آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٥ - سفرنامه اردن

سفرنامه اردن



در مهرماه ١٣٧١ براى ديدار با گروهى از شخصيتهاى علمى از چند كشور خاور ميانه عربى ديدارى داشتيم. در اين سفر موفق به ديدار از دو كشور اردن و مصر نيز گرديديم و نظر به اينكه در سالهاى پس از پيروزى انقلاب اسلامى همواره روابط ميان جمهورى اسلامى و اين دو كشور به علت موضعگيريهاى خصمانه حكومتهاى آنان نسبت به انقلاب اسلامى و جنگ تحميلى تيره بوده است, اميدواريم بازگويى مشاهداتمان در اين دو كشور بتواند توجه علاقمندان به مسائل فرهنگى را به خود جلب نمايد.
در روز يكشنبه يازدهم مهرماه وارد عمان, پايتخت اردن هاشمى, شديم. اين كشور كه در قديم و تا پيش از تقسيمات و مرزبنديهاى فعلى جزئى از بلاد شام به حساب مى آمد, در دوران خلافت خليفه دوم توسط ارتش اسلامى ضميمه سرزمينهاى اسلامى گرديد.
در فرودگاه عمان پس از يك ساعت معطلى و پرسشهاى امنيتى و بازرسى دقيق چمدانها و اوراق و كتابها, اجازه ورود به عمان داده شد.
خانواده هاشمى سلطنت را در اردن در دست دارند و با اين كه اصالتاً اردنى نيستند و از حجاز بدانجا آمده اند, ليكن توانسته اند خود را با شرايط اردن وفق دهند. پادشاه فعلى اردن , ملك حسين بن طلال بن عبدالله بن حسين است كه از هجده سالگى و در پى كنار گذاشتن پدرش (ملك طلال) به پادشاهى رسيده و نزديك به نيم قرن است كه پادشاهى مى كند. آن گونه كه به نظر مى آيد, خانواده هاشمى در نظر مردم علاوه بر قداست خانوادگى, كه ناشى از انتساب بى شك و شبهه آنان به اهل البيت ـ ع ـ است, پيوندهاى عميقى با مردم دارند و رفتار اجتماعى آنان با طبقات مختلف جامعه دوستانه است.
در روز شنبه دوازدهم مهرماه براى ديدار از دانشگاه عمان روانه آنجا شديم. در دانشگاه ضمن ديدار از كلية الآداب با دكتر سحبان خليفات, رئيس بخش فلسفه دانشكده, گفتگو نموديم. او از محققين اردنى است كه داراى تأليفات متعددى در فلسفه اسلامى است و با متون فلسفى شيعى و آثار فلاسفه چند قرن اخير ايران آشنايى دارد. او از عمق روابط ايرانيان و اعراب و خدماتى كه دانشمندان مسلمان ايران در طول قرنها به اسلام و عربها نمودند, سخن گفت. او گفت اردنيها هم اكنون پيرو مذهبى هستند (حنفى) كه بنيانگذار آن فردى ايرانى است. و سخن محقق و جامعه شناس عراقى, على الوردي را يادآور شد كه ايرانيان از قرون اوليه تا به هنگام برقرارى دولت صفويه همواره پرچمدار علم و تمدن ميان اهل تسنن به شمار مى آمدند و پس از بر قرارى دولت صفويه ـ بجز زمان كوتاهى ـ ايرانيان باز هم پرچم علم و دانش را در ميان شيعيان بر افراشتند. او از ارزش نسخه هاى خطى كتابخانه هاى ايران سخن گفت و معتقد بود كه ايرانيان نتوانسته اند آن گونه كه بود اين گنجينه هاى با ارزش را به جهانيان و بخصوص به جهان عرب معرفى كنند, و بسيار رخ مى دهد كه محقق با زحمات فراوان كتابى را با استفاده از نسخه خطى درجه دو تحقيق نموده در حالى كه نسخه ارزشمندى از آن كتاب در كتابخانه هاى ايران موجود است و او از آن آگاهى ندارد.
