آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - نقد شصت كتاب درباره اسامى و نسخه هاى خطى آثار شيخ مفيد - زمانى نژاد على اکبر

نقد شصت كتاب درباره اسامى و نسخه هاى خطى آثار شيخ مفيد
زمانى نژاد على اکبر


هدف اصلى اين مقاله نه نشان دادن نقاط ضعف ديگران است و نه به تعبير رايج و خودمانى (اظهار لحيه). اساساً در نقد هر كتاب, جهاتى چند بايد مدّ نظر باشد, از جمله, شرايط مكانى و زمانى و اجتماعى اى كه آن كتاب در آن شرايط پديد آمده است.با توجه به اين نكته, چه بسا كتابى امروزه و با توجه به شرايط ما, نقاط ضعف فراوان داشته باشد, اما در ( ظرف زمانى خود) واقعاً و حقّاً شاهكار محسوب مى شده است.
اختصار را به ذكر يك نمونه اكتفا مى كنم: دوره ذريعه شيخ آقابزرگ تهرانى ـ طيب الله رمسه ـ را در نظر بگيريد, چه بسا آدم كم اطلاعى چند نقص در آن بيابد و چنين بپندارد كه شق القمر كرده است, و به مؤلف كتاب نسبت بى اطلاعى و بى دقتى دهد, ولى از سر انصاف بنگريد در دورانى كه هيچيك از فهرست هاى نسخه هاى خطى شيعه به شكل امروزى ـ به جز چند مجلد فهرست رضوى ـ وجود نداشت و بسيارى از كتاب هاى رجال و تراجم و تذكره چاپ نشده بود يا اگر چا پ شده بود, مغلوط و غير قابل اعتماد بود, و از سوى ديگر فاقد فهرست هاى راهنما و بلكه بعضاً فاقد شماره صفحه بود, و وسائل ارتباطى و بسيارى از ابزار معدّ تحقيق هرگز در اختيار ايشان و امثال ايشان نبود, چاپ و نشر كتاب از (نقلُ الصخر عن قلل الجبال) مشكلتر و طاقت فرساتر بود. و از سوى ديگر, اين گونه كارها در آن زمان نه خريدارى داشت و نه مروّجى! بلكه زخم زبان و رمى به (بيسوادى) و مانند آن را نيز در پى داشت. و خلاصه اينكه اين گونه كارها نه آبى داشت و نه نانى و نامى, ولى او ضرورت كار را درك و يك تنه به اين كار اقدام كرد. و كارى كه بايد دهها نفر انجام مى دادند, يك تنه انجام داد و بيش از نيم قرن از عمر عزيزش را روى اين كتاب گذاشت. ولى در زمان ما كه شرايط دگرگون شده و در وسائل كار مهيا و فهرست هاى گوناگون خطى منتشر و بلكه بسيارى از آثار خطى آن دوره ـ همراه با فهرست هاى راهنما ـ چا پ شده است, طبيعى است كه انسان در ذريعه لغزش هايى بيابد و بلكه بالاتر وجود چند صد خطا در يك مجلد هم امر طبيعى و عادى است. و اين نبايد مايه تنقيص ذريعه يا كوچك جلوه دادن كار ايشان شود.
اين تذكرات در آغاز مقال بدين جهت است كه مبادا كسى وجود قصورها و ضعفهايى را در بسيارى از آثارى كه نام مى بريم, دليل سستى آن آثار بداند و مؤلّفانشان را به بى دقتى و تنبلى و سهل انگارى رمى كند, و اگر نبود مقدمات برپايى كنگره شيخ مفيد و تهيه نسخه هاى خطى و چاپى پراكنده آن در اطراف عالم, چنين اطلاعاتى به دست نمى آمد و وقوفى بر اين لغزش ها حاصل نمى شد.
ضمناً آثار تنك مايه اى هم در اين مقاله نقد شده است و تقارن آنها با كتاب هاى عظيمى چون بحار و ذريعه و اعيان, نبايد موجب اعتبار و ارزش آنها تلقى شود, و تنها به دليل وحدت موضوع ناچار شديم كه در رديف آنها قرار بدهيم.
كتبى كه مورد نقد و بررسى قرار گرفته اند, عبارتند از:
١. انديشه هاى كلامى شيخ مفيد
٢. الذريعة
٣. بحار الانوار
٤. تهذيب الأحكام (مقدمه)
٥. امالى مفيد (مقدمه)
٦. مقنعة (مقدمه)
٧. معالم العلماء (هر دو چاپ)
٨. فهرست كتابخانه آيت الله مرعشى
٩. اعيان الشيعه
١٠. كشف الحجب و الأستار
١١. اوائل المقالات (مقدمه)
١٢. مرآت الكتب
١٣. رجال نجاشي (هر دو چاپ)
١٤. معجم مؤلفي الشيعه
١٥. معجم الرجال الحديث
١٦. مقدمه اى بر فقه شيعه
١٧. تعليقه أمل الآمل
١٨. رياض العلماء
١٩. عدة رسائل مفيد
٢٠. فهرست شيخ طوسى (چاپ هند و دانشگاه مشهد)
٢١. تاريخ التراث العربى
٢٢. ايضاح المكنون
٢٣. هدية العارفين
٢٤. المستدرك على معجم المؤلفين
٢٥. فهرست واتيكان
٢٦. فهرست رضوى
٢٧. فهرست الفبايي… رضوى
٢٨. فهرست ملك
٢٩. فهرست كتاب خانه آيت الله الگلپايگانى
٣٠. فهرست دانشگاه
٣١. ريحانة الأدب
٣٢. كشف الأستار
٣٣. بهجة الآمال
٣٤. لؤلؤة البحرين
٣٥. طرائف المقال
٣٦. مجالس المؤمنين
٣٧. مجمع الرجال
٣٨. قصص العلماء
٣٩. علماى بزرگ شيعه
٤٠. فقهاى نامدار شيعه
٤١. تأسيس الشيعه
٤٢. مفاخر اسلام
٤٣. فهرست كتابهاى چاپى عرب
٤٤. نقض
٤٥. ميرحامد حسين
٤٦. الطرائف
٤٧. النكت الاعتقادية
٤٨. محمدبن محمدبن النعمان
٤٩. كنز الفوائد (هر دو چاپ)
٥٠ . السرائر
٥١. المعتبر
٥٢. كشف الرموز
٥٣. الدروس
٥٤. مدارك الأحكام
٥٥. رسائل شهيد ثانى
٥٦. النهاية و نكتها
٦٧. جامع المقاصد
٥٨. مختلف الشيعه
٥٩. مستمسك العروة
٦٠ مجله نور علم (ويژه شيخ مفيد) ١. انديشه هاى كلامى شيخ مفيد
يكى از بهترين كتاب هايى كه درباره كتب شيخ مفيد فصلاً بحث كرده, همين كتا ب انديشه هاى كلامى شيخ مفيد است كه مؤلف در مقدمه كتاب از ص ٣٤ تا ٦٩ مفصلاً به كتاب شناسى كتب شيخ مفيد پرداخته كه در نوع خود كم نظير است. ولى متأسفانه از آنجا كه مأخذ اين كتاب رجال نجاشى چاپ قديم, معالم العلماء (هر دو چاپ) و ديگر كتب غير مصحح بوده, اشتباهات و اغلاط اين كتاب ها به كتاب مزبور هم سرايت كرده كه گاه مؤلف توضيحاتى هم داده كه اشتباه و نادرست است. اما ضمن ارج نهادن به تأليف چنين كتابى از چنين شخصيتى, توضيحاتمان را مى آوريم:
١. در ص ٣٧ آمده: (الاركان في الفقه طوسى و ابن شهر آشوب به آن اشاره كرده اند. محتملاً همان است كه در شماره ٤ ذكر آن گذشت), و در شماره ٤ آمده: (الاركان في دعائم الدين). و حال اينكه كتاب (الاركان فى دعائم الدين) كتابى است كلامى و (الاركان في الفقه) كتاب فقهى است.
