود دقيق نيستند و به رغم زحمت فراوان نويسندگان, اشكالاتى در آنها راه يافته است. ثالثاً: با رجوع به بسيارى از فهرستهاى منتشر شده نسخ خطى كتابخانه هاى خارج از ايران, به واسطه فراهم نبودن همه فهارس, تحقيق در حوزه خارج از ايران ادامه دارد. نگارنده اميدوار است آثار مفقود آقا على را در يكى از سه مورد ياد شده بيابد. انتشار اين فهرست از باب (الميسور لايسقط بالمعسور) درخواستى از همه ارباب فضل و حكمت است كه با تذكر كاستى ها و نواقص, اين مجموعه را تكميل كرده, دين خود رابه حكيم مؤسّس ادا نمايند. * بخش اوّل: آثار به جا مانده از آقا على مدرس طهرانى
در اين بخش هجده اثر و رساله كه به خامه آقا على نگارش يافته و به زمان ما رسيده است, به ترتيب الفبايى معرفى مى شوند. اين معرفى با اشاره به نكات ذيل صورت مى گيرد: عنوان اصلى و عناوين ديگر اثر, مشخصات كامل نسخ خطى, چاپ سنگى و چاپ مصحّح اثر, جملات آغاز و انجام اثر, تحليل مختصر محتوا و اشاره به فصول اصلى, مراجعى كه ذكرى از اين اثر در آنها رفته است; حاشيه, شرح و نقد اثر در صورت نگارش, تاريخ نگارش, زبان نگارش و بالاخره ارتباط هر اثر با ديگر آثار آقا على.
١. بدايع الحكم
اين كتاب مشهورترين اثر آقا على مدرس است, تا آنجا كه گاه از وى بنام (صاحب بدايع) ياد مى شود. نگارش اين كتاب هفت ماه قبل از وفات ايشان به پايان رسيده است. بديع الملك ميرزا عمادالدوله (متولد حوالى ١٢٦٠ و متوفى بعد از ١٣١٣ق) از شاهزادگان فاضل قاجار ـ شاگرد ميرزا على اكبر حكمى يزدى در فلسفه اسلامى و داراى اطلاع اجمالى از فلسفه معاصر غرب ـ سؤالاتى از حكماى عصر خود از جمله ميرزا على اكبر حكمى,٥ آقا محمدرضا قمشه اى٦ و آقا على مدرس طهرانى مطرح مى كند. بدايع الحكم متن پاسخ تفصيلى آقا على به هفت سؤال٧ بديع الملك است و نام كتاب از نام پرسشگر به وديعه گرفته شده است. بيش از سه چهارم كتاب پاسخ به سؤالات اوّل و دوم درباره علم واجب و نسبت وجود واجب به وجود ماسوى اختصاص دارد. پاسخ سؤالات سوم و پنجم بسيار مختصر است و در پاسخ سؤال هفتم رقيقه اى از فلسفه تطبيقى همراه با ذكر نام برخى فلاسفه غرب ديده مى شود. پاسخ هر سؤال به چند بديعه تقسيم شده است. عنوان هر بديعه ـ كه مجموعاً به سى و دو مورد مى رسند ـ با عناوين فصوص محيى الدين قابل مقايسه است, مثلاً بديعة جبروتية فى كلمة قدسية, بديعة تقدسية فى كلمة تنزيهية, بديعة عرفانيه فى كلمة قرآنية…, در ذيل هر بديعه عناوين فرعى ديگرى از قبيل كشف و انارة, مناقشة انتقادية, تحقيق عرشى, دراية و هداية و… به چشم مى خورد. بدايع مشحون از آراء بديع فلسفى است. آقا على تنها به حدود سؤال اكتفا نكرده, و به مناسبت, بسيارى از مطالب لازم فلسفى را متذكر شده است. در چندين مسأله از جمله اصالت وجود, بساطت وجود, علم و حركت جوهرى تقريرهاى تازه و آراى جديدى ارائه نموده است. نثر فارسى و سبك خاص نگارش آقا على در بدايع قابل اعتناست. حكيم مؤسس ضمن نقل آثار بسيارى از حكما بويژه صدرالمتألهين و والد خويش, ملا عبدالله زنوزى به تحليل و نقد و نكته سنجى آراى آنان پرداخته است. در رساله خودنوشت سرگذشت, الذريعه و كشف الاستار از بدايع ياد شده است. به اعتبار اينكه بدايع در زمره آخرين آثار آقا على است. بسيارى از مطالبى كه حكيم مؤسس در ديگر آثار خود بويژه در تعليقات و رسائل اسفارى مطرح كرده, عينا در بدايع به چشم مى خورد. وى در بدايع از سه اثر ديگر خود يعنى سبيل الرشاد فى اثبات المعاد, رسالة فى العلة و المعلول و تعليقات اسفار مطلب نقل كرده است.
آغاز: خدايى را ستايش كنيم و پرستش كه هستى و بودش را آلايشى نيستى و نابودى نيست. پس يكتا و بى همتا و زنده و دانا و توانا و بينا و شنوا و گويا است.
انجام: كتاب بدايع الحكم در شب پنجم جمادى الاولى از هزار و سيصد و هفت هجرى به تحرير نگارنده كه در لسان خلق به آقا على مدرس معروف است و اميد دارد كه از خدّام اهل علم و معرفت محسوب شود اتمام يافت. نسخ خطى:
١. نسخه اصل دستنويس آقا على.٨
٢. نسخه كتابخانه ملك, شماره ١٧٢٣, تاريخ كتابت ١٣٠٧.
٣. نسخه كتابخانه ملك, شماره ٩٤٢, تاريخ كتابت ١٣٠٨.
٤. نسخه كتابخانه ملك, شماره ٢٥٨٢, تاريخ كتابت ١٣١١.
چاپ سنگى:
در سال ١٣١٤ق با مقدمه حيدرقلى خان قاجار به خط احمد هزار جريبى و توسط حاج شيخ احمد شيرازى در ٢٨٧ صفحه در تهران منتشر شده است.
چاپ مصحح اين كتاب در شرف انتشار است.٩
براى آشنايى با نقد بدايع, ر.ك: رساله ودايع الحكم فى كشف خدايع بدايع الحكم, محمد صالح حائرى مازندرانى (علامه سمنانى), ١٣٧٧هـ.ق. منتشر شده در جلد سوم حكمت بوعلى سينا.
٢. تعليقات الاسفار (حواشى الاسفار)
الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة مهمترين اثر صدرالمتألهين شيرازى (م١٠٥٠) و يكى از بزرگترين آثار فلسفى جهان اسلام است. بزرگترين حكيمان مسلمان چهار قرن اخير بر اسفار حاشيه و تعليقه نگاشته اند. يكى از عالمانه ترين حواشى اسفار تعليقات آقا على مدرس است. تعليقات اسفار بعد از بدايع الحكم مهمترين اثر آقا على به حساب مى آيد. در رساله خودنوشت سرگذشت و الذريعه از آن ياد شده است. پنج تعليقه مفصل اسفار در زمان حيات آقا على به صورت رسايل مستقلى درآمده اند. اين رساله هاى برآمده از تعليقات اسفار عبارتند از:
رسالة فى الوجود الرابط, رسالة فى العلّة و المعلول, رسالة فى طريقة الصديقين, رسالة فى التوحيد و رسالة سبيل الرشاد فى اثبات المعاد.