از نكات جالب توجه براى هر بيننده اى از دانشگاه عمان (اين دانشگاه بيست و چهار هزار دانشجوى شاغل به تحصيل دارد) شيوع حجاب و پوشش اسلامى در ميان دختران دانشجوست و آن گونه كه تخمين زديم سه پنجم دانشجويان پوشش اسلامى داشتند. البته اين پوشش در ميان بانوان در شهر عمان نيز چشمگير بود, ليكن اين پديده در دانشگاه چشمگيرتر به نظر مى آمد. صدها دختر با روسريهاى رنگارنگ و مانتوهاى بلند در حال رفت و آمد بودند و حتى در ميان آنها دخترانى را يافتيم كه نقاب سياهى بر چهره زده بودند و تنها چشمان آنان پيدا بود. بعد از ظهر همان روز به ديدار نويسنده معروف اردنى رُكس بن زائد رفتيم. او يك مسيحى اردنى است كه سالها قبل كتابى به نام (الامام على اسدالاسلام و قديسه) نوشته است. كتاب او از شهرت فراوانى (همانند كتاب جرج جرداق) برخوردار است و تاكنون در چندين نوبت چاپ شده است. او كه اكنون در ٩٠ سالگى است و با زحمت سخن مى گفت, درباره عنوان كتابش گفت من اين كتاب را از ديد يك مسيحى به حضرت نوشته ام لذا از او با عنوان (قديس) ياد كرده ام. او گفت در چند سال قبل ارتش اردن اين كتاب را براى هديه به نيروهاى مسلح اردن در روز ملى ارتش چاپ نمود, ليكن هنگام توزيع آن با مخالفت و تحريم گروهى روبرو گرديد. آنان مى گفتند كه اين مسيحى, على را خدا كرده است و او را در مرتبه اى بالاتر از بشر قرار داده است, ليكن من در پاسخ گفتم هرگاه براى من فردى جز على را بياوريد كه در علم و عمل و جهاد و مبارزه و انسانيت با او برابرى كند, من عباى خود را پهن مى كنم تا او به روى آن پا نَهد (أفرشُ له عباءتى لكى يطئها). بر ديوار اتاق او, دهها نشان و مدال و درجه افتخار از دانشگاهها و شخصيتها و سران كشورها بود كه در ميان آنها تابلويى از حضرت على ـ ع ـ كه يك دانشجوى اردنى در آمريكا آن را نقاشى كرده و به او هديه نموده بود, مشاهد مى شد.
در همين روز با دانشمند و حقوقدان اردنى, دكتر احمد حسين يعقوب, ديدارى داشتيم. او چند سالى است كه در نتيجه مطالعات و تحقيقات خود به مذهب اهل البيت ـ ع ـ تشرف يافته است و در ارشاد و هدايت هموطنان خود سعى و كوشش فراوان مى نمايد و هم اكنون كتاب ديگرى از او به نام (نظرية عدالة الصحابة و المرجعية السياسية فى الاسلام) در دست چاپ است. او از اهالى شهر جَرش مى باشد كه علاوه بر پيشه وكالت دادگسترى, فعاليتهاى گسترده اى با سخنرانى و نوشتن مقالات در هفته نامه ها و روزنامه هاى اردن دارد. درباره نخستين كتابش گفت هنگام انتشار آن وزارت اوقاف اردن به تحريك بعضى از معاندين مانع از پخش آن گرديدند و پس از اعتراض و شكايت من, كميسيونى از صاحبنظران تشكيل شد و به بررسى كتاب پرداختند و در نهايت حكم به آزادى چاپ و انتشار