آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - كتابشناسى استاد سيّد جلال الدين آشتيانى - حقدار على اصغر

كتابشناسى استاد سيّد جلال الدين آشتيانى
حقدار على اصغر

(تأليفات, مقالات, مصاحبه ها و تصحيحات) مقدمه:
استاد علامه سيد جلال الدين آشتيانى از بازماندگان حكماى متألّه اسلامى در دوران معاصر و از شارحان و محققان افكار حكمى ملاصدرا به شمار مى رود. مستشرق معروف فرانسوى هانرى كربن كه مدتى را با همكارى حضرت استاد در نشر آثار فلسفى اسلامى سپرى كرد و خود نيز از فلسفه آموختگان غرب بود, در اشاره به جايگاه علمى ـ فلسفى استاد آشتيانى, كارهاى تحقيقاتى ايشان را نقطه عطفى در تاريخ فلسفه اسلامى دانسته و مى نويسد:
(…ما اين اشاره اجمالى به مكتب مشهد را با بيان آثار يكى از استادان جوان فلسفه در دانشكده الهيات دانشگاه مشهد به پايان مى بريم. زمانى مى توانيم خط مشى, فعاليت و خلاقيت سيد جلال الدين آشتيانى را توصيف نماييم كه بگويم او ملاصدراى ديگرى است. هم اكنون آثار او ـ كه حاصل تعليمات سنتى استادانى است ـ داراى اهميت است: رساله درباره وجود از ديدگاه عرفان و فلسفه: شرحى بر مقدمه شرح داوود قيصرى بر فصوص الحكم ابن عربى كه مجلد اول آن (در هفتصد صفحه) مسائل اساسى عرفانى را تجديد و مورد بررسى قرار مى دهد; تصحيح چندين متن با حواشى و تعليقات بسيار ژرف مانند شرح لنگرودى بر كتاب المشاعر ملاصدرا, متن شواهد الربوبية ملاصدرا با شرح سبزوارى, تصحيح شانزده رساله… وبالاخره اقدامى كم سابقه (راقم اين سطور نيز در تهيه بخش فرانسه شركت دارد) كه همان انتشار منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران از ميرداماد و ميرفندرسكى تا زمان حاضر است كه جلد اول آن منتشر شده است… اين منتخبات نه يك ترازنامه, بلكه نقطه آغاز خواهد بود.)١
مرحوم دكتر حميد عنايت نيز در اشاره به مدرسان حكمت سنتى در ايران معاصر از علامه طباطبائى و استاد آشتيانى نام مى برند.٢
حضرت استاد اكنون در جوار بارگاه قدس حضرت ثامن الحجج(ع) عهده دار تدريس حكمت و عرفان در محفل انس اخوانِ صفاست و مشتاقان فلسفه و عرفان اسلامى را از داخل و خارج كشور در گرماى شمع وجود خويش به معنويت اصول عالى اسلام هدايت مى نمايند و بيشترين اوقات خود را صرف تأليف و تحقيق مى كنند.
استاد سيد جلال الدين آشتيانى در سال ١٣٠٤ شمسى در قصبه آشتيان از توابع اراك متولد شده و دوره ابتدايى تحصيلات خود را در همانجا به پايان رساند. در سال ١٣٢٣ شمسى به راهنمايى و تشويق جناب آيت الله آقاى ميرزا ابوالقاسم دانش آشتيانى براى فراگرفتن علوم دينى و معارف اسلامى عازم حوزه علميه قم مى شوند و پس از فراگيرى كتب مقدماتى, به حوزه تدريس خارج فقه و اصول مرحوم آيت الله العظمى بروجردى(ره) حاضر مى شوند. ايشان به مدت هشت سال به حوزه تدريس فلسفه و تفسير قرآن و اصول فقه مرحوم علامه طباطبائى(ره) حاضر شده و الهيات شفا و الهيات اسفار به انضمام قريب به يك دوره اصول فقه و قسمتى از تفسير قرآن را خدمت آن جناب تلمّذ كردند.