٢. در ص ٣٧ آمده: ( الاختصاص… و احتمالاً همان العيون و المحاسن است) كه صحيح نيست.
٣. در ص ٣٧ آمده: ( كتاب الإشراف (به كسر), يا محتملاً الأشراف (به فتح) كه كتاب الإشراف (به كسر) صحيح است و در ذيلش آمده: (آقا بزرگ ٢/١٠٢ به عنوان افزوده: في عام فرائض الاسلام) كه (الإشراف في عامّة فرائض الاسلام) صحيحتر است از ( عامّ).
٤. در ص ٣٨ آمده: ( الاشراق في نعت اهل البيت عليهم السلام… در چاپ اقبال از ابن شهر آشوب نام الاشراف آمده) كه بايد گفت در معالم العلماى چاپ اقبال اشتباه ثبت شده و در همان چاپ نجف صحيح آمده است كه: (الاشراق في نعت…)
٥. در ص ٣٨ آمده: (كتاب اصول الفقه, اين كتاب به تمامى در اثرى از يكى از شاگردان مفيد, ابوالفتح محمد بن على الكراجكى به نام كنز الفوائد, نقل شده است) و حال اينكه تمام آن نقل نشده, بلكه مختصر آن ذكر شده است و خود كراجكى در كنزالفوائد (٢/١٥, ٣٠) تصريح مى كند كه ( مختصر التذكرة بأصول الفقه). نيز ابن ادريس در سرائر (١/ ١٣٣) مطالبى از كتاب اصول الفقه شيخ مفيد نقل كرده است كه در كنز الفوائد موجود نيست. بنگريد: (يدل على ماذكرته… ما ذكره الشيخ المفيد محمد بن النعمان في كتابه اصول الفقه في هذا الفصل بعينه في آخر الفصل بعد ايراد ادلّة و احتجاجات كثيرة, قال: فقيل مع ان أكثر التفقّه… هذا الآخر كلام الشيخ المفيد). (السرائر ١/ ١٣٣)
٦. در ص ٣٨ آمده (الافصاح, ابن شهر آشوب از آن ياد كرده) و حال اينكه در رجال نجاشى (ص ٣٩٩) چاپ مصحح نام اين كتاب نيز آمده است: (كتاب الإفصاح في الامامة).
٧. در ص ٣٨ آمده: (كتاب الاقناع فى وجوب الدعوى) كه صحيح آن (كتاب الاقناع في الدعوة) است و توضيحى كه در ذيل اين كتاب داده اند, درست نيست.
٨. در ص ٣٩ آمده: ( كتاب الانتصار, شايد در نتيجه اشتباه چاپى همان اقتصار سطر بالا است) و حال اينكه در رجال نجاشى (ص ٤٠٠, چاپ مصحح) نيز ( كتاب الانتصار) آمده است و در معالم العلماى خطي كه از روى نسخه سيد ابن طاووس نوشته شده, مثل معالم العلماى چاپى است و به عنوان ( الاقتصار على الثابت في الفتيا) آمده است. بنابراين تا دليلى بر اتحاد اين دو نداشته باشيم, اينها دو كتاب منظور مى شوند و نه يك كتاب.
٩. در ص ٣٩ آمده: ( كتاب الايضاح في الامامة … تهران ملك, نسخه خطى شماره ٢٩٢٦ … ) و حال اينكه اين نسخه معرفى شده كتاب الافصاح است نه الايضاح, و اشتباه فهرست ملك به اينجا نيز سرايت كرده است.
١٠. در ص ٣٩ آمده: كتاب بغض المروانية ممكن است به جاى بغض, نقص بوده باشد) كه در رجال نجاشى (ص ٣٩٩) چنين آمده: (كتاب نقص المروانيّة) كه همين هم صحيح است.
١١. در ص ٤٠ آمده: (كتاب التاريخ الشرعية) و حال اينكه نجاشى ص ٤٠١ (كتاب تاريخ الشريعة) ثبت شده است.
١٢. در ص ٤٠ آمده: (كتاب التمهيد, به اواخر فصل نوزدهم كتاب حاضر مراجعه كنيد) كه اشتباه است و كتاب انديشه هاى كلامى شيخ مفيد بيشتر از هفده فصل ندارد, و بايد (به اواخر فصل هفدهم كتاب حاضر) صحيح باشد. اين اشتباه از مترجم است.
١٣. در ص ٤١ آمده: ( جواب اهل الرقة في الأهله و العدد. آقابزرگ [ذريعة] پنجم, ١٧٧ گفته است كه اين كتاب به نام الرسالة العددية… و المسائل الموصليات نيز خوانده شده است) و حال آنكه استنباط ايشان از كلام ذريعه اشتباه است, و آقابزرگ در ذريعه (٥/١٧٧) كتاب جوابات اهل الموصل في العدد و الرؤية را فرموده است كه به نام (الرسالة العددية) يا (المسائل الموصليات) خوانده شده است. بنگريد: ( جواب اهل الرقة في الأهلة و العدد… و هو غير جوابات اهل الموصل في العدد و الرؤية… و يقال له الرسالة العددية و المسائل الموصليات أيضاً ). ايشان ضمير ( ويقال له) را به جواب اهل الرقة برگردانده اند, و حال آنكه ضمير ( و يقال له) به ( جوابات اهل الموصل في العدد و الرؤية) برمى گردد. و بهترين دليل خود عبارت ذريعه است كه در ذيلش آمده (و نسخه موجودة كما يأتي). يعنى نسخه اى از جوابات اهل الموصل… موجود است و در درالمنثور هم به چاپ رسيده است, و كتاب جواب أهل الرقة در دست نيست و جزء كتب مفقوده به حساب مى آيد.
١٤. در ص ٤١ آمده (جواب المسائل في اختلاف الاخبار. اين كتاب در المسائل السروية ص ٥٧ اشاره شده) و حال آنكه شيخ مفيد در مسائل السروية مى فرمايد: ( و قد اجبت عن كثير من الأخبار المختلفة في مسائل ورد علي بعضها من نيشابور و بعضها من الموصل و بعضها من فارس و بعضها من ناحية تعرف بمازندران و كل ذلك تتضمن مسائل مختلفة جاءت فيها الأخبار… و اودعت في كتاب التمهيد أجوبة عن مسائل مختلفة جاءت فيها الاخبار… و ذكرت مثل ذلك كتاب مصابيح النور في علامات اوائل اشهور… و اجبت عن المسائل التي كان ابن الجنيد جمعها و كتبها إلى أهل مصر و لقبها بالمسائل المصرية…) (مسائل سروية, ضمن عدّة رسائل مفيد, ص ٢٢٤ ـ ٢٢٣). همان طورى كه ملاحظه مى شود, شيخ مفيد مى فرمايد ما در اين كتاب ها بحث اختلاف اخبار را كرده ايم, و حال آنكه كتاب (جواب المسائل في اختلاف الأخبار) كتابى است غير از اين كتاب ها, و مفيد در مسائل السروية به اين كتاب خود اشاره نكرده است.
١٥. در ص ٤٢ آمده: (جوابات ابن الحسن النيسابوري… آقابزرگ [ذريعة] پنجم, ٢٤٠ نوشته است كه نسخه اى با عنوان جوابات المسائل النيسابوريه در كتاب خانه سيدشهاب الدين تبريزى نجفى در قم موجود است) و حال آنكه اين نسخه كتاب خانه مرعشي, كتاب (العويص في الاحكام): (الفقه) است, و علت اشتباه هم جملات اول كتاب العويص است. بنگريد: (… سمعته مني في مذاكرة اخينا الوارد من نيسابور بالمسائل المنسوية إلى العويض في الفقه…) از اين جلمله استفاده كرده اند كه (كتاب المسائل النيسابوريه) است, و حال آنكه اين كتاب (العويص في الفقه يا العويص في الاحكام) است, و هنوز به چاپ نرسيده است, و توسط كنگره هزاره شيخ مفيد به چاپ خواهد رسيد.