آن دادند و هم اكنون در كتابفروشيهاى اردن به فروش مى رسد و انعكاس بسيار خوبى داشته است. او معتقد بود اردن, به علت حاكميت خانواده هاشمى, از موقعيت بسيار خوبى براى فعاليتهاى فرهنگى و آشنا نمودن مردم با مذهب اهل البيت ـ ع ـ دارد و مؤسسات فرهنگى ايران وظيفه دارند پيش از آنكه دشمنان اهل البيت و بخصوص وهابيت عقايد مردم را فاسد كنند, در اين زمينه فعاليت داشته باشند. ديدار از مجمع الملكى لبحوث الحضارة الاسلامية
روز سه شنبه جهت ديدار با دكتر ناصرالدين الأسد (وزير اسبق آموزش عالى و از نخبگان و علماى اردن) و رئيس مجمع الملكى لبحوث الحضارة الاسلامية, راهى آن مركز شديم. اين مركز كه رياست عاليه آن با امير حسن وليعهد اردن مى باشد با نام اختصارى (موسسه آل البيت) مشهور است. او ضمن سخنانش گفت: ايران و اردن ـ علاوه بر مشتركات فراوان, داراى يك وجه اشتراك بسيار مهم و اساسى هستند كه همانا محبت و ولائى است كه دولت و ملت در دو كشور نسبت به اهل البيت ـ ع ـ دارند از اين رو بسيار خوشوقت بود كه پس از بازگشت آرامش به منطقه, دو كشور بتوانند در زمينه هاى فرهنگى و علمى همكاريهاى وسيعى داشته باشند. او درباره فعاليتهاى مؤسسه و اهداف آن كه عبارت است از تهيه فهرستهاى مجموعه هاى خطى در كتابخانه هاى سرزمينهاى اشغالى و فهرست مشترك نسخه هاى خطى در كتابخانه هاى جهان و گسترش بحثهايى در رابطه با فرهنگ و تمدن اسلامى و تدوين دائرة المعارف فرهنگ و تمدن اسلامى و برگزارى كنفرانسهاى ساليانه درباره موضوعات فوق, شرح مفصلى داد. در اين مركز متجاوز از يكصد نفر از دانشمندان كشورهاى اسلامى عضويت دارند (و از ايران دكتر مهدى محقق عضو آن است) كه در كنفرانس سالانه آن شركت مى كنند. او سپس ما را براى بازديد از مركز همراهى نمود. او در ضمن صحبتهايش از تدوين دائرة المعارف بزرگ اسلامى و جلد اول عربى آن كتاب, آن را كار عظيم و در خور شأن و منزلت جهانى جمهورى اسلامى دانست, ليكن از بعضى نوشته هاى آن در رابطه با جهان عرب اظهار ناخشنودى نمود. وى از آن جمله گفت در مقاله (آل سعود), نويسنده آن به شريف حسين بن على (نياى ملك حسين و آخرين حاكم مكه از خانواده شرفاء) تهمت زده است و با ناآگاهى تمام او را وابسته به استعمار انگليس نموده است, در حالى كه او نخستين عربى بود كه براى دفاع از اسلام به هدف رهايى ملتهاى مسلمان از يوغ سلاطين فاسد آل عثمان و ظلم و جور آنها قيام نمود و هدفى جز اقامه حكومت اسلامى نداشت, و اگر نتوانست به راه خود ادامه دهد و در نهايت شكست خورد, اين ناشى از عدم آشنايى و آگاهى او از سياست استعمارى غرب و تبانى آنها بر تقسيم كشورهاى اسلامى بود و اين از عظمت كار او نمى كاهد. از اين رو در نهايت او را به جزيره