آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٣ - چند کتاب درباره اديان - طالقانى محمدعلى
چند کتاب درباره اديان
طالقانى محمدعلى
آگاهى از نتيجه تحقيقات دانشمندان متخصص در اديان براى پژوهشگران فرهنگ اديان, بررسيهاى تطبيقى اديان و آشنايى با مسائل اديان ديگر, كه احياناً به تقريب بين اديان خواهد انجاميد, امروزه ضرورتى است غير قابل انكار. دسترسى فارسى زبانان و اعراب به اين تحقيقات به علل زير مشكلاتى در بر دارد: نخست اينكه تحقيق درباره اين مسائل نيازمند اطلاع از تاريخ اين اديان و زمينه هاى فرهنگى ـ تاريخى آن و در نتيجه آگاهى به چند زبان دارد كه همه گاه ميسر نيست. دو ديگر اينكه اين كتابها معمولاً براى پژوهشگران ويژه اى تهيه شده, تعداد آن معمولاً اندك و جز در پاره اى كتابخانه هاى تخصصى و اختصاصى به دست نمى آيد و در همه كتابفروشيها موجود نيست. سه ديگر آنكه براى تحقيق وافى در اين زمينه سالها كار و كوشش و مراجعه به كتب كهن و مهجور لازم است كه در دنياى پرجوش و خروش فعلى و غم معيشت و نبودن حامى معتبر براى همه كس ميسر نيست. لاجرم براى پيشبرد كارها در اين زمينه بايد از نتيجه تحقيقات ديگران استفاده كرد. در اين مورد لازم به تذكر است كه قبل از دست زدن به اين كار بايد نخست اعتبار علمى و تحقيقى نويسنده و بيطرفى پژوهشى نويسنده ثابت گردد و نبايد شيفته عناوين و القاب شد و هر كارى را بنياد آگاهى قرار داد.
نگارنده در چند سال گذشته ضمن تحقيقات ويژه خود به پاره اى كتب برخورده است كه مختصرى از آنها را براى آگاهى طلاب علوم دينى عرضه مى دارد. شك نيست كه تصميم گيرى درباره استفاده از آنها و احياناً ترجمه آنها به زبان فارسى بايد با رهنمود علماى اعلام و محققين صورت گيرد و به جميع جوانب امر توجه كافى مبذول گردد. اينك خلاصه كوتاهى در معرفى پاره اى كتابها:
١. عيسى عليه السلام در اسلام: نوشته محمد عطا الرّحيم
JESUS, A Prophet of Islam
By: Muhammad At ur-Rahim
Published by: Begum Aisha Bawany Waqf
P.O. Box No.٤١٧٨, Karachi- ٢(Pakistan)
Date of Publication ١٩٨٠
تحقيق مفصل و معتبرى است كه به قول نويسنده سى سال صرف آن شده است. نحوه تحقيق علمى است و از نوشته هاى بسيار قديمى آباى كليسا و الواح مكشوفه در بحرالميت و تواريخ قديمى كليسايى و نوشته هاى معتبر دانشمندان كليسايى و تاريخ و غيره استفاده بسيار شده است. تحرير انگليسى كتاب حاكى از تبحّر نويسنده در اين زبان دارد. افسوس كه ظاهراً در تعداد كمى چاپ شده و شايد جز مسلمانان مقيم انگلستان و معدودى محقق كسى از آن آگاه نشده باشد. هزينه چاپ بر عهده (موقوفات بيگم عايشه بوانى) بوده است و آقاى آندرو واگلاس هميلتون, كه ظاهراً از مسلمانان انگلستان است, مقدمه بسيار خوبى بر آن نوشته است. پاره اى از نكات جالب اين كتاب: قبول وحدانيت بارى تعالى توسط مسيحيان تا حدود سال ٢٥٠ ميلادى و سپس افزودن نخست كلمه (رب) پس از (اله, قادر متعال) و تأثير خدايان متعدد يونانى و فلسفه يونانى بر آن و نفوذ امپراتوران رومى و بالاخره رواج (تثليث) از سال ٣٥٠ است. حتى در اين مرحله نيز مؤلف به اعتراض (آريوس) از رهبران كليساى افريقايى اشاره كرده و معتقد است كه قبول اسلام توسط مسيحيان افريقاى شمالى و آسياى غربى متأثر از قبول اصل توحيد در اين جوامع بوده است.