استاد آشتيانى براى تكميل فلسفه و حكمت الهى به شهرستان قزوين مسافرت كرد و در سفر نفس اسفار به همراه قسمتى از امور عامه آن از محضر پرفيض فيلسوف محقق آيت الله سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى(ره) بهره جست و سپس جهت تكميل علوم نقلى به نجف اشرف هجرت كرد و مدت دو سال در حوزه هاى تدريس مراجع دينى و زعماى حوزه علميه نجف حضور يافت. استاد آشتيانى بيشترين بهره را در عتبات عاليات از محضر مجتهد جامع و محقق بارع مرحوم آيت الله ميرزا سيد حسن بجنوردى كه از اساتيد بزرگ عصر خود بود, برده است و مدت قليلى نيز به درس آيات عظام سيد محسن حكيم و شيخ حسين حلى و ميرزا عبدالهادى شيرازى رفت.
استاد آشتيانى در تهران نيز مدتى به حوزه درس حكيم محقق مرحوم ميرزا احمد آشتيانى و مدتى به طور متفرقه در محضر فيلسوف بزرگ شرق مرحوم آقا ميرزا مهدى آشتيانى حضور يافت و به حل مشكلات عرفانى و فلسفى پرداخت.
همچنان در قم از محضر درسى اساتيد عالى مقام آقايان سيد محمدتقى خوانسارى و سيد محمد حجت كوه كمرى و ميرزا رضى تبريزى استفاده كرده و شرح منظومه حكمت و قسمتى از مكاسب و شوارق الالهام را خدمت مرحوم حاج شيخ مهدى اميركلاهى خوانده است.
استاد سيد جلال الدين آشتيانى در سال ١٣٣٨ شمسى به مدرّسيِ دانشگاه مشهد در رشته فلسفه و تصوف اسلامى انتخاب شدند و در سال ١٣٤٠ شمسى به دانشيارى همين رشته ارتقاء يافتند و تاكنون كه نزديك به سى وپنج سال از آن تاريخ مى گذرد, در دانشگاه و حوزه علميه مشغول تدريس فلسفه و عرفان هستند.٣
به پاس قدردانى از زحمات حضرت استاد در راه تدريس و تاليف و نشر علوم حقيقى و معارف عاليه اسلامى, فهرستى از آثار و تاليفات انتشار يافته ايشان را كه اندكى از خرمن عمر پربارشان است, در اين كتابشناسى به دوستداران حكمت و عرفان اسلامى و ارادتمندان استاد آشتيانى تقديم مى داريم. الف) تأليفات مستقل
١ـ تفسير سوره توحيد, مشهد, مجله دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى, ١٣٦٦ش.
٢ـ شرح بر زادالمسافر ملاصدرا, تهران, انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران, چاپ اول, ١٣٦٩هـ, چاپ دوم ١٤٠٠ (١٣٥٩ش).
٣ـ شرح حال و آراء فلسفى ملاصدرا, مشهد, انتشارات زوار, چاپ اول ١٣٨٢هـ (١٣٣٩ش), تهران, نهضت زنان مسلمان, چاپ دوم (١٣٦٠ش).
٤ـ شرح فصوص الحكم فارابى, مشهد, مجله دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى, ١٣٥٣ش.
٥ ـ شرح مقدمه قيصرى بر فصوص الحكم, تهران, چاپ اول ١٣٨٤هـ (١٣٤٣ش), چاپ دوم ١٤٠٥هـ, چاپ سوم (١٣٧٠ش), انتشارات اميركبير, چاپ چهارم (١٣٧٢ش), قم, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
٦ ـ هستى از نظر عرفان و فلسفه, مشهد, انتشارات زوار, چاپ اول ١٣٨٠هـ (١٣٣٨ش), تهران, نهضت زنان مسلمان, چاپ دوم (١٣٦٠ش). ب) مقالات*
٧ـ استاد اكبر آقاى سيد محمد كاظم عصار, تهران, وحيد, سال پنجم (١٣٤٧ش), ص٩٥٠ـ٩٥٨.