١٦. در ص ٤٢ آمده: (كتاب جوابات البرقعى في فروع الفقه) كه ( جوابات التَرقُفي في فروع الفقه) صحيح است.
١٧. در ص ٤٣: ( جوابات الفريقين في الغيبة) كه ( جوابات الفارقيّين في الغيبة) صحيح است.
١٨. در ص ٤٤ آمده: (جوابات النصر…) كه ( جوابات النضر…) صحيح است.
١٩. كتاب حمل الفرائض, كه (جمل الفرائض, است, كما اينكه در رجال نجاشي ( ص ٣٩٩) ( جمل الفرائض) آمده است.
٢٠. در ص ٤٥ آمده: (الرد على الجاحظ العثمانية (كذا) محتملاً به جاى في العثمانية) كه همان ( الردّ على الجاحظ العثمانية) صحيح است; بدون (في) و مفعول ( الردّ) است.
٢١. در ص ٤٦ آمده : كتاب (في الرد على الشعبى) كه ( الرد على الشعيبي) صحيح است.
٢٢. در ص ٤٦ آمده: ( الرد على العتبى في الحكاية و المحكى (كذا) كه ظاهراً بايد به جاى عتبى القتيبي… باشد), ولى در رجال نجاشى (ص ٤٠١ آمده: ( الرد على القتيبى في الحكاية و المحكي) كه صحيح است.
٢٣. در ص ٤٦ آمده: كتاب الرسالة إلى الأمير عبدالله و ابى طاهر بن نصير الدولة…) كه در رجال نجاشى (ص ٤٠٢) چنين آمده است: ( كتاب الرسالة إلى الأمير أبي عبدالله و أبي طاهرين ناصرالدولة…)
٢٤. در ص ٤٧ آمده: (رسالة الجنيدي… شايد… نقض رسالة الجنيد إلى أهل مصر) كه بايد ( نقض رسالة الجنيدى إلى أهل مصر) باشد.
٢٥. رسالة في المتعه… آقابزرگ [ذريعة] نوزدهم, ٦٦… در كتاب خانه رضوية مشهد…) و حال آنكه نسخه اى كه در كتاب خانه رضويه مشهد موجود است, رسالة في المتعه مفيد نيست, بلكه مسائل السرويه مفيد است كه به اشتباه (رسالة في المتعة)تصور شده است, و اشتباه نيز از فهرست رضوى (٢/٦٧, چاپ قديم) است.
٢٦. در ص ٤٨ آمده: (كتاب الظاهر في المعجزات) كه صحيح آن (الزاهر في المعجزات) است و اشتباه از مترجم است و نه مؤلف. زيرا مؤلف اين كتاب را از نظر الفبايى بين (رسالة) و ( شرح) آورده كه صحيح ضبط شده است, و لكن مترجم مى بايست (الزاهر) ترجمه مى كرد.
٢٧. در ص ٤٨ آمده: (عقود دين مفيد در تصحيح ص ٢٨, به آن اشاره كرده و گفته است كه مشتمل بر احاديثى در جايز بودن مباحثه و مناظره است) و حال آنكه موضوع اين كتاب جواز مناظره و مباحثه نيست.
٢٨. در ص ٤٩ ضمن معرفى كتاب العويص براى آن شماره نياورده است, و حال آنكه در رجال نجاشى (ص ٤٠٠) به نام ( كتاب العويص في الأحكام) ذكر شده است.
٢٩. در ص ٤٩ آمده: (العيون و المحاسن, آقابزرگ… سطرهاى اوّل آن نسخه ها را نقل كرده عيناً همان سطر اول اثر چاپ شده به نام الاختصاص است… چنان محتمل مى نمايد كه اثر چاپ شده به نام الاختصاص در حقيقت همان كتاب العيون و المحاسن باشد), و حال آنكه اينها به ادله اى چند دو كتاب هستند.
٣٠. در ص ٥٠ آمده: (كتاب فصائح أبى حنيفه) كه (كتاب فضائح أبي حنيفة) است, و قطعاً اين كتاب با (المسائل الصاغانية) يكى است.
٣١. در ص ٥٢ آمده: (كتاب الكشف في مقدمات الاصول) كه ( كتاب النكت في مقدمات الاصول) است.
٣٢. در ص ٥٣آمده: (مختصر الفرائد, ابن شهر آشوب آن را نقل كرده است), و حال آنكه در معالم العلماء (ص ١١٤, چاپ نجف و ص١٠٢ ـ ١٠١ چاپ اقبال) ( مختصر الفرائض) ثبت شده است, كما اينكه در تمام نسخ خطى معالم العلماء چنين است.
٣٣. در ص ٥٣ آمده: ( مسألة الجنبلية (كذا) به جاى الحنبلية) و حال آنكه همان (الجنبليّة) صحيح است, كما اينكه در رجال نجاشي (چاپ مصحح, ص ٤٠١) چنين آمده است.
٣٤. در ص ٥٤ آمده: (مسألة فى اقصى الصحابة. يا شايد به جاى اقصى بتوان اقضى خواند. ظاهراً حجيّت راوى براى روايت خبر بحث مى كند), كه اولاً بايد ( اقضى) باشد (رجال نجاشى, ص ٤٠١), و ثانياً آن استظهار درست نيست.
٣٥.در ص ٥٥ آمده: (مسألة في العتر يا شايد في العترة) كه بايد (المسألة في العترة) باشد نه اينكه شايد, و در رجال نجاشى (ص ٤٠١) نيز (العترة) ثبت شده است.
٣٦. در ص ٥٥ آمده: (كتاب مسألة في قوله: انى مخلف فيكم ثقلين, چاپ شده زير عنوان الثقلان… نجف) و حال آنكه در عده رسائل (ص ١٧٦ تا ١٨٠) كتابى كه به عنوان الثقلان به چاپ رسيده است, ٤ سؤال و جواب آخر از ١٦ سؤال و جواب المسائل الجارودية است, كه به اشتباه به عنوان كتاب (الثقلان) به چاپ رسيده است.
٣٧. در ص ٥٦ آمده: (المسألة الكافية في إبطال توبة الخاطئه. فرض آن است كه زنى قصد ندارد از زنا دادن دست بكشد و توبه او دروغين است) و حال آنكه موضوع اين كتاب چيز ديگرى است, و ايشان الفاظ ظاهرى نام كتاب را موضوع كتاب قرار داده اند. و موضوع كتاب درباره اين است كه افرادى همچون طلحة و زبير و عائشه كه جنگ جمل را راه انداختند, متكلمين از معتزله قائل شده اند كه بعد از روشن شدن حق براى اين گروه, توبه كرده اند و توبه اشان در نزد خداوند قبول است. و لكن شيخ مفيد در مقابل اين گروه معتزله كتابى نوشت در اينكه توبه اين گروه خطا كار صحيح نيست و در نزد پروردگار نيز مقبول نيست لذا كتابش را به نام المسألة الكافية في إبطال توبة الخاطية) نام نهاد. بنابراين فرق است ما بين اين موضوع كتاب, با موضوعى كه ايشان ادعا كرده اند براى كتاب.
٣٨. در ص ٥٧ آمده: (المسائل العشرة) كه ( المسائل الشعر) صحيح است.
٣٩. در ص ٥٨ ـ ٥٧ آمده: (المسائل المازندرانية… و نيز مفيد در السروية ص ٥٧ گفته است كه اين پرسشها به معتبر بودن بعضى احاديث ارتباط پيدا مى كند) و حال آنكه شيخ در مسائل السرويه درباره اين كتاب و ديگر مسائل فرموده ( و قد اجبت عن كثير من الاخبار المختلفة في مسائل ورد علي بعضها… و بعضها من ناحية تعرف بمازندران). (عده رسائل مفيد, ص ٢٢٣). بنابراين در اين مسائل, از جمله در مسائل مازندرانية, جواب از اختلاف اخبار با همديگر را داده است نه اينكه موضوع كتاب ( بر معتبر بودن بعضى احاديث ارتباط پيدا مى كند).