گفته مى شود (آقا على تمامى حواشى خود را كه در طول زمان و قبل از چاپ سنگى اسفار در حواشى اسفار خطى نوشته بود, به كنار صفحات اسفار چاپ طهران به خط خود منتقل كرده است. اين نسخه در كتابخانه مرحوم ميرزا فضل الله خان آشتيانى ديده شده است.) قول ديگر حاكى است كه (آقا على به يكى از تلاميذ خود به نام شيخ محمد رشتى دستور داد كه اين حواشى را به صورت كتاب مستقلى درآورد, ميرزا احمد آشتيانى صفحات و سطور اسفار را كه اين تعليقات ناظر به آن موارد است مشخص كرده اند, متأسفانه بسيارى از اوراق اين مجموعه مفقود گرديده است.)١٠
آنچه تاكنون از اين تعليقات به دست آمده, نظر شيخ آقا بزرگ را تأييد مى كند (هى قليلة على بعض مواضع الاسفار)١١
از ٢٥٧ تعليقه به دست آمده, ٨ تعليقه مختصر بر سفر اوّل, ١٨٨ تعليقه بر سفر سوم و ٦١ تعليقه بر سفر چهار است و از سفر دوم تعليقه اى به دست نيامد. مفصل ترين اين تعليقات به سفر سوم اختصاص دارد نه سفر نفس. در مجموع مباحث ربوبيات بيشترين دغدغه خاطر حكيم مؤسس در تعليقات اسفار است. نگارش اين تعليقات همزمان با تدريس اسفار توسط آقا على بوده و با توجه به اينكه آقا على چندين دوره اسفار تدريس كرده است. اين حواشى در طى حدود سى سال از ١٢٨٩ق تا اواخر عمر حكيم مؤسس به رشته تحرير درآمده است.
آغاز: قوله (فان الفصل كالعلة المفيدة للجنس باعتبار بعض الملاحظات) هو اعتبار, بشرط لا, فان الفصل يؤخذ من الصورة, و الصورة شريكة العلة للمادّة التى هى مأخذ الجنس, فالفصل كالعلّة المفيدة للجنس.
انجام: قوله (وهى تحوى على حرور و زمهرير…)
الحرور ينشأ من الافراط فى القوة الشهوية و الغضبية بعدم الانزجار من المعاصى بالنواهى الالهية. و الزمهرير من التفريط فيهما بعدم فعل الواجبات بامتثال الاوامر, فمزاج جهنم مايل الى الافراط و التفريط بخلاف الجنّة فانّ مزاجها على الاعتدال, تدبّر تفهم.
نسخ خطى:
١. نسخه خطى شماره ١٧٨٩ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, به خط آقا على, تعليقات على حواشى السبزوارى على السفر الثالث من الاسفار. تاريخ كتابت تعليقه هاى اوليه ١٢٨٩هـ.ق. بعضى تعليقه ها ناظر به متن اسفار و بعضى ناظر به حواشى سبزوارى بر اسفار است. اين نسخه مطمئن ترين نسخ موجود است.
٢. حواشى خطى بر نسخه چاپ سنگى اسفار شماره ٣٨٢١ كتابخانه مدرسه مروى تهران. به خط شيخ على مدرس نورى شاگرد آقا على بر سفر سوم و چهارم اسفار. شيخ على اين نسخه را نزد آقا على تلمذ كرده است. زمان پايان تدريس آقا على محرم ١٣٠٦ است. شيخ على خود نيز بعداً بر اين نسخه اسفار با امضاى ١١٠ يا ش١١٠ حاشيه زده است, كه نبايد با حواشى آقا على كه با امضاى الاستاد المؤسس آقا على المدرس يا من الاستاد است, اشتباه كرد. اين نسخه به لحاظ تعداد حواشى بيشترين تعليقات را در بر دارد و با نسخه قبلى نيز حواشى مشترك فراوانى دارد. ولى متأسفانه در زمان صحافى تعدادى از تعليقات كنار صفحات ساقط شده است.
٣. حواشى خطى بر نسخه چاپ سنگى اسفار كتابخانه شخصى استاد سيد جلال الدين آشتيانى در مشهد. به خط يكى از فضلاى تهران از شاگردان آقا على, آقا محمدرضا و آقا غلامعلى. داراى تعليقات معدودى بر سفر اوّل و سوم اسفار.
٤. اسفار نسخه خطى شماره ٤٩ كتابخانه چهلستون مسجد جامع تهران, تعليقات معدودى بر سفر سوم و چهارم اسفار نام كاتب و تاريخ كتابت مشخص نيست. غالب اين تعليقات با نسخه دوم مشترك و خط آن با خط نسخه اوّل قابل مقايسه است.
٥. اسفار نسخه خطى شماره ١٧٠٧ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به خط ملا عبدالله زنوزى, داراى چند حاشيه مختصر به خط آقا على بر سفر اوّل و چهارم اسفار.
٦. نسخه خطى كتابخانه شخصى استاد حسن حسن زاده آملى در قم (به نقل از خود ايشان).
٧. تعليقه واحده (ان النفس كل القوى) كتابخانه امام جمعه زنجان (ر.ك: اشكورى, دليل المخطوطات, ج١, ص١٥٤)١٢
اين تعليقه واحده در حاشيه شرح الهداية الاثيريه ملاصدرا (چاپ تهران, ١٣١٣ق, صفحه ٣٨٠ تا ٣٨٢) درج شده است.
ضمناً آقاعلى در بدايع الحكم (صفحه ١٩٦ و ٢٦٠ و ٢٧٠ چاپ سنگى) ده تعليقه خود بر اسفار را به طور كامل نقل مى كند. هفت مورد از اين تعليقات در هيچيك از نسخ ياد شده يافت نشد. چاپ مصحّح:
١. در اسفار ٩جلدى (چاپ اوّل: قم, ١٣٧٨ق, افست مكرر در قم و بيروت) در جلد هشتم (اوائل سفر نفس) ٣٣ تعليقه (امضاى م: مدرس طهرانى) منتشر شده است. اين حواشى در هيچ يك از نسخ خطى فوق ديده نمى شود و مشخصات نسخه خطى اين حواشى نيز در مقدمه ذكر نشده است.
٢. بخش اوّل اين تعليقات (تا پايان موقف ثالث از سفر ثالث) شامل ١٢٥ تعليقه به تنظيم, تصحيح و تحقيق نگارنده در فصلنامه نامه مفيد, قم, (تابستان, ١٣٧٦, شماره ١٠) منتشر شده است. بخش دوم اين تعليقات (تا پايان سفر سوم) در شماره ١١ نامه مفيد در دست انتشار است. بخشهاى ديگر اين تعليقات در شماره هاى بعدى همين مجله منتشر خواهد شد. ان شاءالله.
٣. التعليقات الاصولية
آقا على مدرس, فقه و اصول را در سه حوزه اصفهان (از جمله نزد والدش ملا عبدالله زنوزى), عتبات عاليات و در طهران (نزد شاگردان شيخ انصارى) تحصيل كرده است. مهمترين استاد منقول آقا على, ميرزا حسن آشتيانى (١٢٤٨ـ١٣١٩ق) شاگرد طراز اوّل شيخ انصارى است. آقا على رسائل شيخ را خدمت ميرزا حسن (بعد از ١٢٨٥) تلمّذ كرده است. گفته مى شود (ميرزاى آشتيانى نيز نزد وى به فراگيرى شرح هدايه ملاصدرا اشتغال داشته است).١٣ آقا على در تعليقات الشواهد الربوبية در دو مورد به آراى اصولى خود اشاره كرده است. يكى در تعليقه شماره ١٠: (و من هنا ظهر ما اخترناه من جواز اجتماع الامر و النهى) و ديگر در حاشيه تعليقه شماره ٢٠: (ومن هنا يظهر بطلان مذهب صاحب المعالم قدّس سرّه فى المشترك اذ اخذ قيد الوحدة و جعله بشرط شئ…)
به هر حال تنها اثر به جا مانده از آقا على در منقول تعليقه وى است بر رساله اى از ميرزا حسن آشتيانى. اين رساله كه حاوى فوائد اصولى است در زمان حيات شيخ انصارى يعنى قبل از ١٢٨١ به رشته تحرير درآمده است. (هنگام نقل قول از شيخ, از او به الاستاد دام ظله يا شيخنا الانصارى دام ظله ياد مى كند.) اگرچه در آغاز و انجام اين رساله نام مرحوم آشتيانى ذكر نشده, اما عباراتى از قبيل (و زيادة التحقيق و الفروع تطلب من تعليقاتنا على نسخة شيخنا دام ظله) و سازگارى مطالب آن با بحر الفوائد, انتساب آن را به ميرزاى آشتيانى قطعى مى سازد.
