آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - آشنايى با كتابخانه ملى لبنان

آشنايى با كتابخانه ملى لبنان


  رايزنى فرهنگى جمهورى اسلامى ايران در دمشق
كتابخانه هاى شرقى و بويژه كشورهاى اسلامى گنجينه هاى ارزشمند و نفيسى هستند كه پيوسته در طول تاريخ در كنار حمله به آب و خاك اين سرزمين مورد تهاجم و تعرّض جدى دشمن قرار گرفته اند. اين مراكز يا بكلّى غارت و تخريب شده اند و يا توسط عوامل جاسوسى و تجار و سارقين وابسته مورد دستبرد قرار گرفته اند. كتابخانه ملى لبنان, كه يكى از كتابخانه هاى غنى و در واقع ارثيه عظيم فرهنگى مسلمانان به حساب مى آيد, يكى از قربانيان استعمار غرب و صليبيهاى مهاجم است كه ذيلاً با روند شكل گيرى و محتويات و سرگذشت اسفبار آن آشنا مى شويم.
به گواهى اهل فن و كارشناسان كتاب و كتابدارى دارالكتب اللبنانيه يكى از برجسته ترين مؤسسات فرهنگى منطقه خاورميانه قلمداد مى شده كه مورد دستبردهاى مكرّر و تخريب و هجوم قرار گرفته است و در اين ميان جنگ شانزده ساله لبنان نقش نخستين را در تخريب, فروپاشى و انهدام آن بازى كرده است.
هسته هاى اوليه ايجاد اين كتابخانه نخستين بار در سال ١٩٢١ ميلادى در خلال قيموميت فرانسه بر لبنان با اهداى كتابخانه شخصى فيليب دى طرازى به مسؤولين ملى وقت شكل گرفت.
از آن به بعد بود كه رفته رفته اشيا و آثار گرانقيمت ديگرى از جمله جمع آورى و آرشيو روزنامه هاى عربى كه در آن زمان صادر مى شد, بر آن افزوده گرديد. قابل ذكر است كه مجموعه اين روزنامه ها در حال حاضر جزء اسناد و مدارك مهم فرهنگى و مطبوعات سياسى نادر و ارزشمند تلقى مى شود. اين كتابها ابتدا در منزلى واقع در محله اى كه امروزه به "استاركو" معروف است نگهدارى مى شد تا اينكه در سال ١٩٢٥ ميلادى شوراى نمايندگان تأسيس شد و كليه اين كتاب ها با ساختن كتابخانه اى ويژه در كنار ساختمان مجلس با معمارى جديد به آنجا منتقل گرديد. از اين تاريخ بود كه ولادت حقيقى اين كتابخانه ملى آغاز شد. اهداى هشتاد هزار كتاب فرانسوى توسط كميسارياى فرانسه به كتابخانه از تحوّلات عمده ديگر آن است. در كنار اهداى كتب, هر كتابخانه موظف شد كه دو نسخه از كتابهاى چاپ شده خويش را به اين مركز اهدا نمايد. به طورى كه موفق شد بيش از سيصد هزار نسخه كتاب و بالغ بر يكصد هزار نسخه روزنامه, اعم از عربى و انگليسى و فرانسوى, را جمع آورى و نگهدارى نمايد. محتويات و آثار كتابخانه
به طور كلى مى توان سرمايه هاى فرهنگى و علمى اين كتابخانه را به هشت قسمت به شرح ذيل تقسيم بندى كرد:
١ـ كتابها كه شامل سيصد هزار نسخه به زبانهاى عربى, انگليسى, فرانسوى, تركى, فارسى, آلمانى و … در رشته هاى گوناگون علمى و ادبى و هنرى است.
٢ـ مخطوطات. بخش مخطوطات كتابخانه جزء سرمايه هاى عظيم و گرانسنگ و قابل ملاحظه است كه متأسفانه مورد دستبرد قرار گرفته است, در حال حاضر بالغ بر سه هزار نسخه مخطوط قديمى در اين كتابخانه موجود است كه ذيلاً به برخى از مهمترين آنها اشاره مى كنيم:
الف: نسخه اى از قرآن كه به عهد حجاج در قرن اول هجرى بر مى گردد.
ب: نسخه اى از كليله و دمنه كه به پانصد سال قبل بر مى گردد.
ج: نسخه اى از كتاب الشريف الادريسى به نام نزهة المشتاق الى اختراق الافاق در قرن سيزدهم هجرى متضمن نقشه اى از منطقه خاورميانه عربى كه شبيه نقشه هاى كنونى است. اين نقشه جزء اسناد و مدارك كمياب جغرافى است.
د: نسخه هاى متعدد كليله و دمنه به غير از نسخه ياد شده.
هـ: نسخه خطى شاهنامه فردوسى از قرن پنجم هجرى.
و: نسخه خطى جديدى به قلم ميخائيل نعيمه از جبران خليل جبران.
٣ـ اسناد و مدارك تاريخى. در اين بخش مدارك مهمى چون اسنادى از دولت لبنان و دوره قيمومت فرانسه و صورت جلسات مجلس عوام انگليس و … نگهدارى مى شود.
قابل ذكر است كه صورت جلسات مجلس شوراى انگليسى جزء مدارك مهم كتابخانه تلقى مى شود. حتى برخى از صورت جلسات در موزه هاى انگليس نيز وجود ندارد و مفقود شده است.
٤ـ دايرة المعارفها. در اين بخش موسوعه هاى گوناگونى به زبانهاى مختلف كه بالغ بر پنجاه دايرة المعارف مى شود نگهدارى مى شود كه مهمترين آنها به شرح ذيل هستند.
الف: دايره المعارف شوروى, اهدايى توسط دولت وقت آن در سال ١٩٦١ ميلادى
ب: دايره المعارف بريتانيا.
ج: دايره المعارف فرانسه.
٥ـ مطبوعات و جرايد. اين بخش از كتابخانه به علت در برداشتن دوره كامل جرايد قديمى منطقه مهم و قابل توجه است.
٦ـ تصاوير بزرگان علم و ادب. در اين قسمت تصاوير رنگ و روغنى توسط نقاشان برجسته اى چون عمر الانسى, قيصر الجميل, عمر فروخ, صليبا الدويهى از شخصيتهاى فكرى, فرهنگى, سياسى و… منطقه از اوايل قرن نوزدهم ميلادى نگهدارى مى شود كه ذيلاً به برخى از آنها اشاره مى شود.
الف: تصويرى از مى زياده و جبران خليل جبران.
ب: تصويرى از امير فخرالدين المعنى.
ج: تصويرى از امير بشير الشهابى.
د: تصاويرى از رؤساى جمهورى لبنان.
هـ: تصويرى از احمد فارسى شدياق.
٧ـ سفرنامه ها. در اين بخش بالغ بر صد و پنجاه سفرنامه كه به شكل جالبى سفر خارجيان و مستشرقين به لبنان را بيان مى كند نگهدارى مى شود. سفرهايى كه در طول قرنهاى هجدهم و نوزدهم به شرق صورت گرفته است.
٨ ـ اشياء موزه اى و باسـتانى; مثلاً دانه برنجى كه بر روى آن سوره فاتحه نقش بسته و قطــعاتى كه با آب طلا جمله "روى الحسن عن ابى الحسن ان احسن الحـسن الخلق الحسن" به شكل كشتى اى در سال ١٩٢٠ ميلادى توسط نسيب مكارم نوشته شده است. سرقتهاى انجام شده از كتابخانه
از جمله خسارات جبران ناپذير وارده بر كشور و فرهنگ و جامعه علمى لبنان مى توان به تخريب و تهاجم و غارت فرهنگى كتابخانه ملى لبنان در دوران جنگ شانزده ساله اشاره كرد. كتابخانه ملى لبنان در طول جنگ مجموعاً سه بار در سال هاى ١٩٧٩ و ١٩٨١ و ١٩٨٢ مورد تعرض و هجوم واقع شده است كه به هيچ وجه قابل جبران و اصلاح نمى باشد. در اين تعرضات علاوه بر اينكه مورد تعرض گلوله هاى جنگى و توپخانه و آتش سوزى قرار گرفته, توسط تجّار و سارقين و خيانتكاران به فرهنگ و ميراث ملّى و اسلامى مردم تعرض و بهترين و گرانمايه ترين مخطوطات و اسناد به سرقت رفته است كه متأسفانه تا كنون نتيجه اى در شناسايى و بازگشت آنها حاصل نشده است. ذيلاً به قسمتى از سرقتها اشاره مى شود:
١ـ نسخه اى از قرآن مربوط به قرن اول هجرى.
٢ـ نسخه بى نظيرى از شاهنامه.
٣ـ نسخه كمياب كليله و دمنه.
٤ـ نقشه الادريسى.
٥ـ مجموعه دايره المعارف انگليسى.
٦ـ جلدهايى از دايره المعارف روسى.