٨ ـ انتقاد بر انتقاد [از] رساله صداصل, تهران, راهنماى كتاب, سال پنجم, ص٢٣٩ـ٢٤٢.
٩ـ انتقاد بر انتقاد, تهران, مجله راهنماى كتاب, سال ششم, شماره٤و٥, تير و مرداد ١٣٤٢ش.
١٠ـ انتقاد بر انتقاد بر انتقاد (جواب به اكبر داناسرشت در باب حركت جوهرى), تهران, مجله راهنماى كتاب, سال ششم, شماره١و٢, فروردين و ارديبهشت ١٣٤٢ش.
١١ـ اصالة الوجود عند صدرالدين الشيرازى, تعريب السيد عمار ابورغيف, قم, مجلة الفكر الاسلامى, السنة الاولى, العدد الثانى, ربيع الثانى ـ جمادى الثانية ١٤١٤هـ.
١٢ـ ابن عربى و مسأله ولايت, قم, كيهان انديشه, شماره٣٠, خرداد و تير ١٣٦٩ش.
١٣ـ برهان صديقين, تهران, فصلنامه وقف ميراث جاويدان, سال اول, شماره٤, زمستان ١٣٧٢ش.
١٤ـ پاسخ به چند سؤال, قم, كيهان انديشه, شماره٢٢, بهمن و اسفند ١٣٦٧ش.
١٥ـ تحقيق در حقيقت معاد, مشهد, نشريه دانشكده الهيات, ش٥ (١٣٥١), ص٣٣ـ٨٦ وش٧١٦ (١٣٥٢), ص١٠٥ـ١٩٢.
١٦ـ تصوف در اسلام, تهران, معارف اسلامى, شمارهُ٣, ص٢١ـ٢٧, وشماره٤, ص٣٣ـ٣٧, وشماره٥, ص٢٣ـ٣٤, وشماره٦, ص٤٧ـ٥١.
١٧ـ توضيح درباره آقا سيد احمد تهرانى, تهران, وحيد, شماره٦ (١٣٤٨ش), ص١٧٣ـ١٧٨.
١٨ـ ختم ولايت در انديشه ابن عربى, قم, كيهان انديشه شماره٢٦, مهر و آبان ١٣٦٨ش.
١٩ـ حكيم محقق حاج ملاهادى سبزوارى, مشهد, نشريه دانشكده معقول و منقول, ش١ (١٣٤٧), ص٩ـ٢٢.
٢٠ـ در رثاى امام عارفان, قم, كيهان انديشه, شماره٢٤, خرداد و تير ١٣٦٨ش.
٢١ـ شوارق اثرتحقيقى ملاعبدالرزاق لاهيجى, تهران, فصلنامه وقف ميراث جاويدان, سال اول, شماره اول, بهار١٣٧٢ش.
٢٢ـ شوارق الالهام و اصالت وجود با نگاهى به اساتيد مكتب فلسفى اصفهان, تهران, فصلنامه وقف ميراث جاويدان, سال اول, شماره٦, تابستان ١٣٧٢ش.
٢٣ـ مقدمه بر نقد تهافت غزالى, قم, كيهان انديشه, شماره٢تا ٢٣, مهر و آبان ١٣٦٤ تا فروردين و ارديبهشت ١٣٦٨ش.
٢٤ـ معرفت و علم در كتاب و سنت, تهران, كتاب فرهنگ, شماره٢و٣, بهار و پاييز ١٣٦٧ش.
٢٥ـ ملا محمدمهدى نراقى, مشهد, نشريه دانشكده الهيات, ش١٥ (١٣٥٤), ص٧ـ٧٩ وش١٩ (١٣٥٥), ص٥٩ـ١١٧.