آغاز رساله: اصل فى اشتراك التكليف, لايخفى على مذهب العدليه ان كل فعل مطلق او مع قيد او ازيد عنوان و موضوع لحكم تقتضيه…)
اصولى كه در اين رساله مورد بحث قرار گرفته عبارتند از: ١. اصل فى اشتراك التكليف ٢. اصل فى حكم المكلف الخارج عن العادة و المشتبه بكله او بعضه يكون فيه عضو زائد او ناقص و الخنثى و ذوى الحقوين, ٣. اصل فى تأخر الحادث ٤. اصل فى العدول و الانقلاب و الكشف و النقل, ٥. اصل فى ادّلة خاصة واردة على الاستصحاب, ٦. فى تحقيق قولهم الاحكام تتبع الاسماء ٧. فى تحقيق الاعتياد و العادة و الامر العادى, ٨. فى اصالة عدم التداخل و التقدم.
متاسفانه نسخه به جا مانده از اين رساله ناتمام است و آخرين جمله آن اين است:
(الثالث, قد حقّقنا فى تعليقاتنا على رسائل شيخنا الانصارى دام مجده انه ما لم يكن فى الفعل مصلحة ملزمة حتى فى العبادات لايأمر به الشارع و ما لم يكن فيه مفسدة ملزمة لاينهى عنه و هذه المصلحة و المفسدة غير الثواب.)
اين رساله ناتمام ميرزاى آشتيانى ٢٧ صفحه دارد, ادامه آن بخشى از بحر الفوائد فى شرح الفرائد است و در بين آثار آشتيانى معرفى شده در نقباء البشر شيخ آقا بزرگ و ريحانةالادب چنين رساله اى ثبت نشده است.
آقا على مضامين اين رساله را در خدمت ميرزاى آشتيانى تلمّذ كرده است. در نخستين تعليقه (هكذا سمعت منه دام ظله) به چشم مى خورد. اين تعليقات ٧٧ مورد و اكثر آنها مختصرند.
آغاز تعليقات: قوله (كمّا) اى حد و مثل من له يد زائده, و المراد من الكيف هو الصِغَر و الكبر كمن له يد طويلة او عريضة خارجة عن المتعارف, هكذا سمعت منه دام عزّه.
انجام تعليقات: قوله (وصلوة اخرى وجوباً…) والوجوب و الاستحباب مختلفان لنا شدّة وضعفاً.
نسخه خطى: كتابخانه خصوصى دكتر شهيدزاده از ورثه آقا على مدرس, به خط آقا على با امضاى مألوف ١١٠ فاقد تاريخ كتابت.
اين تعليقات تاكنون منتشر نشده است.
٤. تعليقات حواشى صدرالمتألهين على الهيات الشفا
كتاب شفا بزرگترين و معتبرترين دايرةالمعارف فلسفه مشاء در جهان اسلام به حساب مى آيد. الهيات شفا يكى از دو اثر بزرگ ابن سينا و در زمره پنج اثر طراز اوّل فلسفه اسلامى شمرده مى شود. الهيات شفا حاوى ده مقاله در امور عامّه و الهيات بالمعنى الاخص است. صدرالمتألهين تا اواسط مقاله ششم در علت و معلول بر الهيات شفا تعليقه نگاشته, كه حاوى آخرين تحقيقات و عميق ترين تأملات حكمت متعاليه مى باشد. آقا على مدرس بر حواشى ملاصدرا ١٧ تعليقه به رشته تحرير درآورده است (١٦ تعليقه بر حواشى مقاله اول در كليات مباحث وجود و يك تعليقه بر مقاله دوم در ماده و صورت).
آغاز: قوله (النظر فيه فى علم من العلوم الجزئية) اذ عند ذلك لايخلو من ان يكون عرضاً من اعراض موضوع العلم الجزئى او نوعاً من انواع تلك الاعراض, او لا يكون عرضاً من اعراضه و لا نوعاً لعرض من اعراضه…)
انجام: (ويحصل من ذلك ان تبدّل الصورة الى صورة اخرى انّما هو متجدّدات جوهرية و تحوّلات ذاتية و الاّ لزم انعدام الجسم بالمرّة, فافهم ذلك كلّه.
نسخه خطى: حواشى ملاصدرا بر الهيات شفا, شماره ١٧٧٩ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, تعليقات به خط آقا على و امضا مألوف ١١٠, بدون تاريخ كتابت.
اين تعليقات تاكنون منتشر نشده است.
٥. تعليقات حواشى صدرالمتألهين على شرح حكمة الاشراق
كتاب حكمة الاشراق مهمترين اثر شهاب الدين سهروردى (م.٥٨٧) و يكى از پنج اثر بزرگ فلسفه اسلامى است. مهمترين شرحهاى حكمة الاشراق, شرح قطب الدين شيرازى (م٧١٠) است كه از ديرباز كتاب درسى فلسفه اشراق در حوزه هاى علميه بوده است. صدرالمتألهين بر اين شرح حواشى قيّمه اى نوشته است كه حاوى نقاديهاى ظريف نسبت به آراى شيخ اشراق است. آقا على مدرس نيز بر حواشى ملاصدرا ٣٠ تعليقه نگاشته است. تمامى اين تعليقات متعلق به قسم اوّل فى ضوابط الفكر حكمة الاشراق است. تعليقه مختصر اوّل مربوط به مقاله ثانيه آن و ديگر تعليقات مربوط به فصل سوم از مقاله سوم آن (يعنى صفحه ١٧١ تا ٢٥٤ شرح حكمة الاشراق چاپ سنگى) است. در اين تعليقات سه مسأله هيولى و صورت, اعتبارات عقليه و مُثُل افلاطونية مورد بحث قرار گرفته است.
آغاز: (فى الصحاح و الحجلان مشية المقيد يقال حجل الطائر يحجل و كذلك اذا نزا فى مشيته…)
انجام: (فالسائل على هذا توهّم انّ الجهات الفاعلية منحصرة فى الجهات الطولية و ان كل ما يحصل فى النشأة العقلية فهو حاصل فى سلسلة طولية, فتدبّر فى ما لوّحناه اليك, فانّ فيه فوائد كثيرة.
نسخه خطى: حواشى صدرالمتألهين بر شرح حكمة الاشراق, شماره ١٧٦٧, كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, تعليقات به خط آقا على, با امضاى مألوف ١١٠ عفى عنه. فاقد تاريخ كتابت.
اين تعليقات تاكنون منتشر نشده است.
٦. تعليقات شرح الهداية الاثيرية
هداية الحكمة كه از آثار اثيرالدين ابهرى است, از زمان تأليف مورد عنايت متكلمان و حكيمان مسلمان واقع شد و بر آن شروح متعددى نگاشته شده كه مهمترين آنها شرح ميبدى و شرح ملاصدرا است. شرح ملاصدرا بر طبيعيات و الهيات هدايه اثيريه در زمره نخستين آثار حكيم شيراز به حساب مى آيد. آقا على مدرس بر فن اوّل طبيعيات شرح هدايه اثيريه يعنى سماع طبيعى, ٩٤ تعليقه نگاشته است. اين تعليقات متعلق به فصل دوم در اثبات هيولى است و تنها تعليقه آخر مربوط به فصل سوم در عدم تجرّد صورت جسميه از هيولى مى باشد. در اين تعليقات آقا على از شفا, تلويحات و اسفار مطلب نقل كرده. به علاوه در دو موضع از شرح خود بر اثولوجيا بنام اصول الحكم, سطرهايى را نقل كرده است.
آغاز: قوله (انّما النزاع فى ان ذلك الامر اجزاء لايتجزّي…) اى اشياء ذوات اوضاع جوهرية لاينقسم بوجه من وجوه الانقسام التى هى الوهمى و الفرضى و القطعى و الكسرى.
انجام: مجموع الزيادات الغير المتناهية ايضاً مجموع زيادات يجب وجودها فى بعد, فافهم ذلك.
نسخه خطى: شرح الهداية الاثيرية, شماره ١٨٧٧ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, به خط ملا عبدالله زنوزى, تعليقات به خط آقا على با امضاى مألوف ١١٠ عفى عنه, فاقد تاريخ كتابت.