مجموعه اى از نسخه هاى خطى به فروش رفته در بازارهاى داخلى كه به طور اتفاقى از وجود مهر كتابخانه در صفحه بيست و يكم آنها شناسايى و بازگردانده شده است. قابل ذكر است كه مسؤولين كتابخانه پس از سرقت رفتن شاهنامه فردوسى طى شكايتى از انتربول خواستار مساعدت در كشف و اعاده آن شدند كه پليس بين المللى پاسخ داد, در بازار كتابهاى قديمى لندن سه نسخه از شاهنامه وجود دارد كه اولى به يك ميليون و هشتصد هزار ليره و دومى به هشتصد هزار ليره و سومى به ششصد هزار ليره به فروش رفته است. لذا خواستار ارسال مشخصات و ويژگيهاى بيشترى از آن شد كه متأسفانه مسؤولين كتابخانه به علت دردسترس نداشتن اطلاعات بيشتر موفق به مكاتبه نشدند و قضيه بى نتيجه باقى ماند و بالاخره مشخص نشد كه آيا نسخه كتابخانه جزء نسخه هاى به فروش رفته است يا خير.
مجموعه دايره المعارف انگليسى از جمله كتابهاى نادر و نفيس بوده كه متأسفانه به سرقت رفته است. به طور كلى در طول شانزده سال جنگ داخلى بالغ بر يكصد هزار نسخه از مجموعه سيصد هزار نسخه كتابخانه به سرقت رفته و يا توسط حوادث طبيعى و جنگ از بين رفته است. مسؤولين براى جلوگيرى از انهدام بيشتر تصميم گرفتند مجموعه باقى مانده را به اقتضاى رشته هاى آن به ادارات موجود دولت تحويل دهند. لذا قسمتى از اسناد و مدارك و جرايد و مطبوعات قديمى و تابلوها و عكس ها به مؤسسة المخطوطات الوطنية و قسمتى از كتابهاى عادى و دايره المعارفها به كتابخانه وزارت آموزش و پرورش در ساختمان يونسكو و بالاخره بخش اعظم مخطوطات به وزارت دفاع جهت حفاظت بيشتر تحويل گرديد.