٤٠. در ص ٥٨ آمده: (كتاب مقابيس…) كه در رجال نجاشى (كتاب مقابس…) آمده است.
٤١.در ص ٥٩ آمده: (المبين في الامامة, شهرستانى از آن نام برده است). آرى در هر دو نسخه چاپ معالم العلماء (المبين) است, ولى در نسخ خطى معالم العلماء ( المنير) است, كما اينكه در فهرست شيخ طوسى (ص ١٥٨) ( المنير في الامامة) نيز آمده است.
٤٢. در ص ٥٩ آمده: (كتاب الموجز فيها [المتعة] اين كتاب ممكن است همان كتاب باشد كه سزگين, اول, ٥٥٠, شماره ٦, به نام خلاصة الايجاز في المتعة آورده است). و حال آنكه سزگين نيز در اين مورد اشتباه كرده. و (خلاصة الايجاز في المتعة) تأليف محقق كركى است, كه كتاب ( الايجاز في المتعة) شيخ مفيد را تلخيص كرده و كتب مفيد درباره متعه تماماً مفقود است و هنوز نسخه اى از آن رؤيت نشده است.
٤٣. در ص ٦٠ آمده: (النقض على الجاحظ فضيلة المعتزلة (كذا) به جاى في فضيلة) و حال آنكه احتياج به (في) نيست و همان ( النقض على الجاحظ فضيلةَ المعتزلة) صحيح است و (فضيلة المعتزلة) مفعول ( النقض) است.
٤٤. در ص ٦٠ آمده: ( كتاب الوعد و الوعيد. مفيد در السرويه ص ٦٦ به آن اشاره كرده است, ممكن است همان شماره ١٥٥ يا ٨٢ پيش از اين بوده باشد).
اولاً به جهت مغلوط بودن نسخه سروية در عدة رسائل مفيد (ص ٢٣٢) به عنوان ( الوعد و الوعيد) ثبت شده است, و لكن نسخه هاى ديگر از المسائل السروية اين مورد را (الموضح في الوعد و الوعيد) ثبت كرده اند كه صحيح هم است.
ثانياً اينكه فرمودند ممكن است شماره ١٥٥ باشد, با توضيح فوق معلوم مى شود حتماً همان است. ثالثاً فرمودند ممكن است كه شماره ٨٢ باشد, كه شماره ٨٢ كتابى به نام (عمد مختصرة على المعتزلة في الوعيد) است. و اينها دو كتابند و ممكن نيست كه يكى باشند. و در نجاشي (ص ٣٩٩ و ٤٠٢) نيز دو مرتبه تكرار شده است: يكى به عنوان (الموضح في الوعيد) و ديگرى به عنوان (عمد مختصرة على المعتزلة فى الوعيد).
كتاب انديشه هاى كلامى شيخ مفيد, توسط آقاى على هاشم به عربى ترجمه شده و به نام (نظريات علم الكلام عند الشيخ المفيد) توسط بنياد پژوهش هاى آستان قدس به چاپ رسيده است.
تمام اشكالاتى كه به متن كتاب انديشه ها ذكر شد,با لتبع به اين كتاب نيز سرايت كرده است, و اشتباه ترجمه فارسى نيز به اين كتاب سرايت كرده است, و اين بهترين دليل است كه مترجم عربى, اساس كارش ترجمه فارسى كتاب بوده است. به چند اشتباه در همين باره اشاره مى شود:
١. در ص ٦٠ آمده: (كتاب التمهيد راجع أواخر الفصل التاسع عشر من هذا الكتاب) و حال آنكه كتاب بيش از هفده فصل ندارد, و صحيح آن (الفصل السابع عشر) است.
٢. در ص ٦٨ آمده: (كتاب الظاهر في المعجزات) كه صحيح آن ( الزهرا في المعجزات) است. و در اصل كتاب صحيح ثبت شده, و لكن در ترجمه فارسى مانند اينجا اشتباه ثبت شده است.
٣. (شرح كتاب الأعلام) كه صحيح آن (شرح كتاب الإعلام) است.
و چندين مورد ديگر كه به جهت طولانى شدن مقاله از ذكر آن خوددارى مى شود. ٢.الذريعة
در كتاب بى نظير و بى مانند ذريعه علامه شيخ آقابزرگ تهرانى چندين سهو و اشتباه ـ كه بعضاً به جهت اشتباهاتى كه در فهرست نسخ خطى آن زمان وارد شده بود ـ رخ داده كه با توجه به شرايط زمانى تأليف كتاب, امرى طبيعى و مقتضاى چاپ بوده است. اينك به تصحيح اسامى و نسخه هاى خطى كتاب شيخ مفيد در ذريعه, به ذكر آنها مى پردازيم.
١. در ذريعه (١٩/٦٦) آمده: (كتاب المتعة للشيخ… المفيد… و هو احد كتبه في المتعة و له الموجز في المتعة أيضا,كما أنّ له أيضاً مختصر المتعة صرّح بجميع الثلاثة النجاشي عند عدّ كتبه. و في الرضوية رسالة المتعة للمفيد, اوّلها… و آخرها: و قد امليت في هذا المعنى كتاباً سمّيته الوضح في الوعد و الوعيد وصل إلى السيد…) همان طور كه ملاحظه مى شود, اشتباه فهرست رضوى (٢/٦٧) به اينجا راه پيدا كرده است. اين كتاب معرفى شده, كتاب (أجوية المسائل السروية) است و نه كتاب متعة شيخ مفيد, اوّل و آخر اين كتاب نيز مانند مسائل سروية است كه در عدة رسائل مفيد (ص ٢٠٧تا ٢٣١) به چاپ رسيده است.
در ذيل عبارت ذريعه آمد: ( و كانت احدى رسائل المتعة للمفيد عند شيخنا العلامة النورى, و اخرى في موقوفات السيد على الايروانى بتبريز, كما فى فهرسها المخطوط). حال آنكه هنوز نسخه اى از رساله هاى متعة شيخ مفيد به دست نيامده است و جزء كتب مفقوده محسوب مى شود.
٢. در ذريعة (٢٣/٢٦٧) آمده: (الوضح في الوعد, للشيخ المفيد… أحال إليه في المسائل السروي… لكن في آخر رسالته في المتعة قال: و قد امليت في هذا المعنى كتاباً سمّيته الموضح في الوعد و الوعيد و الظاهر أنّه من غلط نسخة الرسالة).
با بيان گذشته معلوم شد كه به اشتباه مسائل السروية را, رسالة في المتعة ناميده اند, و ثانياً معلوم مى شود كه در آخر كتاب مسائل السروية نام كتاب الموضح في الوعد را مى برد نه در كتاب رسالة في المتعة, ثالثاً با روشن شدن اين دو مسأله, اينكه فرموده اند: (و الظاهر أنّه من غلط نسخة الرسالة), درست نيست. زيرا در اكثر نسخ مسائل السروية آمده است: (… الموضح في الوعد و الوعيد) و صحيح هم است.
٣. در ذريعه (٢٠/٣٩٢) آمده است: مسألة في المتعة, للفاضل المقداد… اوّله و ممّا شنع به الامامية… و النسخة بخط المؤلّف مع كتابه نضد القواعد في الخزانة الرضوية). با رجوع به كتاب انتصار سيد مرتضى معلوم شد كه كتاب معرفى شده (مسألة في المتعة), قسمتى از كتاب انصار (ص ١١٦ ـ ١٠٩) است كه به خط فاضل مقداد در كتاب خانه رضوى موجود است, نه اينكه (مسألة في المتعة) تأليف فاضل مقداد باشد.