چاپ سنگى: شرح الهداية الاثيرية, تهران ١٣١٣ق, صفحه ٢٤ـ ٥٥. لازم به ذكر است كه در چاپ سنگى حدود ١٠% تعليقات از قلم افتاده است.
چاپ مصحح اين تعليقات هنوز منتشر نشده است.
٧. تعليقات شوارق الالهام
تجريد الكلام يا تجريد الاعتقاد خواجه نصيرالدين طوسى از مهمترين كتب كلام اسلامى و نقطه عطفى در اين علم به حساب مى آيد. بر هيچ كتابى در فلسفه و كلام به اندازه تجريد شرح و حاشيه نگاشته نشده است. يكى از مهمترين شروح تجريد, شرح ملا عبدالرزاق فيّاض لاهيجى (م.١٠٧٢) داماد و شاگرد صدرالمتألهين است. شوارق حاوى تأملات دقيق فلسفى و كلامى و مدتها كتاب درسى حوزه هاى معقول بوده است. بر شوارق فياض حواشى متعددى نگاشته شده كه يكى از مهمترين آنها تعليقات آقا على مدرس است.
تعداد اين تعليقات ٣٧٨ و از آغاز تا مسأله ششم در احوال علت غائى از فصل دوم (احوال ماهيت) (يعنى نيمه اوّل شوارق) را شامل مى شود. تعليقات شوارق پس از بدايع و تعليقات و رسائل اسفارى مهمترين اثر آقا على به حساب مى رود. اين تعليقات حاوى مهمترين مباحث امور عامه است. مباحثى كه آقا على در اين تعليقات مطرح كرده, در ديگر آثار وى كمتر مطرح شده است. نكته اى كه بر ارزش اين تعليقات مى افزايد نقدهاى لطيف آقا على بر ديگر حواشى شوارق يعنى حواشى ملا اسماعيل, ملا محمد جعفر لاهيجى, ملا عبدالله زنوزى و ملا محمد على نورى است.
آغاز: قوله (متعلقا للمباحث الجارية…) فيكون الموضوع متميزاً بالمباحث و المسائل, و المسائل بالبراهين و الدلائل فلا يكون الكلام بذلك القيد متميزاً عن الفلسفة بالموضوع, تدبّر.
انجام: … فاذن يجب و ان يكون دون المفارق نفوس مدبّرة للطبايع بحسب نوعها و شخصها و لها تعلّق باجسام الطف من تلك الطبايع فهى بعينها الملائكة الموكّله عليها باموراتها, فافهم ذلك.
از نسخه خطى تعليقات الشوارق تاكنون نشانى به دست نيامده است.
چاپ سنگى: تهران ١٣١١هـ.ق. طبع حاج شيخ رضا كتابفروش. ٢٣٩ صفحه, خط متن از محمدتقى ١٣٠٧, خط حواشى از احمد بن الحسين التفرشى الطاوى الرازى, ربيع المولود ١٣٠٧. در آخر كتاب آمده است: (وفى حواشيه تحقيقات مولى المعظم و استادنا المفخّم العالم الربانى و الحكيم الصمدانى الاريب الكامل و اللبيب الفاضل قطب فلك الحكمة و الكلام آقا على اسكنه الله فراديس جنانه, مع تعليقات العالم الفاضل الكامل المحقق المدقق آقا شيخ على نورى زيد توفيقاته و تحقيقاته, مع افادات بعض المتكلمين من المتقدمين و المتأخرين اسكنهم الله فى عليّين [منهم: ملا محمد اسماعيل, ملا احمد يزدى, ملا على نورى, ملا عبدالله زنوزى, ملا محمد على نورى, عبدالحكيم, ملا اولياء, ١٢, ١٣٢ و…] مؤلف در زمان كتابت تعليقات صفحه ٥٤ از دنيا رفته است. در اين نسخه امضاى ١١٠ متعلق به شيخ على نورى شاگرد آقا على (مشهور به شيخ الشوارق) ديده مى شود.١٤
٨. تعليقات الشواهد الربوبية [اشارات الى بعض مقاصد الشواهد الربوبية]
(الشواهد الربوبية فى المناهج السلوكية) ملخّص آراى صدرالمتألهين در حكمت متعاليه و پس از اسفار مهمترين كتاب فلسفى حكيم پرآوازه شيراز است. كتاب شواهد از زمان تأليف مورد عنايت حكيمان متعاليه بوده است. بزرگانى همچون ملا على نورى, ملا هادى سبزوارى, آقا محمدرضا قمشه اى بر شواهد تعليقه نگاشته اند: (تعليقات آقا على بر شواهد در استوارى و دقت و جمع بين تحقيق و تدقيق و از حيث جذابى و سلاست نظير الشواهد الربوبية است و بر حواشى سبزوارى ترجيح دارد.)١٥
آنچه از اين تعليقات به دست آمده شامل دو بخش است: بخش اوّل بيست و پنج تعليقه از شاهد اوّل از مشهد اوّل يعنى مباحث عام وجود, بخش دوم بحث مستقل و ناتمامى است درباره علم واجب به ذات خود.
آقا على در اين تعليقات آراى جمعى از فلاسفه متقدم و متأخر را از قبيل افلاطون, فرفوريوس, ابن سينا, سهروردى, ابن كمونه, سيد صدرالدين دشتكى, ملا نعيما طالقانى, ملا على نورى, استادش ملا جعفر لاهيجى علاوه بر صدرالمتألهين, مورد تحليل, استناد و احياناً نقد قرار داده است. در اين تعليقات آقا على در دو موضع بين مباحث الفاظ اصول فقه و مباحث فلسفى اشاره اى تطبيقى دارد. به علاوه در اين تعليقات رأى ابتكارى حكيم مؤسس در بحث معاد جسمانى توسط خود وى تلخيص شده است.
آغاز: (هذه اشارات الى بعض مقاصد الشواهد الربوبية والله اعلم, قوله (الوجود احق الاشياء بالتحقّق لانّ غيره يكون به متحقّقا) اقول لاريب ان كلّ ما بالعرض و بالغير وجهة تقييدية لابدّ ان ينتهى الى ما بالذات و بلا واسطة و الى جهة تعليلية….
انجام: فالصور المجرّدة القائمة بالنفس و الاعراض الحالّة فى الموضوعات و القوى المتعلّقة بالابدان و الصور المرتبطة بالموادّ ليس لها علم بذواتها و لا بما هو حالّ فى ذواتها اذ ليس لها حصول فى انفسها ليصدق عليها انّها حاصلة لانفسها.
نسخه خطى: مجموعه خطى شماره ٥٥٨٨, كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى, قم. اين مجموعه شامل هفت رساله آقا على است: ١. تعليقات الشواهد الربوبية ٢. فوائد مختصره ٣. تقريرات المبدء و المعاد ٤. رسالة فى احكام الوجود و الماهية ٥. رسالة فى التوحيد ٦. رسالة فى اقسام الحمل (٤/١ اوّل آن) ٧. رساله مختصر وحدت وجود صوفيه. رساله اوّل ١٤ برگه دارد و دو برگه بعدى سفيد است. زمان كتابت و نام كاتب مشخص نيست و برگه اوّل رساله آسيب ديده است.
چاپ مصحّح: فصلنامه نامه مفيد, قم, بهار ١٣٧٦, شماره نهم, صفحه ١٢١ـ ١٥٨. تصحيح و تحقيق محسن كديور.
٩. تعليقات لمعات الهيه
لمعات الهيه يكى از كتب ملا عبدالله زنوزى (م.١٢٧٥) والد حكيم مؤسس است. اين كتاب به زبان فارسى و درباره الهيات بالمعنى الاخص در اثبات ذات و صفات واجب تعالى به روش حكمت متعاليه است. مطالب كتاب در بيست فصل به رشته تحرير درآمده است. آقا على بر كتاب پدرش ٢٨ تعليقه مختصر فارسى (تا فصل ١٢) نگاشته كه موضوع اين تعليقات اثبات وجود واجب تعالى, اثبات عينيت وجود در واجب, امتناع علم به كنه ذات واجب, توحيد واجب و علم واجب است.
آغاز: يكى از انفصال وجوب از امكان و امتناع و يكى انفصال امتناع از امكان و وجوب….