تحقيق درباره حيات جسمى عيسى(ع) و اينكه وى از طبقه (احناف) آيين يهود بوده است و اين احناف با تحريفاتى كه درباره تعليمات موسى(ع) رايج شده بود مخالفت داشته اند, بحث جالب ديگرى از اين كتاب است. تحقيق درباره تاريخ تأليف اناجيل اربعه و فاصله آنها با زمان حيات حضرت عيسى(ع). انجيل مرقس در سالهاى ٧٥ـ٦٠ ميلادى نوشته شده و او خواهرزاده قديس (بارتاباس) بوده است (كه در انجيل متروك و مهجور او صحبت از (احمد) مى شود). انجيل توما مدتى بعد و براساس همان انجيل نخست. (متى) عامل خراج بوده است و هميشه در سفرهاى عيسى(ع) همراه او نبوده است و انجيل يحيى در حدود سال ١٠٠ ميلادى نوشته شده است (و اين يحيى را نبايد با يحيى حوارى اشتباه گرفت.) تشابه اسناد قديمى مسيحى با آيات قرآن گهگاه گوشزد شده است و درباره انجيل (برناباس) بحث مفصلى شده و انديشه توحيدى قديمى و جديد در آيين مسيحيت و وضع امروزه مسيحيان و مقام عيسى(ع) در قرآن و حديث مورد بررسى قرار گرفته است.
٢. مؤلف عهد عتيق كيست؟
Who wrote the Bible?
By: Professor Richard Elliott Friedman
Published by: Jonathan Cape, London
Date of Publication: ١٩٨٨
طرز چاپ و انتشار و تبليغ درباره اين كتاب درست نقطه مقابل كتاب بالاست. اين كتاب بر روى كاغذ بسيار مرغوب و با بهترين اسلوب اروپايى چاپ شده است. برخلاف كتاب اول كه با چاپ ساده و جلد مقوايى ساده و طرح ساده تر. اين كتاب كه در ٢٩٩ صفحه چاپ شده است از آغاز مورد بررسى و نقد گسترده استادان كرسيهاى عهد عتيق در دانشگاههاى مختلف قرار گرفته و بر رونق و اشتهار و فروش آن, حتى براى خوانندگان غير متخصص, افزوده و در بيشتر كتابفروشيهاى معتبر يافت مى شود. براى نمونه پرفسور فرانك موركراس, استاد مطالعات عبرى دانشگاه هاروارد, پرفسور ديويد نوئلى فريدسن, استاد مطالعات عهد عتيق دانشگاه ميشيگان و پرفسور ابراهام حكمت, استاد عهد عتيق دانشگاه عبرى قدس (اورشليم) نقدهاى گرانقدرى نوشته آند.
پرفسور فريدمن, مؤلف كتاب, استاد مطالعه تطبيقى اديان در دانشگاه كاليفرنيا مى باشد. وى معتقد است كه عهد عتيق علاوه بر جنبه هاى دينى, متضمن نكات تاريخى, لغوى, جغرافيايى است و در نتيجه, تحقيق درباره نويسندگان آن, نكات مورد نظر در رشته هاى مزبور را نيز روشن مى سازد. وى در اين كتاب بسيارى از منقولات سنتى در اين زمينه را با ديد انتقادى مورد نظر قرار داده و با عرضه چند نقشه مختلف درباره محل اسباط در سرزمين فلسطين و اشاره به ظرايف لغوى و زبان شناسى عبرى و ساير زبانها, و نيز با توجه به رقابتهاى مذاهب مختلف در داخل آيين يهود و برداشتهاى آنها از وقايع تاريخى, نويسندگان مختلف بخشهاى گوناگون اين كتاب مقدس, از جمله (كتب خمسه) منسوب به حضرت موسى(ع) را معرفى و علت برداشتهاى مختلف ـ و گاهى متضاد ـ اين كتاب را روشن نموده است.
اين كتاب شبيه است به تحقيق بزرگان عاليمقدار اسلام و خاصه شيعه درباره حديث و نقد صحاح سته و پاره اى احاديث مجعول و علت جعل آنها و گمراهى حاصله از آنها. نهايت اينكه با توجه به طبع كتاب عهد عتيق و قدمت آن در اين مورد, تحقيق بيشتر متوجه است به متن كتاب, و نه احاديث آيين موسوى.
با اينكه كتاب به زبان فصيح, ولى ساده انگليسى نوشته شده است, لكن چون متضمن نكات تخصصى تاريخى, دينى, زبانشناسى و غيره است, استفاده از اصل متن شايد براى كسانى كه به انگليسى آشنا هستند, يا حتى بر اين زبان تسلط دارند, آسان نباشد. ترجمه اين كتاب به زبان فارسى, توسط شخص يا حتى اشخاص صلاحيتدار و البته با كمك مالى موقوفات, قوياً توصيه مى شود تا طلاب علوم دينى و ديگران نه تنها با برداشتهاى يك استاد مشهور و معتبر عهد عتيق, كه براى مطالعات تطبيقى اديان ضرورى است, آشنا شوند, بلكه در مورد تحقييق نيزظرايفى را دريابند.