٤. در ذريعه (٢٠/ ٣٩٥) آمده است: (المسألة الموضحة في تزويج عثمان أيضاً للشيخ المفيد… و ذكرت بعنوان الرسالة في تزويج النبي (ص) ابنته [ابنتيه] من عثمان أيضاً, هي من السائل السروية الوارده من الشريف… اولها ما قوله ادام الله علاءَه في تزويج النبى (ص) ابنته [ابنتيه] زينب و رقيه من عثمان بن عفان). در حالى كه كتاب (المسألة الموضحة…) كتابى مستقل در ا ين موضوع است, اگر چه در مسأله دهم از كتاب المسائل السروية مشروحاً اين موضوع را بحث كرده باشد, دليل نمى شود كه اين دو, يك كتاب باشد.
٥. در ذريعه (٢٠/ ٣٩٥) آمده: (مسألة في من مات و لم يعرف امام زمانه هل هو صحيح ثابت ام لا؟ للشيخ المفيد. عند السيد شهاب الدين بقم. اوله : قيل له بل هو خبر صحيح يشهد له اجماع أهل الآثار). حال آنكه كتاب معرفى شده, كتاب مستقلى نيست و بخشى از كتاب الفصول العشره شيخ مفيد, و رسالة ثانية في الغيبة است كه در عده رسائل مفيد (ص ٢٨٣به بعد) به چاپ رسيده و در كتاب خانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى موجود است.
٦. در ذريعه (٢٠/ ٣٨٦ و ٣٨٧) آمده: (مسألة في خلق الارواح… للشيخ المفيد توجد عند السيد شهاب الدين بقم). و نيز: (مسألة في الرجعة للشيخ المفيد, عند السيد شهاب الدين المذكور بقم). حال آنكه اينها كتابى مستقل نيستند. بلكه (مسألة في خلق الارواح) قسمتى از كتاب مسائل السروية است. سؤال و جواب دوم آن, ص ٢١٠ به بعد از عدة رسائل مفيد, و مسألة في الرجعة نيز سؤال وجواب اوّل از كتاب مسائل السروية است كه در ضمن عده رسائل مفيد (ص ٢٠٧ به بعد) به چاپ رسيده است.
٧. در ذريعه (٢٠/ ٣٢٥) آمده: (مزار المفيد للشيخ المفيد, فيه زيارة النبي (ص) و الائمة (ع) اوّله يا من جعل الحضور في مشاهد اصفيائه… كذا في كشف الحجب). همان طور كه ملاحظه مى شود, اشتباه كتاب كشف الحجب (ص ٥٠٢) به اينجا سرايت كرده و كتاب معرفى شده, مزار شهيد اوّل است نه مزار شهيد مفيد.
٨. در ذريعه (٢٥/ ٩٩) آمده: (وصف دين الامامية هو المجلس ٩٣ من مجالس المفيد [رجوع شود به ذريعه] ٢/ ٣١٥ و ٩ [١٩ صحيح است] ٣٦٧ و ذلك حين سأله المشايخ عن وصف دين الامامية), كه به جهت اشتباه چاپى ( مجالس الصدوق), ( مجالس المفيد) ثبت شده است. و بر مبناى اين اشتباه چاپى, فرموده اند رجوع شود به ذريعه ٢/٣١٥ و ٩ اين دو جا امالى مفيد و مجالس مفيد آمده ٨ [١٩]/٣٧٦ كه درست است. (البته در ذريعه ٢/٣١٥ امالى صدوق نيز ذكر شده است). بهترين دليل بر اشستباه چاپى بودن آن, اينكه أمالي مفيد بيشتر از ٤٢ مجلس ندارد و مجلس معرفى شده در مجلس ٩٣ است كه يقيناً مراد مجالس و أمالي شيخ صدوق است و در امالى صدوق (ص ٥٠٩ به بعد) اين مجلس آمده است: (… فسألوه أن يملي عليهم وصف دين الإمامية على الايجاز و الاختصار…)
٩. در ذريعه (٥/ ١٤١)آمده: (كتاب الجمل للشيخ المفيد, اسمه كتاب النصرة لسيد العترة في حرب البصرة). و نيز در ٥/ ١٤٢ آمده: ( الجمل للشيخ المفيد, هو غير جمل الفرائض الأتي, و غير كتاب النصرة في حرب البصره, فانه ذكر النجاشي كل واحدة من هذه الثلاثة كتاباً مستقلاً ). همچنين در ١/ ٢٩٥ آمده: (أحكام اهل الجمل للشيخ… المفيد… عبّر بذلك الشيخ الطوسى في الفهرست, و لكن النجاشى عدّ من تصانيفه كتاب الجمل و لعلهما واحد و هو غير النصرة لسيد العترة فى حرب البصرة له كما هو صريح النجاشي). و در ٢٤/ ١٧٧ آمده: (البصرة لسيد العترة فى حرب البصرة… للشيخ المفيد… و هو غير كتاب الجمل و كتاب جمل الفرائص…) با توجه به مطالب بالا, كتاب ( جمل الفرائض) كتابى است غير تاريخى و كلامى, اما ( كتاب الجمل) يا ( الجمل) يا (النصرة…) يا (أحكام أهل الجمل), تمام اينها نام هايى هستند براى كتاب موجود كه چندين مرتبه به چاپ رسيده است. چه اينكه ما كتاب چاپ شده را دو كتاب بدانيم, به عنوان ( الجمل) و ( النصرة…) و چه اينكه اين دو, نام هاى يك كتاب باشند. بنابراين شيخ مفيد در موضوع حرب جمل (اعم از بحث تاريخى يا كلامى), غير كتاب چاپ شده, تأليفى ديگر ندارد.
١٠. در ذريعه (٢٤/ ٢٨٦) آمده: (النقض على الجاحظ في فضيلة المعتزلة للمفيد ذكره النجاشى. و في بعض النسخ جاء فضيلة المعتزلة كاسم لكتاب آخر للمفيد). حال آنكه اين عنوان نام يك كتاب است, چه ( في) باشد يا نباشد; و در صورتى كه ( في) نباشد حتماً مجموع آن جمله بايد نام يك كتاب باشد. به اين صورت: (النقض على الجاحظ فضيلةَ المعتزلة) كه ( فضيلةَ المعتزلة) مفعول دوّم نقض است. ثانياً اگر (فضيلة المعتزلة) نام كتابى مستقل باشد, صحيح نيست. زيرا مفيد كتابى به عنوان ( نقض فضيله المعتزلة) دارد نه ( فضيلة المعتزلة).
١١. در ذريعه (٢٤/ ٢٨٨) آمده: ( النقض على أبى عبدالله البصرى للمفيد). ولى نام كامل كتاب چنين است: (النقض على أبى عبدالله البصرى كتابه في المتعة). رجوع شود به رجال نجاشى, ص ٣٩٩.
١٢. در ذريعه (١٨/ ٦٤) آمده: (الكشف في مقدمات الاصول للشيخ المفيد). به جهت اشتباه در بعضى از نسخه هاى رجال نجاشى, به جاى (النكت في مقدمات الاصول), (الكشف في المقدمات الاصول) ثبت شده كه اشتباه است. و صحيح آن در ذريعه (٢٤/ ٣٠٢) ثبت شده است.
١٣. در ذريعه (٢٤/ ٣٠٢) آمده: (النكت في المقدمات الاصول… للمفيد… طبع ببغداد ١٣٢٣هـ بتصحيح هبة الدين الشهرستاني بعنوان النكت الاعتقادية, و مع ترجمته الفارسية طهران ١٣٢٤هـ .ش… نسخه منه في مكتبة… و توجد نسخة أخرى في الرضوية مكتوب على ظهرها أنّه عقائد فخرالدين ابن العلامه الحلى). با اينكه علامه تهرانى عنوان ( النكت في مقدمات الأصول) را به پيروى از رجال نجاشى (ص ٣٩٩) برگزيده و صحيح هم است, و لكن اين عنوان را بر ( النكت الاعتقادية) چاپ شده تطبيق داده است كه اشتباه است. و كتاب النكت الاعتقادية چندين مرتبه (و بعضاً با ترجمه فارسى) به چاپ رسيده است و به شيخ مفيد نسبت داده شده, ولى كتاب چاپ شده موجود يقيناً از شيخ مفيد نيست و به احتمال قوى (يا قطعاً ) براى فخرالمحققين, پسر علامه حلى, صاحب ايضاح الفوائد است; كما اينكه آقابزرگ به اين مسأله توجه داشته اند و متذكر شده اند كه در كتاب خانه رضوى نسخه اى از آن موجود است و بر روى آن نوشته شده كه براى فخرالمحققين پسر علامه حلّى است و اين نسخه به شماره ٢٠٦ در آن كتاب خانه موجود است. و نيز رجوع شود به فهرست كتاب خانه مركزى آستان قدس رضوى (١/ ١٧٤, چاپ جديد) و فهرست الفبايى (ص ٤٠٥).