انجام: … بوجهى ديگر از برهان اشاره باشد كه مسلكش دقيق تر است از آنچه ذكر شده است و مستفاد مى شود از آخر كريمه فاحسن التفطن.
نسخه خطى: نسخه شماره ١٩٤٧ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, متن لمعات الهيه به خط ملا عبدالله زنوزى, حواشى به خط آقا على, با امضاى على الطهرانى المدرس, على عفى عنه, على الطهرانى عفى عنه, ١١٠ الطهرانى عفى عنه, ١١٠ عفى عنه. تاريخ كتابت حواشى مشخص نيست.
چاپ مصحّح: لمعات الهيه, تصحيح سيد جلال الدين آشتيانى, چاپ اوّل, مشهد ١٣٥٤ش, چاپ دوم: تهران ١٣٦١ش.
١٠. رسالة فى احكام الوجود و الماهية
رساله اى ناقص الاوّل و الآخر, ثلث اوّل آن عربى و بقيه فارسى است. در آن بيست و سه عنوان در حكم فصل به چشم مى خورد, از قبيل تمثيل و تنظير, نقد و حلّ, دفع و ازاحه, شك و تحقيق و…. عنوان چهاردهم (تعميم و تتميم) نزديك نيمى از رساله را شامل مى شود. عنوان رساله مشخص نيست. با توجه به محتواى آن, عنوان ياد شده را برگزيديم. در اين رساله آراى صدرالمتألهين در درجه اوّل, و سپس ابن سينا, سهروردى و ملا على نورى مورد تحليل بررسى و نقد قرار گرفته است. مضامين مورد بحثِ رساله و نحوه تبويب آن با رساله حمليه و رساله وجود رابط قابل مقايسه است. سطح مطالب رساله, سبك و سياق آن و نيز آراى اختيار شده در آن با ديگر آثار آقا على كاملاً سازگار است.
آغاز: و تحليل فليست هى بموجودة, فاذا حلّل العقل ما له الماهية الى ماهية و وجود وجرّد ماهيته عن وجوده بحيث يقصر النظر على ماهيته….
انجام: اعضال و انحلال, فلاسفه مشائين از انتفاض مسطور جوابى محكم به اين نهج فرمايند كه آنچه به تشكيك افتد مفهومى عرضى چون اسود باشد.
نسخه خطى: مجموعه شماره ٥٥٨٨, كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى در قم, ورق شماره ١٠٠ تا ١٢٣. اين رساله چهارمين رساله اين مجموعه, بعد از تقريرات المبدء و المعاد و قبل از رسالة فى التوحيد است. نام كاتب و تاريخ كتابت مشخص نيست.
اين رساله تاكنون منتشر نشده است.
١١. رساله حقيقة محمديّه
رساله اى است عرفانى, فلسفى كه بيشتر آن به زبان فارسى, و اواخر آن به زبان عربى است. موضوع رساله بيان معنى مرشد و هادى و اثبات وجود اوست و در آن حقيقة محمدية به شيوه حكمت متعاليه تبيين مى شود. اركان اربعه عرش, تفسير حديث عقل و حديث كنت كنزاً مخفيا از ديگر مباحث اين رساله است. نيمه دوم رساله تلخيص بخشى از مطالبى است كه در پاسخ سؤال اوّل بدايع الحكم و تعليقات اسفار نيز تكرار شده است. رساله فاقد نام است و گزينش عنوان از ماست.
آغاز: چون حصول مراتب سلوك و درجات مسالكين و منازل سايرين و مناهل واصلين متوقّف به ارشاد مرشدين و هدايت هادين است, لهذا ادلك در بيان معنى مرشد و هادى و اثبات وجود او….
انجام: فان اسمائه سبحانه تعبيرات له تعالى, قال سيدنا و امامنا الرضا عليه آلاف التهيّة و الثناء فى الخطبة المشهورة (اسمائه تعبير و الشى يعرف عند تعبيره).
نسخ خطى:
١. مجموعه خطى شماره ٦٤٥٩ مدرسه سپهسالار (شهيد مطهرى) صفحه ٣٤٨ـ٣٦٤. تاريخ كتابت ١٢٩٧هـ.ق. متأسفانه پس از نگارش فهرست نسخ خطى كتابخانه مدرسه, برگه آخر اين رساله مفقود شده است. در آغاز آن تصريح شده كه اين رساله از رسائل آقا على مدرس دام ظلّه است.
٢. مجموعه خطى شماره ٩١٨ كتابخانه مدرسه مروى تهران. تاريخ كتابت و نام كاتب رساله مشخص نيست. اگرچه در آغاز و انجام آن اشاره اى به اينكه رساله متعلق به آقا على است, ديده نمى شود. اما در همين مجموعه رسالة فى العلة و المعلول از آقا على با تاريخ كتابت ١٢٩٨ق درج شده است.
اين رساله تاكنون منتشر نشده است.
١٢. رسالة سبيل الرشاد فى اثبات المعاد
اين رساله از جمله تعليقات مفصّل آقا على بر اسفار صدرالمتألهين (ذيل قوله (والتحقيق فى التوفيق بينها) الفصل الحادى عشر من الباب العاشر من السفر الرابع, ج٩, ص١٨٣) است كه توسط خود وى به صورت رساله مستقلى درآمده. رساله سبيل الرشاد پس از بدايع مشهورترين رساله حكيم مؤسس و حاوى رأى ابتكارى وى در باب معاد جسمانى است. وى با نقد رأى صدرالمتألهين در اين زمينه براساس مبانى حكمت متعاليه نظرى تازه ابراز مى دارد. به نظر وى در معاد, اين نفس نيست كه بسوى بدن دنيوى تنزل يا عود مى كند, بلكه اين بدن است كه بسوى نفس مجرد صعود مى كند. تاريخ نگارش اين رساله قبل از ١٣٠٢ است. آقا على در رساله خودنوشت سرگذشت آن را اين گونه معرفى كرده است: (رساله اى در اثبات معاد جسمانى مسمّى به سبيل الرشاد فى اثبات المعاد تخميناً هزار و پانصد بيت). در الذريعه نيز از اين رساله ياد شده است. در بدايع نيز در چند مورد به ابتكارات اين رساله اشاره شده است.
آغاز: يا معيد ما افناه اذا برز الخلائق لدعوته من مخافته, فصّل على افضل خليفتك و اكمل بريّتك محمد(ص) و عترته … و بعد يقول العبد الفقير الحقير المعترف بالقصور و التقصير على الطهرانى المشتهر بالمدرس ابن عبدالله الزنوزى التبريزى قدّس سره افرزتها منها و جعلتها رسالة مختصرة مخصوصة باثبات المعاد الجسمانى بالبرهان العقلى حسب القواعد التى حقّقها الحكماء الالهيون المحقّقون قدّست اسرارهم اجابة لالتماس بعض اخوان الدين و سميتها سبيل الرشاد فى اثبات المعاد.
انجام: …لعدم الاطمينان ببقاء العمر و مزيد التوفيق و اسئل الله ان يبقى عمرى و وفقنى لذلك وهو حسبى و نعم الوكيل.
نسخ خطى:
١. نسخه خطى شماره١١٦٧٩ كتابخانه آستان قدس رضوى, مشهد, تاريخ كتابت ١٢ جمادى الاول ١٣٠٢. كاتب نام خود را ذكر نكرده است, تنها متذكر شده كه رساله را براى فرزندش ميرزا ابراهيم استنساخ كرده است. اين نسخه از جمله وقفيات مرحوم سيد محمد كاظم عصار است. نسخه, فاقد ديباچه موجود در ديگر نسخ است و در آن افتادگى و غلطهاى فراوانى راه يافته است.
٢. مجموعه خطى ٧٥٣٥ كتابخانه مدرسه عالى سپهسالار (شهيد مطهرى). تاريخ كتابت ظاهراً ١٣٠٤ (براساس رساله قبل و بعد اين مجموعه) كاتب: محمدعلى كرمانشاهى. ظاهراً ديباچه بعداً به متن اضافه شده است. اين نسخه حاوى حواشى توضيحى كاتب است. در انتهاى بعضى از اين حواشى چنين تصريح شده: (هكذا سمعت من الاستاد)
٣. نسخه خطى شماره٤٦٦٢ كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى, قم, تاريخ كتابت ١٣٠٧. كاتب خود را با اسم رمز الخامس من الخمس مأمور كتابت و تصحيح رساله از جانب مصنف معرفى كرده است.