٣. تاريخ اسلام در سيسيلى (صيقل)
A History of Islamic Sicily
By: Professor Aziz Ahmad
Published by: Edinburgh University Press, ١٩٧٥
كتاب تاريخ اسلام در سيسيلى, نشريه شماره١٠ مجموعه (بررسيهاى اسلامى) است. اين مجموعه مفيد به بررسى تاريخ سرزمينهاى اسلامى به نحو فشرده و مختصر مى پردازد. تحقيق مربوط به (اسپانياى اسلامى) كه توسط سردبير مجموعه, پرفسور مونتگمرى وات تهيه شده است قبلاً توسط نگارنده اين گزارش به فارسى برگردانده شده و چاپ دوم آن توسط (نشر يلدا) به طرز مرغوبى در تهران انتشار يافته است.
تاريخ اسلام در سيسيلى توسط پرفسور عزيز احمد, استاد مطالعات اسلامى دانشگاه تورنتو, و با نفقه شوراى تحقيقاتى كانادا, انجام گرفته است. نامبرده به منابع كار خود دسترسى داشته و اگرچه كتاب و نحوه تحرير آن قدرى خشك و تقويم وار در ١٤٧ صفحه تنظيم يافته است, كتابى است بسيار مفيد و معتبر و برگرداندن آن به فارسى براى استفاده طلاب علوم دينى, تاريخ و ديپلماسى بسيار ضرورى است. نهايت آنكه مترجمى بايد كه هم به زبان انگليسى آشنايى كامل داشته باشد و هم دسترسى وافى و اطلاع كافى از تواريخ اسلامى عربى, تا در برگرداندن اسماء تاريخى, نامهاى اصلى اشخاص و نهادها به سياق سنتى انجام گيرد و تاريخ اسلامى اين ناحيه با به كارگيرى اسماء فرنگى قطع نشود. كتاب داراى يك نقشه و تصوير است.
چنين به نظر مى رسد كه تهاجمات به اين جزيره نخست از طرف حكومت شامات در زمان امويان صورت گرفت و سپس حكمرانان شمال افريقا اين مهم را ـ خاصه در آغاز حكومت عباسيان ـ عهده دار شدند و فعاليتهاى شديد در اين مورد با حكومت فاطميون مصر ادامه يافته است. روى هم رفته از اواسط قرن هفتم ميلادى حمله مسلمين به جزيره سيسيلى و ساير جزاير درياى مديترانه (بحرالروم) از سوى حكومت شام, حكومت افريقيه و حكومت اسپانيا آغاز شده و تا اواسط قرن هشتم ميلادى ادامه داشته است. به نظر مى رسد كه در اين مدت غرض نهايى بيشتر دسترسى به غنايم و اسيران جنگى بوده است. در نيمه دوم قرن هشتم فعاليتهاى مسلمين تخفيف پذيرفته و دوباره از آغاز قرن نهم با شدت بيشتر ـ و با استفاده از ؟ بين حكمرانان بزنطيه, متمركز در قسطنطنيه (اسلامبول بعدى) و فرمانروايان جنوب ايتاليا و سيسيلى ـ دنبال شده و رويهمرفته طى سه قرن نهم و دهم و يازدهم ميلادى نه تنها اين جزيره تحت حكومت مسلمين قرار داشته, بلكه گاهى از اوقات قسمت اعظم جنوب ايتاليا نيز تحت نفوذ مسلمين بوده است. آثار عظيم و تأثير فرهنگى و حكومت مسلمين نه تنها طى اين مدت بلكه قرنها پس از پايان حكومت مسلمين نيز ادامه داشته و سنت رايج در اين ديار بوده است. اسناد, مدارك و مقاوله نامه ها و عهدنامه هاى اين دوره و دوره اى از حكومت مسلمين بيشتر به دو زبان عربى و لاتينى يا عربى و يونانى تنظيم مى شده است. تعداد كثير لغات عربى موجود در زبانهاى محلى اين ناحيه حكايت روشنى از برترى فرهنگى آن دوره مسلمين داشته است. در بسياى از كليساهاى جامع اين دوره و دوره هاى بعدى نوشته هاى عربى و تزئينات اسلامى بوضوح ديده مى شود. لباسهاى افراد و موسيقيدانان دربارى اصالت فرهنگ سيسيلى در اين دوره را نشان مى دهد و استفاده از نقوش, حروف و عبارات عربى در البسه سلاطين و قديسين دوره هاى بعدى بخوبى ادامه فرهنگ اسلامى در اين ناحيه را نشان مى دهد.
اگر اين كتاب بسيار مفيد تاكنون به زبان فارسى برگردانده نشده است, ترجمه آن قوياً توصيه مى شود.