و كتابى ( النكت في مقدمات الاصول) براى اولين بار توسط كنگره هزاره شيخ مفيد به چاپ خواهد رسيد.
١٤. در ذريعه (٤/ ٣٦٥) آمده: (تقريب الأحكام للشيخ… المفيد… ذكره في كشف الحجب أقول أحال إليه الشيخ المفيد نفسه في كتابه الفصول المختاره المطبوع في النجف٢/ ١٥ و ٢٢) . نام صحيح كتاب (تقرير الأحكام) است, كما اينكه در كشف الحجب (ص ١٣٧) چنين آمده است و مفيد در الفصول المختاره من العيون المحاسن ص ١٥٩ و ١٦٧ به عنوان (تقرير الاحكام) ذكر كرده است و نه (تقريب الاحكام). همچنين در اعيان الشيعه (٩/ ٤٢٤) به اين اشتباه ذريعه اشاره شده است: (… و سماه صاحب الذريعه تقريب الأحكام بالباء ناقلاً عن كشف الحجب و عن كتاب الفصول المختاره: المطبوع, لكن فى نسخة قديمة مخطوطة عندنا من الفصول, تقرير بالباء). و اين اشتباه, چاپى نمى تواند باشد. زيرا در جزء كتاب هاى (تقريب) ذكر شده است نه (تقرير). و در معالم العلماء (ص ١١٤) نيز به عنوان (تقرير الاحكام) ذكر شده است.
١٥. در ذريعه (٧/٥١) آمده: الحكايات للشيخ المفيد, ذكر الخاقانى انه عنده, و المذكور في ترجمة المفيد من تصانيفه الرد على القتيبى في الحكاية و المحكى كما في النجاشى أو النقض على ابن قتيبة في الحكاية و المحكى كما في فهرس للشيخ الطوسى). ولى مراد از حكاياتى كه در نزد خاقانى بوده, قسمتى از كتاب الفصول المختاره است, نه اينكه كتابى مستقل باشد تا منطبق بر (الرد على القتيبى) يا (النقض على ابن قتيبة) بشود. اين حكايات در آخر الفصول المختاره (از ص ٢٦٩ به بعد كه همراه و جزء لاينفكّ الفصول المختاره است) به چاپ رسيده است. و كتاب الرد على القتيبى جزء كتب مفقوده است.
١٦. در ذريعه (١٥/ ٣٣٣) آمده: (كتاب العمد في الامامة للشيخ المفيد, ذكره النجاشي, و لكن قال السيدبن طاووس فى الطرائف عند حكايته الكتاب ان اسمه العمدة) ولى در طرائف (١/ ١٢٠) آمده (العمدة في الاصول) بنگريد: (قال عبدالمحمود [: سيدبن طاووس] و قد وقفت على كتاب اسمه كتاب العمدة في الاصول اسم مصنفه محمد بن النعمان و يلقب بالمفيد…)
١٧. در ذريعه (١٥/ ٣٨٦) آمده: (العيون و المحاسن للشيخ المفيد… ذكره النجاشي. ثم قال بعد ذلك كتاب الفصول من العيون و المحاسن, و يظهر منه ان العيون و الفصول منه متعددان و كلاهما للشيخ المفيد, و اما كتاب الفصول المختاره من العيون و المحاسن فهو للسيد الشريف المرتضى علم الهدى و هو موجود الان كما يأتي. و كان عند… المجلسى ايضاً … و اما نفس العيون و المحاسن للشيخ المفيد فهو موجود أيضاً و كان في خزانة شيخنا النوري… و فى الرضوية… اوله: الحمدلله الذى لا تدركه الشواهد و لا تراه النواظر و لا تحجبه السواتر… فأورد فيه اولا ما استخرجه من كتاب الاختصاص للشيخ ابى على احمد بن الحسين, على ما ذكر ثم…) حال آنكه نسخه معرفى شده به عنوان عيون و محاسن شيخ مفيد, عيناً مطابق است با كتاب (اختصاص) كه منسوب به شيخ مفيد است و مكرر هم به چاپ رسيده است.
در ذريعه (١٨/٣٢٦) آمده: ( اللطيف من الكلام للشيخ المفيد…, عناوينه: باب, القول في كذا. نظير كتابه اوائل المقالات… و عبّر عنه النجاشي بجوابات مسائل اللطيف من الكلام). در رجال نجاشى (ص ٤٠٠) (أوائل المقالات) و ( جوابات مسائل اللطيف من الكلام), دو عنوان براى دو كتاب ذكر شده است ولى در آخر كتاب أوائل المقالات, ص ١١١ به بعد, (باب: القول فى اللطيف من الكلام) به چاپ رسيده است و در تعليقه آن آمده: عدّه الشيخ… النجاشى في فهرسته المعروف هذا الكتاب تصنيفاً مستقلاً من مصنفات الشيخ المفيد بعد ان اشار إلى كتاب أوائل المقالات قبله و المنظنون ان هذا الباب كان منضماً إلى اوائل المقالات حين تصنيفه ثم لما زاد فيه الزيادات التى يبتدء بقوله القول… و الزيادة الاخيرة… جعله كتاباً مستقلاً عليحدة).
١٧. در ذريعه (١٦/ ٢٤٤) آمده: (الفصول المختاره من العيون و المحاسن تأليف الشيخ المفيد, اختاره السيد المرتضى علم الهدي… و هو غير المجالس المحفوظة و ان اشترك بعض مطالبهما معاً و عدهها في كشف الحجب واحداً ) حال آنكه در كشف الحجب (ص ٤٨٦) فرموده است: المجالس المحفوظة في فنون الكلام للشيخ المفيد… و هو مع كتاب العيون و المحاسن اصل لكتاب الفصول الذى انتخبه السيد المرتضى رحمه الله). كشف الحجب, آن دو را يك كتاب فرض نكرده است, بلكه فرموده كه الفصول المختاره سيد مرتضى منتخبى از كتاب المجالس و العيون و المحاسن شيخ مفيد است.
١٨. در ذريعه (٢٢/ ٢٩٤) آمده: (مناظرة سائر فرق الشيعة مع الإمامية الاثنى عشرية في الامامة, للشيخ المفيد, و النسخة عند السيد شهاب الدين بقم. اوّله: اتفقت الشيعه العلوية من الإمامية و الزيدية و الجارودية…) و حال آنكه اين نسخه معرفى شده, كتاب (المسائل الجارودية) است.
١٩. در ذريعه (٥/ ١٧٢) آمده: (جواب ابن واقد السنى للشيخ… المفيد… و ظنى أن السني تصحيف الليثي…) ولى در رجال نجاشى مصحح (ص ٤٠١) نيز ( جواب ابن واقد السني) ثبت شده است.
٢٠. در ذريعه (٥/ ٢٢٠) آمده: ( جوابات المسائل الدينورية المازرانية للشيخ المفيد… ذكره في الفهرست و عبّر عنه النجاشى بجوابات اهل الدينور) آرى در فهرست شيخ طوسى (ص ٣١٥, چاپ هند, افست دانشگاه مشهد) چنين است كه ذكر شد, ولى صحيح آن جوابات ( المسائل الدينورية) و ( المسائل المازندرانية) است, كما اينكه در فهرست شيخ طوسى (ص ١٥٨, چاپ نجف) ثبت شده است. رجوع شود پاورقى ذريعه (٥/ ٢٢٠ به بعد) و رجال نجاشى (ص ٤٠٠) و معالم العلماء (ص ١١٣).