٢٦ـ معاد جسمانى, مشهد, نشريه دانشكده الهيات, ش١٠ (١٣٥٣), ص٩٢ـ١٢٦ وش١١ (١٣٥٣), ص٢٥ـ٦٤ و ش١٢(١٣٥٣), ص٢٣ـ٦٣, ش١٤(١٣٥٤), ص٢٩ـ٥٢.
٢٧ـ مختصرى در شرح احوال و آثار استاد بزرگوار آقاى حاج ميرزا سيد محمد حسين طباطبائى, تهران, معارف اسلامى, شماره٥.
٢٨ـ ميرزا سيد حسن بجنوردى, تهران, معارف اسلامى, شماره٦, سال ١٣٤٧ش, ص٣١ـ٣٣.
٢٩ـ نكاتى درباره فلسفه و عرفان, قم, كيهان انديشه, شماره١٧, فروردين و ارديبهشت ١٣٦٧ش.
٣٠ـ يادى از آيت الله خاتمى, قم, كيهان انديشه, شماره٢١, آذر و دى ١٣٦٧ش. ج) مصاحبه ها
٣١ـ استاد سيد جلال الدين آشتيانى شارح و مورخ حكمت و عرفان, تهران, مصاحبه با كيهان فرهنگى, الف: سال دوم, شماره٦, شهريور ١٣٦٤. ب: ميراث ماندگار, جلد اوّل.
٣٢ـ پيرامون تفكر عقلى و فلسفى در اسلام, قم, مصاحبه با كيهان انديشه, شماره اول, مرداد و شهريور ١٣٦٤.
٣٣ـ شخصيت حكيم عارف (اسرار) تهران, مصاحبه با كيهان فرهنگى, سال دهم, شماره اول, فروردين ١٣٧٢.
٣٣ـ عرفان و فلسفه در آفاق تشيع, تهران, مصاحبه با روزنامه همشهرى, ١) شماره ٢٠٦, يكشنبه٢١ شهريور٧٢, ٢) شماره٢٠٧, دوشنبه٢٢ شهريور ١٣٧٢,٣) شماره ٢٠٨, سه شنبه ٢٣شهريور٧٢ . د) تعليقات و تصحيحات و مقدمات آثار عرفانى و فلسفى
٣٤ـ اثولوجيا (با تعليقات قاضى سعيد قمى, افلوطين, تهران, ١٣٩٦هـ (١٣٥٩ش), انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران.
٣٥ـ اصل الاصول, ملانعيما گيلانى, الف: تهران, ١٣٥٧ش, انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران, ب: مندرج در منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, جلد٣.
٣٦ـ اصول المعارف, ملامحسن فيض كاشانى, مشهد, چاپ اول ١٣٩١هـ (١٣٥٠ش), چاپ دوم, قم, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
٣٧ـ انوار جليه, ملاعبدالله زنوزى, تهران, چاپ اول ١٣٥٩هـ (١٣٥٤ش), موسسه مطالعات اسلامى, چاپ دوم ١٤١٢هـ (١٣٧١ش), انتشارات اميركبير.
٣٨ـ تحفه در مباحث علم, ملانظرعلى گيلانى, الف: تهران, ١٣٥٧ش, ب: مندرج در منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, جلد٤.
٣٩ـ تحفه المراد (شرح قصيده ميرفندرسكى), عباس شريف دارابى با شرح خلخالى و گيلانى, تهران, ١٣٧٢ش, انتشارات الزهرا.
٤٠ـ تفسير فاتحة الكتاب, تهران, ١٤٠٢هـ (١٣٦٠ش), انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران.
٤١ـ تمهيد القواعد, ابن تركه با حواشى آقا محمدرضا قمشه اى و آقاى ميرزا محمود قمى, تهران, چاپ اول ١٣٩٦هـ (١٣٥٥ش), چاپ دوم ١٤٠٢هـ (١٣٦٠ش), انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران.