٤. عهد عتيق از عربستان مى آيد
The Bible Came From Arabia
By: Kamal Salibi
Published by: Jonathan Cape ١٩٨٥
Price:(?) ١٠.٩٥ UK
اين كتاب توسط پرفسور كمال صليبى, استاد تاريخ در دانشگاه امريكايى بيروت نوشته شده و در ٢٢٣ صفحه به بهترين وجه عرضه شده است. پرفسور صليبى به زبانهاى عربى (كه زبان مادرى اوست), عبرى و انگليسى تسلط كامل دارد و در علم جديد فقه اللغه متبحّر است.
نظريه فوق العاده برجسته و شگفت انگيز پرفسور صليبى, كه در صورت تأييد و تنفيذ كشفيات باستانشناسى در عربستان, انقلابى در تاريخ عهد عتيق و مردم شناسى زمانهاى تاريخى قوم يهود, جغرافياى محلهاى مذكور در عهد عتيق و فواصل آنها ايجاد خواهد كرد, به طور خلاصه چنين است: (قوم قديم يهود در منطقه عسير, در جنوب غربى شبه جزيره عربستان, در محيطى به طول و عرض ٢٠٠ كيلومتر در ٦٠٠ كيلومتر زندگى مى كردند و كتاب عهد عتيق بر مبناى تاريخى ـ جغرافيايى و مردمشناسى آن دوره تنظيم شده است.)
تاكنون گمان مى رفت كه محل نشو و نماى قوم يهود و فرهنگ و دين آن در منطقه فلسطين امروزى است. اين كتاب اين نظر را رد مى كند و در صورتى كه حفاريهاى منطقه عسير نظر پرفسور صليبى را تأييد كند, برداشت دانشمندان درباره يكى از كهنترين اديان و سرزمين تاريخى آنها يكسره ديگرگون خواهد شد.
داستان حصول به اين نظريه را پرفسور صليبى چنين توضيح مى دهد: (وصول به چنين نظرى اتفاقى بوده است. من درباره نامهاى غير عربى در عربستان غربى مطالعه مى كردم كه نسخه اى از مجله فهرست جغرافيايى (منتشره در سال ١٩٧٧), در عربستان سعودى, به دستم افتاد. در اين فهرست, نامهاى جغرافيايى را جستجو مى كردم كه اندك اندك به نظرم آمد كه در سرزمين عهد عتيق حركت مى كنم. نخست درباره يافته خود ترديد داشتم. مطالعه بيشتر و برخورد با ساير عوامل و نشانه ها مرا در نظر خود تأييد مى كرد, بويژه كه نامهاى جديد و محيط جغرافيايى كشف شده جديد رابطه هاى بسيارى را كه در تطبيق عهد عتيق با فلسطين بلاجواب مى ماند, جوابگوست). مثلاً در حالى كه يهوديان قديم خود را عبرى مى دانستند, چرا در پاره اى جاهاى عهد عتيق از آنها خواسته شده است كه ريشه خود را آرامى بدانند. و يا چرا در حالى كه اردن هميشه در عهد عتيق اشاره به اردن جغرافيايى فعلى دارد, هيچگونه اشاره اى به رود اردن در عهد عتيق ديده نمى شود.
پرفسور صليبى معتقد است كه عهد عتيق همواره بد ترجمه و نيز تحريف شده است. وى مى گويد در حدود قرن پنجم يا ششم قبل از ميلاد مسيح زبان عبرى قديم از رواج افتاد. براى درك صحيح عهد عتيق يا بايد به تفسير سنتى اين كتاب رجوع كرد (كه در قرن ششم تا دهم ميلادى, يعنى هزار سال پس از رواج افتادن عبرى تنظيم و مصوّت گرديده) و يا به زبانهاى هم خانواده با عبرى قديم (مانند عربى, يا سريانى, كه شكل باقيمانده زبان آرامى قديم است), كه هنوز زنده و رايج است رجوع كرد. وى راه دوم را برمى گزيند; زيرا معتقد است كه دانشمندانى كه عهد عتيق را تنظيم كردند به زبان رايج عبرى آشنايى نداشتند و احتمالاً تنظيم آن براساس حدسيات و فرضيات صورت گرفته است. نكته بسيار مهم آن است كه اين زبانها در اصل مصوت نبوده و فقط ريشه كلمات (معمولاً به صورت ثلاثى و احياناً رباعى افعال) به كتابت درمى آمد, و در جريان تنظيم و صوت گذارى تحريفات عمده صورت گرفته است. علاوه بر اين بسيارى از حروف ريشه ثلاثى و رباعى نيز تا به امروز قلب و جابجا شده است. مثلاً كلمه زوج, يعنى ز. و. ج, امروزه در لهجه لبنانى به صورت جوز, يعنى ج. و. ز, درآمده است.
توجه كليه تاريخ دانان, زبان شناسان و علاقه مندان به بحثهاى عميق فقه اللغه را بدين كتاب گرانقدر جلب مى نمايد.