٢١. در ذريعه (٥/ ٢٤٠) آمده: جوابات المسائل النيسابورية للشيخ المفيد… ذكره النجاشى و احال نفسه اليها في أجوية بعض المسائل الموجودة له. و ذكر السيد شهاب الدين التبريزى النجفى نزيل قم أنّها موجوده عنده, و هى مسائل فقهيّة من النكاح و الميراث و غيرهما. اوّلها: الحمدلله على نعمائه و له الشكر على حسن بلائه). و نيز درذريعه (١٥/ ٣٦٢) تكرار شده: ( العويص المذكور في [ذريعه] ج ٥/ ٢٤٠ به عنوان جوابات المسائل [النيسابورية] او مسائل العويص في الاحكام للمفيد… اولها الحمدلله على نعمائه و له الشكر على حسن بلائه…) حال آنكه كتاب جوابات المسائل النيسابورية غير از كتاب ( العويص) است و اينها دو كتاب هستند نه يك كتاب, و علت و منشأ اشتباه, عبارتى است كه در ا بتداى كتاب عويص آمده است. بنگريد: (… فى مذاكرة اخينا الوارد من نيسابور بالمسائل المنسوبة إلى العويص فى الفقه…) از اين عبارات تصور شده است كه اين كتاب جوابات المسائل النيسابوريه باشد, و حال اينكه در كتاب (جوابات المسائل النيسابوريه) بحث اختلاف اخبار به ميان آمده و در كتاب عويص, بحث از فروع مشكل فقهى است. بنگريد به عبارت مسائل السروية ص ٢٢٣ عده رسائل مفيد: (… و قد اجبت عن كثير من الأخبار المختلفة فى مسائل ورود علي بعضها من نيشابور و …) بنابراين كتاب (اجوبة المسائل النيسابورية غير از العويص است, و ثانياً كتاب اجوبة المسائل النيسابورية, جزء كتب مفقوده شيخ مفيد است, و كتاب موجود, كتاب عويص است.
٢٢. در اكثر مواردى كه در ذريعه كتاب (المسائل العشر) نام برده است, با (ة), به اين صورت ثبت شده است: (المسائل العشرة), ولى صحيح آن همان ( المسائل العشر), بدون (ة) است كما اينكه در ذريعه ٢٠/ ٣٥٨ صحيح ثبت و ضبط شده است.
٢٣. دو مورد اشتباه چاپى عبارت است از: ( المسائل الخوارزمية) كه ( المسائل الخارزمية) آمده است (ذريعه ٢٠/ ٣٤٦). و مورد ديگر در ذريعه (١٣/ ١٠٣): (شرح كتاب الأعلام) آمده كه ( شرح كتاب الإعلام ) صحيح است.
٢٤ . در ذريعه (٢/ ١٠٣) نام ( كتاب الاشراق في نعت أهل البيت) ذكر نشده و حال آنكه نام اين كتاب در معالم العلماء (ص ١١٤) آمده است.
٢٥. در ذريعه (١/ ٥٢٥) نام كتاب (الأركان في الفقه) ذكر نشده, با اينكه در فهرست شيخ (ص ٥٨) و معالم العلماء (ص ١١٣) نامش آمده است. و اين كتابى است فقهى و در اكثر كتب فقهى از آن مطلبى نقل شده است. مانند: السرائر ١/ ٣٠٥ و ٥٣٩, المعتبر١/ ٣٤, كشف الرموز ١/٣٨٨ ,المختلف ٢/٢٤٣ (چاپ دفتر انتشارات اسلامى), مهذب البارع١/ ٤١٢, الذكرى ص ١٣٧ و ١٠٧, مدارك الأحكام٢/ ٢٢٩ و… البته اين كتاب الأركان في الفقه, غير از كتاب الأركان في دائم الدين است. اولى كتاب فقهى است و دوّمى كتاب كلامى.
٢٦. در ذريعه ٥/ ١٧٥ آمده: ( جواب أهل الحجاز في نفى سهو النبي…) كه صحيح آن (جواب أهل الحائر في نفس سهو النبي) است, زيرا در مجموعه هايى از كتب شيخ مفيد ـ كه بعضاً به قرن هفتم مى رسد ـ نام اين كتاب (… جواب أهل الحائر…) ثبت شده است, رجوع شود به مجموعه هاى٣/ ٧٨ و ٣/ ٢٤٣ كه در كتاب خانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى موجود است.
و اين كتاب مردد است بين اينكه تأليف شيخ مفيد يا سيد مرتضى, يا داماد مفيد ابويعلى جعفرى باشد.
٢٧. در ذريعه ١٦/ ٢٣٠ آمده: ( فصل الخطاب, عدّه السنگلجى من مآخذ كتابه كليد فهم قرآن, و نسبه إلى الشيخ المفيد و لعلّه الفصول العشرة الآتية) و حال اينكه در كتاب كليد فهم قرآن چنين نسبتى را نداده است, بنگريد: ( شيخ مفيد در اواخر فصل الخطاب از كتاب مقالاتش مى گويد: جماعتى از امامية مى گويند…) كليد فهم قرآن ص ١٥, بنابراين اولاً فصل الخطاب نام كتابى نيست, و ثانياً سنگلجى فرموده است (از كتاب مقالاتش) و عبارتى را كه نقل كرده است, در اوائل المقالات ص ٩٤ بعينه موجود است. ٣. بحار الأنوار
١. در مقدمه بحار (١/٧) در فصل (بيان الاصول و الكتب المأخوذة منها) كتاب هاى شيخ مفيد ذكر شده و از آن جمله آمده است: (… و كتاب العيون و المحاسن المشتهر بالفصول…), و حال آنكه كتاب العيون و المحاسن) شيخ مفيد غير از كتاب ( الفصول المختارة) سيد مرتضى است. و اين مسأله نيز در زمان خود علامه مجلسي هم مشخص بوده است. بنگريد به عبارتهاى صاحب رياض العلماء: (… أقول: و قد الف [: السيد المرتضى] رضى الله عنه بعد تلك الإجازة كتباً اخرى أيضاً, فمن ذلك: كتاب الفصول [المختاره] الذي استخرجه من كتاب العيون و المحاسن تأليف استاده الشيخ المفيد. و هو الآن معروف. و ان قال الاستاد استناد دام ظله في البحار بأنّه عين المحاسن و العيون, حيث قال في طي كتب المفيد: ( كتاب العيون و المحاسن المشتهر بالفصول); أقول: و يدل على ما قلناه… فلأنّ سبط الشيخ علي الكركي العاملي في رسالة ( رفع البدعة في حل المتعة) ينقل عن هذين الكتابين. قال هكذا: قال شيخنا في العيون و سيّدنا المرتضى في الفصول المختاره, و قال فيها في العيون و سيدنا المرتضى فى الفصول المختاره, و قال فيها في موضع آخر: و من الفصول التي اختارها سيدنا الامام… الشريف المرتضى من كتاب المجالس و كتاب العيون و المحاسن لشيخنا المفيد إلى غير ذلك من أقواله الدالة على المغايرة…) (رياض العلماء ٤/ ٣٩). و نيز در ادامه كلام رياض العلماء آمده است: ( و قد صرّح بالمغايرة بين الفصول و بين العيون و المحاسن, و ان الفصول للسيد و العيون للمفيد جماعة: منهم: السيد حسين المجتهد في كتاب دفع المناوة عن التفضيل و المساواة). (رياض العلماء ,٤/٤٠) و نيز در اين مورد رجوع شود به الذريعه (١٦/ ٢٤٤).