٤٢ـ رسالة المشاعر, صدرالمتالهين با شرح ملامحمد لاهيجى, چاپ اول ١٣٨٤هـ (١٣٤٣ش), چاپ دوم (١٣٦٠ش) قم, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
٤٣ـ رسالة النصوص, صدرالدين قونوى با تعليقات ميرزا هاشم اشكورى, تهران, ١٣٦٢ش, مركز نشر دانشگاهى.
٤٤ـ رساله نوريه در عالم مثال, حكيم بهائى لاهيجى, تهران, چاپ اول ١٣٩٧هـ (١٣٥٠ش), انجمن فلسفه ايران, چاپ دوم ١٤٠٤هـ (١٣٧٢ش), حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى.
٤٥ـ رسائل فلسفى (متشابهات قرآن ـ المسايل القدسيه ـ اجوبة المسائل), صدرالدين شيرازى, مشهد, چاپ اول ١٣٩٣هـ (١٣٥١ش), چاپ دوم (١٣٦٢ش), قم, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
٤٦ـ رسائل فلسفى شامل رساله تحفه (ملانظرعلى گيلانى) ـ رساله وحدت وجود (ملاعلى نورى) ـ رساله بسيط الحقيقه كل الاشيا (ملاعلى نورى).
٤٧ـ رسائل وحدت وجود و بداء, سيد محمد كاظم عصار, تهران, ١٣٨٩هـ (١٣٤٨ش) انجمن فلسفه ايران.
٤٨ـ رسائل التوحيد و النبوة والولايه, محقق قيصرى.
٤٩ـ شرح فصوص الحكم, مويدالدين جندى (با همكارى دكتر ابراهيمى دينانى), مشهد, ١٣٦١ش, انتشارات دانشگاه فردوسى.
٥٠ـ شرح دعاء المعرفة, ملامحمدعلى فاضل خراسانى, مشهد, نشريه دانشكده الهيات, ش٢٦/٢٧ (١٣٥٧), ص٦٥ـ١٢٩ وش٢٨ (١٣٥٨), ص٦٧ـ١٣٦.
٥١ـ شكوه شمس (سيرى در آثار و افكار مولانا), آن مارى شيمل, ترجمه حسن لاهوتى, تهران, ١٣٦٧ش, شركت انتشارات علمى و فرهنگى.
٥٢ـ الشواهد الربوبيه, صدرالدين شيرازى با تعليقات حكيم سبزوارى, مشهد, چاپ اول ١٣٨٦هـ (١٣٤٦ش).
٥٣ـ قرة العيون, ملامهدى نراقى, تهران, ١٣٥٧ش, انجمن فلسفه ايران.
٥٤ـ اللمعات الالهيه والكلمات الوجيزه, ملااحمد نراقى, تهران, ١٢٩٨هـ (١٣٥٧ش), انجمن فلسفه ايران.
٥٥ـ لمعات الهيه, ملاعبدالله زنوزى, تهران, چاپ اول ١٣٩٥هـ, انجمن فلسفه ايران, چاپ دوم (١٣٦١ش), موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى.
٥٦ـ المبداء والمعاد, صدرالدين شيرازى, تهران, ١٣٩٥هـ (١٣٥٤ش) انجمن فلسفه ايران.
٥٧ـ مجموعه رسائل, حكيم سبزوارى, تهران, چاپ اول ١٣٨٩هـ (١٣٤٨ش), چاپ دوم (١٣٦١ش), انجمن فلسفه ايران, چاپ سوم ١٤١٢هـ (١٣٧٠ش), انتشارات اسوه.
٥٨ـ المسائل القدسيه, صدرالدين شيرازى, مشهد, ١٣٩١هـ, انتشارات دانشكده الهيات.
٥٩ـ مشارق الدرارى (شرح تائيه ابن فارض), سعيدالدين فرغانى, تهران, ١٣٩٨هـ, انجمن فلسفه ايران.