٤. نسخه خطى شماره١٩٧٧٤ كتابخانه آستان قدس رضوى, مشهد. فاقد تاريخ كتابت. كاتب مرحوم سيد احمد صفايى صاحب كشف الاستار (متوفى ١٣٥٩ق).
چاپ سنگى: تاريخ كتابت و انتشار رجب ١٣١٠, تهران. كاتب ابوالقاسم جيلانى, به اهتمام شيخ محمد حسن شميرانى طهرانى. اين كتاب نخستين اثر منتشر شده آقا على است.
چاپ مصحّح: فصلنامه نامه مفيد, قم, زمستان ١٣٧٥ش, شماره هشتم, صفحه ٩٧ـ١٥٢. مقدمه, تصحيح و تحقيق محسن كديور.
رسايل و كتبى كه در شرح سبيل الرشاد يا ناظر به آن نوشته است:
١. رسالة فى اثبات المعاد الجسمانى,١٦ مرحوم آيت الله شيخ محمد حسين غروى اصفهانى (م.١٣٦١ق) شاگرد حكيم شهيد ميرزا محمد باقر اصطهباناتى (م١٢٨٦ش) از شاگردان طراز اوّل آقا على. در اين رساله معاد جسمانى كاملاً بر مبانى آقا على اثبات شده است, بى آنكه به نام آقا على يا رساله سبيل الرشاد اشاره شود.
٢. مرحوم آيت الله ميرزا ابوالحسن رفيعى قزوينى (م.١٣٩٥ق) رأى آقا على را در معاد جسمانى را پذيرفته و بر مشكلات رساله سبيل الرشاد حواشى نوشته است.١٧
٣. استاد سيد جلال الدين آشتيانى در شرح بر زاد المسافر ملاصدرا (معاد جسمانى)١٨ و نيز مقدمه تحليلى المبدء و المعاد صدرالمتألهين پس از توضيح مفصل رأى آقا على, به نقد آراى حكيم مؤسس دست يازيده, از مبناى صدرالمتألهين در مسأله معاد جسمانى جانبدارى كرده است.١٩
٤. آقاى دكتر غلامحسين ابراهيمى دينانى در نخستين اثر مستقل در زمينه تشريح آراء حكيم مؤسس به نام (معاد از ديدگاه حكيم مدرس زنوزى) به تحليل آراى آقا على درباره معاد جسمانى پرداخته است.٢٠ وى كوشيده است آراى آقا على در اين رساله را در قالب ده مسأله فلسفى به شيوه صدرالمتألهين به سامان درآورد.
١٣. رسالة فى مباحث الحمل (رساله حمليه, رسالة فى اقسام الحمل)
مشهور است كه اين رساله يكى از تعليقات بلند اسفار مى باشد كه به صورت رساله مستقلى درآمده است. هرچند از سوى مصنف نه عنوانى بر آن نهاده شده, نه مقدمه و مؤخره اى بر آن نگاشته شده و نه دليلى بر انتساب آن به اسفار در دست است. در الذريعه از اين رساله ياد شده است.٢١
ابتكارات حكيم مؤسس در مسأله حمل از زمان نگارش مورد عنايت و توجه فلاسفه واقع شده است. رساله حمليه حاوى سى ودو قسمت است كه با عناوينى از قبيل مشاجرة و محاكمة, تحديد, و هم و تحصيل بيان شده است. در رساله حمليه علاوه بر آراى صدرالمتألهين, آراى ارسطو, ابن سينا, سهروردى, دوانى, سيد سند, ميرداماد, مصطفى الحكماء, ملاّ محمد جعفر لاهيجى, ملا احمد يزدى و بعض سادات المعاصرين مورد استناد, تحليل و انتقاد واقع شده است.
آغاز: تمهيدات و تأصيلات نسبة كل مفهوم الى مفهوم آخر هو موضوع له اما بوجود فى مثل ان يقال البياض فى الجسم و اما بتوسيط كلمه ذو او كلمة له بين هوهو…
انجام: … و ان لم يلاحظ معها الوجود و العدم, فالمختار منها هو الاوّل, و لزوم الدور او التسلسل ممنوع, حيث ان العروض عند ذلك تحليلى.
نسخه خطى: مجموعه خطى شماره٥٥٨٨ كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى, قم, رساله پنجم, ورق ١٣٦ تا ١٤٢ (ربع اوّل رساله فقط يعنى تا قوله (بان يكون احدهما عرضيا للآخر هذا كلامه بعين عبارته) صفحه ٢٦, سطر٣, متن چاپى)
چاپ سنگى: ١. رساله فى مباحث الحمل, تهران ١٣١٣ق, ٩٤ صفحه, به خط احمد طهرانى, در آغاز آن فضل الله الهى نوشته است اين نسخه شريفه مباحث الحمل… از نسخه اصل به خط شريف مصنف كه هنوز از مسودّه به مبيضّه نياورده بودند, نقل نموده شد.
٢. در سال ١٣٢٠ش نسخه قبلى تحت عنوان رسالة فى بيان اقسام الحمل در چاپخانه و كتابخانه مركزى تهران افست شده است.
چاپ مصحّح: رساله حمليه, تهران, ١٣٦٣ش. شركت انتشارات علم و فرهنگى, ٨٣ صفحه. نام مصحّح و محقق و مشخصات نسخه اى كه مورد تصحيح قرار گرفته ذكر نشده است, ظاهراً مستند آن همان نسخه چاپ سنگى است.
١٤. رسالة فى التوحيد (الرسالة التوحيدية, رسالة فى مسئلة التوحيد, رسالة توحيديه)
در اوايل اين رساله كه قبل از ١٢٩٤ق تدوين شده, در سه مورد از (تلك التعليقات), (اوائل الكتاب) و (الذى ذكره قدّس سرّه) سخن به ميان آمده است, به رغم تصريح كاتبين ظاهراً ناظر به اوايل سفر ثالث اسفار است و مى بايد آن را در زمره تعليقات مفصّل حكيم مؤسس بر اسفار صدرالمتألهين دانست كه در زمان حيات وى به صورت رساله مستقلى درآمده است. مقدمه رساله توسط يكى از شاگردان آقا على نوشته شده است. رساله توحيديه شامل سيزده فصل است كه مطابق روش رايج آقا على از عناوين متنوّع از قبيل اصل ضرورى, اصل فلسفى, كشف و انارة و… استفاده شده است. وى در هر فصل به يكى از مقدمات مسأله توحيد پرداخته است. به شيوه مألوف حكمت متعاليه رساله با بحثى عقلى برهانى آغاز مى شود و با ذوق عرفانى خاتمه مى پذيرد. حكيم مؤسس بر آن است كه تصويرى عميق و صحيح و مورد تأئيد قرآن كريم از مسأله اساسى توحيد ارائه كند و انديشه دينى را از باورهاى معتزلى, اشعرى, ثنوى, مانوى, دهرى و طبيعى و بالاخره يهودى پالايش نمايد.
آغاز: الحمدلله الذى جعل العقل و المعقولات شراباً لروح من خلع سرابيل الشهوات… الى ان وقعت اليّ فى هذه الاوان رسالة فى مسئلة التوحيد من شيخنا الاعظم و استادنا الافخم… الآقا على الملقب بالمدرس… فاستنسختها… قال ادام الله تعالى اظلاله على رؤس المستفدين: اقول اعلم يا اخا الحقيقة ان مسئلة التوحيد هذه من غوامض المسائل الالهية و المقاصد الربوبية قلّ من وصل اليها حقّ الوصول, و بلغ اليها كمال البلوغ, فلنفصّل القول فيما حسب ما يناسب تلك التعليقات.
انجام: افلاك عناصر و مواليد اعضا
توحيد همين است دگرها همه فنّ و ناهيك فى ذلك تضاعيف ما بينّاه, فاحسن تدبّرها كلّها, و السلام.