قبرس تبعيد نمودند و اجازه بازگشت به او را ندادند. او ضمن اظهار تأسف از درج چنين مطالبى گفت قصد داشتم كتاب را جهت ملاحظه أمير حسن براى او ارسال دارم, ليكن به خاطر جلوگيرى از تأثير منفى آن در روابط دو كشور از ارائه آن خوددارى كردم. ناصرالدين اسد در ادامه سخنانش و در پاسخ به توضيحات ما در مورد فعاليتهاى فرهنگى گسترده كه در ايران اسلامى انجام مى پذيرد و نقشى كه حوزه هاى علميه شيعه در گسترش فرهنگ اسلامى داشته اند, گفت من همواره معتقد بوده ام كه اسلام درخت تناورى است كه همه وابستگان آن از مدارس فكرى مختلف از يك ريشه و منبع سيراب مى گردند و هرگز نبايد اختلافات و ديدگاههاى گوناگون سبب جدايى و دورى آنان از يكديگر گردد. او گفت من هرگز از مدارس مختلف و گوناگون اسلامى به عنوان مذهب ياد نمى كنم, بلكه معتقدم مذهب همگى مسلمانان با انديشه هاى گوناگون اسلام است. او در پايان اظهار اميدوارى كرد كه دارالتقريب بين المذاهب الاسلامية بتواند گامهاى عملى مهمى در راه تقريب ميان مدارس اسلامى بر دارد. در ادامه ديدار از اين مركز با پرفسور عبدالعزيز الخياط كه از شخصيتهاى مذهبى و علمى و وزير اسبق اوقاف اردن و معاون مؤسسه آل البيت گفتگويى داشتيم. كه ضمن اشاره به مسافرتهاى خود به ايران از ديدارهاى خود مرحوم آية الله العظمى شيرازى و حجة الاسلام والمسلمين هاشمى رفسنجانى و ديگر مسئولين كشور به نيكى ياد مى كرد. در همين روز با دكتر (احمد هُليّل) كه عنوان رسمى او (امام الحضرة الهاشمية و مدير عام وزارة الاوقاف و الشؤون و المقدسات الاسلامية) است در دفترش در ساختمان وزارت اوقاف ديدارى داشتيم, او ضمن اظهار تأسف از وقوع حوادثى كه دو ملت ايران و اردن را در سالهاى اخير ـ بر غم وجود اشتراكات فراوان ـ از يكديگر جدا كرد از تجديد روابط و برقرارى رفت و آمد مقامات سياسى و مذهبى ايران اظهار خوشحالى نمود, از نكات جالب توجه در اين ملاقات اطلاع ما از نحوه اداره مراكز اسلامى و مساجد و مقابر و مقامات و موقوفات سرزمينهاى اشغالى بود, آنگونه كه دكتر هليل گفت كليه مراكز فوق الذكر كه در محدوده سرزمينهاى اشغالى از سال ١٩٦٧ ميلادى قرار دارد زير نظر مستقيم او و از مسئوليتهاى وزارت اوقاف اردن است, از اين رو نام وزارتخانه اوقاف اردن با اضافة عنوان (الشؤون والمقدسات الاسلامية) است كه مقصود از مقدسات اسلامية, مسجد الاقصى و قبة الصخرة و مسجد و مقام حضرت ابراهيم (ع) در شهر خليل است, او گفت وزارتخانه او توسط معاونى كه در بيت المقدس دارد كليه آن مراكز را از لحاظ مالى و تعيين و نصب امام جماعت و جمعه و خطيب و ديگر مسائل آن و سرپرستى موقوفات اداره مى كند و در واقع كاركنان اين مؤسسات كه در اسرائيل هستند همگى كارمند