٢. در مقدمه بحار (١/٧) در فصل (بيان الأصول و الكتب المأخوذه منها) نام كتاب (تزويج أميرالمؤمنين عليه السلام بنته من عمر) ياد مى كند, و حال آنكه در بحارالأنوار از اين كتاب روايتى و يا مطلبى نقل نشده است. آرى در اين موضوع از كتاب المسائل السروية مطلبى نقل شده, ولى كتاب (تزويج أميرالمؤمنين بنته من عمر) كتابى ديگر از شيخ مفيد است, و خود مرحوم شيخ مفيد از اين كتاب خود در المسائل الحاجبيّة (العكبرية) نام برده است. در جواب سؤالى كه از تزويج أميرالمؤمنين بنته من عمر چگونه بوده, آمده است: (… ولى فى هذه المسألة كتاب مفرد قد استقصيت الكلام فيه فمن وجده و تأمّله أغناه في معناها عمّا سواه). المسائل العكبرية (الحاجبيّة), ص ١٢٠, طبع بيروت. و نيز در رجال نجاشى (ص ٤٠٠) از اين كتاب به عنوان (المسألة الموضحة عن أسباب نكاح أميرالمؤمين عليه السلام)نام برده شده است.
٣. و نيز در بحار (١/٧) در همين فصل گذشه نام كتابى به عنوان (كتاب النصوص) براى شيخ مفيد جزء ( الأصول و الكتب المأخوذ منها) ذكر كرده است, و حال آنكه در بحار نامى از اين كتاب به ميان نيامده و مطلب و روايتى از آن نقل نشده است, كما اينكه در كتب تراجم و رجال و در كتاب الذريعة كتابى به عنوان (كتاب النصوص) براى شيخ مفيد نقل نكرده اند. آرى صاحب رياض العلماء در تعليقه أمل الآمل (ص ٣٠٦) كتاب النصوص را جزء تصانيفي كه ( وصلت إلينا) نام برده است تبعاً للجار: (و أمّا تصانيفة التي وصلت إلينا: فمنها… كتاب النصوص… على ما يقوله الاستاد). و نيز رجوع شود به رياض العلماء (٥/١٧٨); و لكن ( كتاب النصوص) كتابى غير از تأليفاتى كه براى مفيد مى شمارند نمى باشد و احتمالاً كتاب افصاح يا ايضاح و يا كتاب ديگرى از كتب شيخ مفيد است كه به اين نام آمده است, و يا اينكه توسط نسّاخ بحار به اشتباه كتاب ( النصوص) كراجكى را ـ كه در اول بحار علامه مجلسى جزء كتب او شمرده است ـ در اينجا اضافه كرده اند. رجوع شود به ذريعه (٢٤/ ١٧٩).
و مؤيد اين نظريه كه كتاب النصوص از شيخ مفيد نيست, اين است كه مرحوم خوانسارى صاحب روضات الجنات تمام كتب شيخ مفيد را به ترتيب بحار از كتاب بحارالانوار نقل مى كند و كتاب النصوص را نقل نكرده است. بنگريد: ( و يظهر من مقدمات بحار مولانا المجلسى رحمه الله: ان جمله ما كان يوجد عنده من مصنّفات الرجل [: الشيخ المفيد] حين تأليفه البحار ثمانية عشر كتاباً, منها: كتاب الارشاد, كتاب المجالس, كتاب الاختصاص, و… ,شرح عقائد الصدوق). روضات الجنات, ٦/ ١٥٥.
٤. در بحارالأنوار (٨٠ يا ٧٧/١١٧) آمده: (المناقب لابن شهر آشوب من كتاب المتعمد في الأصول للشيخ المفيد (ره) قال علي بن مهزيار: وردت العسكر…). تقريباً روايتى را در يك صفحه نقل كرده است, و حال آنكه چنين كتابى را جزء تأليفات شيخ مفيد ذكر نكرده اند, كما اينكه خود مرحوم مجلسى در مقدمه بحار جزء ( اصول و كتب المأخوذة منها) قرار نداده بود, و ثانياً در كتاب مناقب (٤/ ٤١٣) اين كتاب به مفيد نسبت داده نشده است. بنگريد: (… المعتمد في الاصول قال على بن مهزيار وردت العسكر…) و نيز در كتاب ( المناقب) كه اخيراً در بيروت به طبع رسيده, مانند چاپ قديم است و نسبت به شيخ مفيد داده نشده است. و به احتمال قوى اين جمله (لليشخ المفيد (ره) توسط نسّاخ بحارالأنوار زياد شده باشد. زيرا در مستدرك الوسائل (٢/ ٥٦٩) همين روايت از مناقب نقل شده است, بدون اينكه به مفيد نسبت داده شده باشد.
كما اينكه به احتمال قوى عبارت (المعتمد في الاصول) كه در مناقب (٤/ ٤١٣) آمده است نام كتابى نباشد, بلكه مراد اين است كه ابن شهر آشوب روايتى را نقل مى كند كه از اصول اوّليّه و قابل اعتماد است, و مؤيد نظر اينكه, علامه مجلسى بعد از ذكر اين روايت از مناقب, در بحار (٨٠ يا ٧٧/١١٨) آورده است: (و وجدت في كتاب عتيق من مؤلّفات قدماء أصحابنا أظنّه مجموع الدعوات لمحمدبن هارون بن موسى التلعكبري رواه عن علي بن يقطين عنه عليه السلام مثله). با اين حال آن احتمال مسلم مى شود كه مراد از جمله ( المعتمد في الأصول) نام كتابى نيست; چه رسد به اينكه تأليف شيخ مفيد باشد; پس مراد از آن جمله اصول معتمدة است. و اين اشتباه بحار به كتاب المستمسك (١/ ٤٣٥) مرحوم حكيم راه پيدا كرده است.
٥. در بحار (١/٧) ضمن تأليفات شيخ مفيد آمده: ( أجوبة المسائل السرويّة و العكبرية و الاحدى و الخمسين و غيرها). همان طور كه ملاحظه مى شود كتاب ( أجوبة المسائل العكبرية) در قبال كتاب (و الإحدى و الخمسين) ذكر شده, ولى صحيح اين است كه اينها يك كتابند و نه دو كتاب و كتاب المسائل العكبرية شامل ٥١ سؤال و جواب است, و نام ديگر اين كتاب المسائل الحاجبيّة است. بنگريد به عبارت الذريعة (٢٠/ ٣٩٥ ـ ٣٥٨): (المسائل العكبرية… و يقال المسائل الحاجبيّه أيضاً … و هي احدى و خمسون مسألة كلامية فى ألف و خمسمائة بيت في خزانة شيخنا الشيخ الشريعة) و نيز در بحار (١٠٧ يا ١١٠/ ١٦٧) كتاب اجوبة المسائل الاحد و الخمسين در قبال كتاب المسائل العكبرية آمده است.
٦. در بحار (٨/٣٦٦) آمده: (و قال الشيخ المفيد قدّس الله روحه في كتاب المسائل: اتّفقت الإمامية على أنّ من انكر إمامة أحد من الأئمة و جحد ما أوجبه الله تعالى له من فرض الطاعة فهو كافر ضالّ مستحقّ للخلود في النار. و قال في موضع آخر, اتفقت الإمامية على أنّ أصحاب البدع كلّهم كفار و…) مشخص نشده است كه مراد كدام يك از كتب شيخ مفيد است. و در مقدمه از كتب مسائل نام ( أجوبة المسائل السروية و العكبرية) ذكر شده است. با تتبّع ناقصى كه صورت گرفت, در كتب مسائل شيخ مفيد اين چند سطر وجود ندارد. آرى از (و قال في موضع پاورقى (١) اين نسخه در كتاب خانه جامع وزيرى يزد نگهدارى مى شود, و ميكروفيلم آن نيز در كتاب خانه دانشگاه تهران ضمن مجموعه ٦/ ٣٥٢٠ موجود است. (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران ٢/ ١٥٩). معالم العلماء با چندين نسخه خطى قديمى از جمله همين نسخه ياد شده توسط دوست فاضل جناب حجت الاسلام و المسلمين آقاى سيد ابوالحسن علوى لامردى تصحيح شده است و در آينده نزديك چاپ خواهد شد.