نسخ خطى:
١. مجموعه خطى شماره ٥٥٨٨ كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى, قم, رساله چهارم, تاريخ كتابت جمادى الاخرى ١٢٩٤ نام كاتب ذكر نشده است.
٢. مجموعه خطى شماره١١٠ كتابخانه مدرسه علميه ولى عصر(ع) خوانسار, كاتب محمد على شريف خوانسارى, تاريخ كتابت براساس رساله قبلى و بعدى بين ١٢٩١ تا ١٢٩٥.
٣. مجموعه خطى شماره٩٦٤٦ كتابخانه آستان قدس رضوى, مشهد, تاريخ كتابت ١٢٩٦, كاتب محمد على كرمانشاهى.
٤. مجموعه خطى شماره١٩٧٤٥ كتابخانه آستان قدس رضوى, مشهد, كاتب سيد احمد صفاى (م١٣٥٩ق) تاريخ كتابت مشخص نيست.
اين رساله توسط نگارنده تصحح و تحقيق شده است و در كتاب خرد جاودان در دست انتشار است. ان شاءالله.
١٥. رسالة فى طريقة الصديقين
اين رساله از تعليقات تفصيلى حكيم مؤسس بر فصل اوّل از موقف اول از سفر ثالث اسفار در بحث از اثبات وجود و وصول به معرفت ذات واجب تعالى است كه به صورت رساله مستقلى درآمده است. نام رساله از سوى كاتب نسخه اقدم بر آن نهاده شده است. مطالب اين رساله با رسالة فى العلة و المعلول كه آن هم از تعليقات مفصل وى بر اسفار محسوب مى شود, در مواضع متعدّدى مشترك و مشابه است. آقا على در اين رساله آن چنان كه روش حكيمان متعاليه است با تكيه بر آيات و روايات اهل بيت(ع) و براهين عقلى در اثبات واجب كوشيده است. در اين رساله علاوه بر صدرالمتألهين آراى ابن سينا, انباذ قلس و قاضى سعيد قمى نيز مورد استناد, بررسى و احياناً نقد واقع شده است. اين رساله فاقد مقدمه است.
آغاز: قوله قدس سرّه (وتقريره) اعلم يا اخا الحقيقة ايّدك الله بنور منه انّ الماهيات بحسب انفسها مع عزل النظر عن وجوداتها لايمكن اعتبار الصدق و الحمل فيها….
انجام: … وقوله عليه السلام فى دعاء الصباح (يا من دلّ على ذاته بذاته) اشارة الى القسمين, فافهم ذلك كلّه, وفقك الله للوصول الى سبيل معارفه.
نسخ خطى:
١. نسخه خطى شماره٣٨٨ كتابخانه آستان قدس رضوى, مشهد, ١٤ برگ.
در آغاز آن آمده است: (هذه تعليقة علّقها الحكيم البارع المتألّه الآقا على على طريقة الصديقين من الاسفار فرغ من استنساخها الفقير الى الله الغنى عباس بن على الموسوى فى يوم السبت السادس و العشرين من شهر جمادى الاولى ١٣٠٧.
٢. نسخه خطى شماره٣٩١ كتابخانه آستان قدس رضوى, مشهد, تحت عنوان تعليقة الاسفار, ١٢ ورق, فاقد نام كاتب و تاريخ كتابت.
رساله طريقة الصديقين تاكنون منتشر نشده است.
١٦. رسالة فى العلّة و المعلول
اين رساله از تعليقات مفصل آقا على بر فصل ٢٦ از مباحث علت و معلول اسفار (ج٢, ص٢٩٩) است كه در زمان حياتش به صورت رساله مستقلى درآمده و بسيارى از مضامين آن با رساله طريقة الصديقين مشابهت فراوانى دارد, اگرچه مضامين مختص نيز در هر دو به چشم مى خورد. رساله مشحون از آيات و روايات و نكات عرفانى و براهين عقلى در الهيات بالمعنى الاخص است و از طريق عليت به عالى ترين مراتب توحيد نقب مى زند. آقاعلى در بدايع الحكم (صفحه ١٩٦ چاپ سنگى) از اين رساله اينگونه ياد كرده است: (نگارنده حروف در زمان گذشته در مباحث عرفانيه علت و معلول اسفار اربعه صدرالمتألهين در آنجا كه مى فرمايد (فصل فى الكشف عما هو البغية القصوى) حاشيه در بيان اين بغيه قصوى و مطلب اعلى نوشته ام) در اين رساله علاوه بر صدرالمتألهين عباراتى از انباذ قلس و قاضى سعيد قمى مورد بحث قرار گرفته است.
آغاز: قال صدرالمتألهين قدس سره فى كتاب الكبير فى مبحث العلة و المعلول فصل فى الكشف عما هو البغية القصوي… اعلم يا اخا الحقيقه ايدك الله تعالى ان الماهيات بحسب نفسها مع عزل النظر عن وجوداتها لايمكن اعتبار الصدق و الحمل فيها…
انجام: وقال المتأله العظيم و المحدث العليم قاضى سعيد القمى قدّس سرّه: (اعلم انه لاتنافى بين القول بانّه لاشئ معه وهو معكم اينما كنتم و ذلك من غوامض العلم الالهي… و ذلك من المستحيلات) انتهى.
نسخ خطى:
١. مجموعه خطى شماره٩١٨ كتابخانه مدرسه مروى تهران, كاتب محمد بن محمد باقر الخراسانى, تاريخ كتابت ١٢٩٨.
٢. ميكرو فيلم شماره ١/٢٩٨٦ كتابخانه مركزى دانشگاه تهران خط عبدالعلى زنجانى, ورق ٢٠٩ تا ٢١٤, رساله ٢٧ مجموعه.٢٢ تاريخ كتابت مشخص نيست.
انجام اين نسخه: (و الى ما ذكرنا اشار بقوله ايها السالك الى قوله بهائه) يعنى فاقد صفحه آخر نسخه اوّل است. اين رساله تاكنون منتشر نشده است.