اين وزارتخانه بوده و از آن حقوق دريافت مى كنند. او در ادامه سخنانش شرح مبسوطى درباره وضعيت كنونى مسجد الاقصى و قبة الصخرة و كوششهايى كه صهيونيستها در جهت تخريب آن مى نمايند داد و گفت گروههاى يهودى در پوشش باستانشناسى چندين تونل و كانال در زير صحن مسجد الاقصى و گنبد مسجدالصخره كنده اند, اين حفريات به عنوان جستجو درباره باقيمانده هيكل سليمان است كه آنان معتقدند مسجدالصخرة و الأقصى بر روى خرابه هاى آن هيكل و معبد بنا شده است, ولى در ضمن قصد تخريب و سست نمودن پايه هاى مسجد را نيز دارند و هيچ بعيد نمى آيد روزى مسلمانان سر از خواب سهمگين بردارند و با خبر فرو ريختن مسجد الاقصى يا قبة الصخره روبرو شوند. او گفت ما هم اكنون مشغول پياده كردن طرح تعمير و بازسازى اين دو مكان هستيم پس از اين گفتگو بهمراه او به ديدار دكتر عبدالعزيز التميمى وزير اوقاف اردن رفتيم, او با گشاده رويى پذيراى ما شد و در ضمن گفتگو از سفر خود در زمستان سال ١٣٧٠ به ايران و ديدار خود از تهران و گفتگو با مسؤولين جمهورى اسلامى به خوشى ياد مى كرد. او هم چنين از توفيق زيارت آستان حضرت رضا (ع) و شكوه و جلال آن بارگاه سخنها گفت. و ما را به ديدار از مسجد جامع عمان كه در سالهاى اخير بنا شده است دعوت كرد. اين مسجد عظيم كه به نام (جامع الشهيد الملك عبدالله) [ملك عبدالله نياى ملك حسين است كه در دهه ٤٠ ميلادى هنگام ورود به مسجد الاقصى ترور گرديد و در كنار همان مسجد مدفون است] مى باشد در نزديكى بزرگترين كليساى عمان ساخته شده است, اين مسجد در زمينى به مساحت بيش از ١٥٠٠٠ متر مربع كه گنجايش بيش از ١٠٠٠٠ نمازگزار را دارد ساخته شده و داراى گنبدى عظيم است. ديدار از مجمع اللغة العربية الاردني
مجمع اللغة العربية كه فرهنگستان زبان و ادبيات عربى است, نخستين بار در دمشق تشكيل شد و بعدها فرهنگستانهايى در قاهره و عمان و بغداد به وجود آمد. مجمع اللغة العربية اردن در سال ١٩٢٤ در عمان و به هدف سعى در تصميم و گسترش زبان و ادبيات عرب در كشورهاى عربى تأسيس شد. رئيس كنونى آن, دكتر عبدالكريم خليفه, از دانشمندان جهان است. او ضمن شرح مبسوطى درباره كار فرهنگستان, به توضيح فعاليتهاى آن مركز در زمينه برگردانى و جايگزين نمودن كلمات عربى به جاى كلمات بيگانه پرداخت. از جمله كارهاى آنان, تهيه و چاپ فرهنگنامه هاى جديد در رشته هاى كامپيوتر و نرم افزار و اصطلاحات فيزيك و شيمى و مسائل نظامى و زيست شناسى بود كه با دقت تمام كليه اصطلاحات علمى و فنى در هر علم و فنى را برگردان نموده و آنها را در اختيار مراكز علمى, مطبوعات و ديگر وسايل ارتباط جمعى قرار مى دهند تا بدين وسيله با استفاده از كلمات عربى از شيوع اصطلاحات بيگانه جلوگيرى كنند.