٦٠ـ مصباح الهدايه, امام خمينى, تهران, چاپ اول ١٤١٣هـ (١٣٧٢ش), چاپ دوم (١٣٧٣ش), موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى.
٦١ـ المظاهر الالهيه,١٣٨١هـ.
٦٢ـ مكاتبات عرفانى, سيد احمد حائرى و شيخ محمد حسين غروى, تهران, نشريه جاويدان خرد, سال دوم, شماره اول.
٦٣ـ منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران ـ جلد اول, تهران, چاپ اول ١٣٩٢هـ (١٣٥٠ش), انجمن دولتى ايران و فرانسه, چاپ دوم (١٣٦٣ش), قم, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, شامل منتخباتى از ميرداماد; منتخباتى از رساله صناعيه ميرفندرسكى; آثارى از ملاصدرا; اثبات واجب از ملارجبعلى تبريزى; منتخباتى از عبدالرزاق لاهيجى; بخشى از تعليقات شفا از آقا حسين خوانسارى; رساله مسالك اليقين از ملاشمسا گيلانى.
٦٤ـ منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, جلد دوم, تهران, چاپ اول ١٣٥٩هـ (١٣٥٤ش), انجمن دولتى ايران و فرانسه, چاپ دوم (١٣٦٣ش), قم, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, شامل: حاشيه بر شفا از سيد احمد علوى عاملى ـ گزيده اصول المعارف از فيض كاشانى; شرح بر قبسات از محمد بن على رضا بن آقاجانى; رساله در صنوف الناس در معاد از حسين تنكابنى; رساله اى از قوام الدين رازى; المعارف الالهيه از محمدرفيع پيرزاده; حاشيه بر شفا از ملامحمد باقر سبزوارى.
٦٥ـ منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, جلد سوم, مشهد, ١٣٥٥ش, با همكارى انتشارات انجمن فلسفه ايران, شامل: تعليقات بر اثولوجيا از قاضى سعيد قمى; زواهر الحكم از ميرزا حسن لاهيجى; اصل الاصول از ملانعيما طالقانى; حاشيه بر شفا از بهاءالدين محمد اصفهانى; شرح اسرار اسماء الحسنى از ملاعبدالرحيم دماوندى رازى.
٦٦ـ منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, جلد چهارم, مشهد, ١٣٥٧ش, با همكارى انتشارات انجمن و فلسفه, شامل: حكمت صادقيه از ملاحمزه گيلانى; رساله ثمرة الفواد از ملااسماعيل خواجويى; رساله در حدوث دهرى از ملااسماعيل خواجويى; رساله در مبدا و معاد از آقا محمد بيدآبادى; قرة العيون از ملامهدى نراقى; رساله در وحدت وجود از آخوند نورى; رساله تحفه در مباحث علم از ملانظرعلى گيلانى.
٦٧ـ نقد النصوص فى شرح نقش النصوص, عبدالرحمن بن احمد جامى به تصحيح ويليام چيتيك, تهران, چاپ اول ١٣٩٧هـ (١٣٥٦ش), انجمن فلسفه ايران, چاپ دوم (١٣٧٠ش), موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى.
٦٨ـ هداية الطالبين, حكيم سبزوارى, مشهد, ١٣٤٧ش, انتشارات اوقاف خراسان.
١. تاريخ فلسفه اسلامى, هانرى كربن, ترجمه جواد طباطبايى, جلد دوم, ص١٩٤, انتشارات كوير.
٢. ر.ك: تفكر نوين سياسى اسلام, حميد عنايت, ترجمه ابوطالب صارمى, ص٣٥ (مقدمه), انتشارات اميركبير.
٣. اقتباس از زندگينامه خودنوشت استاد آشتيانى در شرح مقدمه قيصرى, چاپ سوم ١٣٧٠ش.پاورقي: * نگارنده در تهيّه و معرفى بخشى از مقالات اين كتابشناسى, از راهنمايى ويراستار اين مجله و نيز فهرست مقالات ايرج افشار بهره برده است.