١٧. رسالة فى الوجود الرابط (رسالة فى الوجود الرابطى, رسالة فى تحقيق الوجود الرابطى)
اين رساله شرح آراى صدرالمتألهين در اسفار درباره وجود رابط است, هرچند فاقد مقدّمه يا مؤخره اى در تصريح به ارتباط آن با اسفاپاورقي : ١. موافق با ١١٩٧ـ ١٢٦٨ش و ١٨١٨ـ١٨٨٩م, متولّد اصفهان, مدفون در جوار حضرت عبدالعظيم ره. ٢. فهرست آثار به روايت رساله سرگذشت: ١. رساله اى در اينكه منطق از علوم حكميه است ٢. سبيل الرشاد فى اثبات المعاد, ٣. حواشى و تعليقات بر اسفار ٤. بدايع الحكم ٥. غزليات و اشعار. فهرست آثار به روايت الذريعه فى تصانيف الشيعه شيخ آقا بزرگ طهرانى, ١. بدايع الحكم (٣/٦٤) ٢. الحاشية على شرح الهداية الاثيرية (٦/١٣٨). ٣. الحاشية على الاسفار (٣/٢٠) ٤. الرسالة الحملية (٧/٩٢) ٥. سبيل الرشاد فى اثبات المعاد الجسمانى (١٢/١٣٩) ٦. رسالة فى الوجود الرابطى (٢٥/٣٨). ٣. از قبيل ملا على نورى, آقاى محمدرضا قمشه اى, ملا آقا قزوينى, ملا محمد اسماعيل درب كوشكى, و…. ٤. با تشكر از استاد سيد جلال الدين آشتيانى, استاد عبدالحسين حائرى و آقاى ابراهيم اشك شيرين. ٥. ميرزا على اكبر دو جوابيه به اين سؤالات داده است يكى مختصر و ديگرى مفصّل. جوابيه مختصر در نامه فرهنگستان علوم, شماره ٣, صفحه ١٣٢ تا ١٤٠ درج شده است. جوابيه دوم تحت عنوان رساله بديعة الهيه فى بيان مفهوم الماهية و الوجود در مجموعه رسائل كلامى و فلسفى و ملل و نحل ميرزا على اكبر مدرس يزدى حكمى (تهران, ١٣٧٣ش) منتشر شده است. ٦. ر.ك به سيد احمد صفايى, كشف الاستار, ج٤, ص٢٩٠. ٧. اين سؤالات نخست شش, سپس هفت و بالاخره به شانزده مى رسد. بديع الملك نخست از حكيم يزدى شش سؤال را مى پرسد. پس از دريافت جوابيه حكيم يزدى سؤال هفتم را به آنها اضافه كرده براى دومين بار تقاضاى پاسخ مى كند. پس از دريافت پاسخ دوم از حكيم يزدى, از آقا على مدرس تقاضاى پاسخگويى به هفت سؤال را مى كند. براى آشنايى با شانزده سؤال بديع الملك نگاه كنيد به نامه فرهنگستان علوم, شماره ٤, ص١٤٧ـ١٥١, تهران, تابستان ١٣٧٥. ٨. (بحمدالله نسخه اصل دستنويس حكيم زنوزى از گزند حوادث مصون مانده و پس از گذشت بيش از يك قرن هم اكنون در اختيار ماست…) دكتر سيد مصطفى محقق داماد, نامه فرهنگستان علوم, شماره ٣, ص١٣٣ و شماره ٤,, ص١٣٨. ٩. بدايع همزمان در تهران, تبريز, قم جداگانه تصحيح شده و در شرف انتشار مى باشد. در تهران براساس نسخه اصل از يك سو آقايان ابراهيم اشك شيرين و على اصغر مهدوى و از سوى ديگر آقاى سيد مصطفى محقق داماد, در تبريز براساس سه نسخه كتابخانه ملك و چاپ سنگى آقاى محمد جواد ساروى, و در قم براساس نسخه چاپ سنگى آقاى احمد واعظى. ١٠. سيد جلال الدين آشتيانى, مقدمه انوار جليه ملا عبدالله زنوزى, ص٢٠ـ٢١. مقدمه الانوار القدسيه, ص٥٥, شرح حال و آراى فلسفى ملاصدرا, ص٢١٥, مقدمه المبدء و المعاد, ص٥٢, شرح زاد المسافر, ص٢٥٣. ١١. الذريعة, ج٣, ص٢٠. ١٢. نسخه ششم و هفتم را هنوز نديده ام. ١٣.نامه فرهنگستان علوم, شماره ٤, ص١٣٦. ١٤. از شوارق الالهام حداقل دو چاپ سنگى منتشر شده, در چاپ سنگى رايج تعليقات آقا على مدرس درج نشده است. از چاپ سنگى مورد نظر نسخه اى در كتابخانه مدرسه آيت الله گلپايگانى در قم شماره ٤٢٥٢ موجود است. ١٥. سيد جلال الدين آشتيانى, مقدمه الشواهد الربوبية, ص١٥٤ (مشهد, ١٣٤٦ش). ١٦. فصلنامه نور علم, شماره ١٢, قم, آبان ١٣٦٤ش, ص١٣٥ـ١٤٠, تصحيح رضا استادى. ١٧. به نقل از استاد سيد جلال الدين آشتيانى از شاگردان مرحوم ميرزا ابوالحسن رفيعى قزوينى, شرح بر زادالمسافر ملاصدرا, معاد جسمانى, حاشيه صفحه ٣٠٢ (تهران, ١٣٥٩ش). يكى از اين حواشى در پاورقى صفحات ٣٠٢ و ٣٠٣ شرح بر زادالمسافر نقل شده است. تاكنون اثرى از شرح مرحوم رفيعى قزوينى نيافته ام. ١٨. سلسله مقالات استاد سيد جلال الدين آشتيانى تحت عنوان معاد جسمانى از سال ١٣٥١ش در نشريه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد منتشر شد. چاپ دوم اين مقالات تحت عنوان شرح بر زادالمسافر ملاصدرا را در سال ١٣٥٩ در تهران انتشار يافت. نقد آراء آقا على ص٢٥٢ـ٣٢٠. ١٩. المبدء و المعاد, تهران, ١٣٥٤ش, ص٥٢ ـ ٨٨ مقدمه. مطالب اثر اخير اخص از مطالب اثر قبلى است. ٢٠. تهران, ١٣٦٨ش, انتشارات حكمت, ٢٩٨ص. ٢١. الذريعه, ج٧, ص٩٢; طبع مع بعض رسائله. ٢٢. كتابشناس خبير مرحوم محمدتقى دانش پژوه در صفحه ٧٥٢ فهرست ميكروفيلمهاى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (تهران, ١٣٤٨ش) عنوان رساله ٢٦ اين مجموعه (تحقيق فى بيان معنى الوجود, شهاب الدين حسينى شيرازى نيريزى) را با مصنف رساله ٢٧ (تعليقة على مبحث العلة و المعلول من الاسفار الاربعة, آقا على مدرس) سهواً به عنوان يك رساله معرفى كرده است. ٢٣. كتابشناس ماهر استاد عبدالحسين حائرى در صفحات ٩٧ و ١٣٥ جلد پنجم فهرست با ارزش خود از نسخ خطى كتابخانه مجلس شورا (تهران, ١٣٤٥ش) اين اثر را تعليقات بر حواشى عبدالرزاق معرفى كرده اند كه دقيق آن تعليقات بر حواشى ملا عبدالله زنوزى بر حواشى عبدالرزاق است. ٢٤. رسائل الشيخ الرئيس ابى على الحسين بن عبدالله بن سينا, الجزء الاول, اعداد محسن بيدارفر, قم, ١٤٠٠ق, الرسالة السابعة, ٢٣٧ـ٢٤٠. ٢٥. به نقل دكتر سيد مصطفى محقق داماد, نامه فرهنگستان علوم, شماره ٤, ص١٣٨, تهران, تابستان ١٣٧٥ش. مقاله نخبگان علم و عمل ايران, آقا على مدرس تهرانى. عكس صفحه اى از اين نسخه خطى در ضمن مقاله درج شده, اما به مشخصات نسخه و آغاز و انجام آن اشاره اى نشده است. ٢٦. (بر هامش بسيارى از صفحات, حاشيه هايى از حكيم مزبور به امضاى مدرس موجود است. تعليقاتى نيز بدون امضا است. بيشتر اين تعليقات فارسى است و زير برخى از آنها نوشته شده: سمع يا كذا سمع عن استادى رحمه الله تعالى. به نظر نگارنده, اين تعليقات نيز از حكيم مزبور است و از اين نظر نسخه اى نفس به شمار مى رود…) عبدالحسين حائرى, فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى, تهران, ١٣٤٥ش, جلد پنجم, ص٣١ـ٣٢. واضح است كه نفاست نسخه حيثيت هاى متفاوتى دارد. ٢٧. اثولوجيا, افلوطين عند العرب, نصوص حققها و قدّم لها عبدالرحمن بدوى, قاهره ١٩٥٥م, الطبعة الاولى فى ايران, قم, ١٤١٣هـ.ق. ٢٨. بعضى از اساتيد معتقدند اين رساله همان رساله حمليّه است و رساله جديد و مستقلى نيست. اين ادعا محتاج اثبات است, بويژه اينكه در رساله حمليّه از منادى كه از عنوان اين رساله برمى آيد بحث نشده, بعلاوه حجم رساله حمليه با كميت ياد شده اين رساله سازگار نمى باشد. ٢٩. به نقل سيد مصطفى محقق داماد, نامه فرهنگستان علوم, شماره ٤, ص١٣٧, تهران, تابستان ١٣٧٥. ٣٠. ضمناً در نسخه خطى شماره ٦٢٩ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى چند ذكر و منطر مختصر به نقل از آقا على ذكر شده كه از نقل آنها صرف نظر كرديم. ٣١. به نقل استاد سيد جلال الدين آشتيانى شاگرد حكيم قزوينى. ٣٢. و نيز ر.ك. به مجله وحيد, سال ١٠, شماره ٥, مرداد ١٣٥١ (پياپى١٠٥), ٥٨٤ ـ٥٩١. زنوزى, على بن عبدالله.