ساختمان مجمع اللغة در گوشه اى از دانشگاه عمان قرار دارد و از پنج طبقه تشكيل شده است و در طبقه اول آن سالنى بسيار زيبا و داراى تمام امكانات سمعى و بصرى جهت كنفرانسها و نشستهاى عمومى مجمع تهيه ديده شده است. در بخش ديگر اين طبقه, كتابخانه نسبتاً خوبى قرار دارد كه در آن نمايشگاهى از دهها كتاب و نشريه كه از مجمع صادر مى شود, در معرض ديد بازديد كنندگان قرار دارد. اين مجمع نشريه اى دارد كه در آن فعاليتهاى فصلى خود را بازگو مى كند. زيارت آرامگاه شهداى مؤته
در آخرين روز اقامتمان در اردن به منظور زيارت و عتبه بوسى آرامگاه شهداى مؤته, عازم دشت مؤته شديم. مؤته در جنوب غربى عمان قرار دارد جنگ مؤته در سال هشتم هجرى ميان ارتش اسلام و ارتش روم شرقى در مرزهاى شبه جزيره عربستان و منتهى اليه مرزهاى جنوبى روم شرقى رخ داد. صحنه نبرد در دشت وسيعى قرار داشته است كه در محل آن در گذشته مسجدى بوده است كه امروزه خرابه هاى آن باقى است و در گوشه و كنار ان چندين سنگ قبر با خطوط قديم قرار داشت كه به علت تاريكى هوا قادر به خواندن آنها نشديم. ظاهراً پس از شهادت آنان در صحنه نبرد, آنها را به فاصله ده كيلومترى در بلنداى تپه قرار داده بودند و در آنجا با فواصل معينى از يكديگر به خاك سپرده اند. امروزه دولت اردن در محل شهادت اين بزرگواران برجى سمبليك , كه نمايانگر عروج روح آنان به آسمانهاست, ساخته است و در همان اطراف دانشگاه جنگ اردن كه به نام (جامعه مؤته العسكرى) است را ساخته كه نزديك به بيست هزار دانشجو در آن به تحصيل مشغول هستند.
قبر حضرت جعفربن ابى طالب با شكوهتر از دو قبر ديگر است. روى قبر از چندين قطعه پارچه سبز رنگ, كه با نوشته هايى از آيات قرآن و احاديث تزيين يافته است, پوشيده شده و در اطراف قبر نرده اى آهنين قرار دارد كه مانع دسترسى به قبر است. بر روى قبر در ارتفاع بلندى گنبدى سنگى , كه پوششى از رنگ سبز بر روى آن زده اند, قرار دارد. در ضلع غربى قبر قطعه سنگى قرار دارد كه بر روى آن اين عبارت حك شده است: هذا قبر الشهيد جعفربن ابى طالب رحمه الله سنة ٨ هجرية. در زاويه شمالى مسجد و در سمت چپ ورودى مسجد موزه اى قرار دارد كه در آن آثارى از قبيل شمشير و نيزه و خنجر و غيره كه ظاهراً باقيمانده از جنگ مؤته بوده و آنها را در دشت مؤته يافته اند , در آن نگهدارى مى شود. در فاصله صد مترى , قبر زيدبن حارثه, پسر خوانده رسول اكرم ـ ص ـ است كه قبل از نزول آيه تحريم پسر خواندگى به نام زيدبن محمد ناميده مى شد, قرار دارد; قبرى بسيار ساده كه در ميان پاركى قرار گرفته است. مقبره او عبارت است از يك اتاق سنگى چهار در چهار مترى كه در ميان آن قبر قرار دارد و بر روى آن گنبدى سبز است . قبر عبدالله بن رواحه نيز در فاصله پانصد مترى از اين دو قبر, آن هم در اتاقى مشابه آرامگاه قرار دارد.
از روى تپه شاهد منظره بسيار زيباى دشتهاى اطراف بود يم. منطقه اى كه در آن موته قرار دارد به نام (كرك) مى باشد كه نسبتاً حاصلخيز است. از اين رو در آن غروب دشت وسيع كرك منظره زيبايى را در برابر چشمان بيننده به وجود مى آورد, ليكن زيبايى طبيعت نتوانست غم غربت قبور اين بزرگان را كه برگردن همه مسلمانان حق دارند از دل بزدايد. اميدواريم مسؤولين سازمان اوقاف و سازمان تبليغات كه وعده كرده اند در زدودن غبار غُربت و بازسازى و تعمير اين اماكن متبركه اقدام نمايند, گوشه اى از دين خود را نسبت به اين شهيدان والامقام اداء نمايند.