آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠

كتاب شناسى آثار و تأليفات علمى علاّمه ذوالفنون آقا محمّدعلى بهبهانى كرمانشاهى حائرى
متقى حسين

ترديدى نيست نگارش شرح احوالى كوتاه درباره يكى از عالمان و دانشمندان سترگ, پرتأليف و پرماجرايِ اماميّه ـ رضوان اللّه تعالى عليهم ـ همچون علاّمه ذوالفنون آقا محمّدعلى كرمانشاهى بن علامه وحيد بهبهانى(متولّد ١١٤٤ ق در كربلا/متوفاى ١٢١٦ ق در كرمانشاه) با ريشه بسيار عميق به بلنداى تاريخ تشيّع ـ از شيخ مفيد تا علامه وحيد ـ و بيان تمام زوايا و خصوصيّاتِ زندگى علمى, آثار و تأليفاتِ عالمانه اش نه امرى است سهل و نه درخور توانِ بضاعتِ علمى ناچيز راقمِ سطور و شكّى نيست كه اين نوع پژوهش هاى خُرد تنها مى توانند توفيقِ شناساندنِ محدودِ گوشه اى از دنياى بسيار ژرفِ عالمانى برجسته و تقريباً ناشناخته همچون علامه كرمانشاهى را داشته باشند و بس.
حقيقت اين است كه اگر پژوهشگرى اندكى در زواياى احوال, زندگى و آثارِ متنوع علمى (آقا محمّدعلى) تعمّق و تأمّلى كوتاه داشته باشد, بى ترديد اذعان خواهد داشت كه وى را بايد (نابغه ذوالفنون), (اعجوبه ى دوران), (نادره زمان) و (عالم شگفت انگيز تاريخ تشيّع) ناميد و گويا به جهتِ همين ذوالفنون بودنش بوده باشد كه والد علامه اش, آقاوحيد بهبهانى, وى را (شيخ بهائى زمان) ناميده است. البته براى اثبات اين امر حقيقتاً نيازى به استدلال نيست. اگر فردى از سرِ انصاف تنها به يكى از آثارِ علمى وى همچون دائرة المعارفِ سترگ و كم نظيرِ مقام الفضل بنگرد, به ميزان تبحّر و تسلّط علمى در علوم گوناگون الهى و بشرى همچون تفسير, حديث, فقه, اصول فقه, رجال, درايه, كلام, ادعيه, رياضيات, جغرافيا, نجوم و هيئت, اخلاق, ادبيات, تاريخ و… پى خواهد برد, چنان كه فرزند دانشمندش آقا احمد كرمانشاهى بهبهانى مشهور به (آقا احمد آل آقا) (در گذشته به سال ١٢٤٣ ق) در مرآت الاحوال جهان نما (ج ١, ص ١٣٤) مى گويد: (مصنّفاتش خصوص كتاب مقامع الفضل به مضمون (هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق) بر جامعيتش گواهى است ناطق). خوانسارى نيز در روضات الجنات (ج ٧, ص ١٥٠ ـ ١٥١) ضمن بيان شمّه اى از احوال ايشان مى نويسد: (… فالنظر إلى مقامع فضله يكفيه, إذ فى مطاويه الواعية على كل ّ ما يشتهيه تنبيه ولكل ّ ما يقتضيه ويرتضيه ثنويه على أثر تمويه وهو فيما ينيف على عشرين ألف بيت ويشرف على مأتين وألف مسألة من المسائل العويصات والمشاكل الامتحانيّات من مقولة الشرعيّات وغير الشرعيّات… وفى مقامعه أيضاً تفاصيل لبغض المسائل الفقهيّة يليق أن يجعل لكل ّ منها كتاباً على حدة, مثل مسألة الخلع شرائط التى تبلغ ألف بيت تقريباً وهو باللغة العربيّة مع أن ّ المبنى الكتاب بالفارسيّة ولم يكتب أحد فى المرحلة المذكورة مثله ومثل مسألة مصدّقية المرأة فى علمها بموت زوجها الغائب مع عدم التهمة, فإنّها أيضاً تبلغ حدّ ذلك مع تمام الاستيفاء للاقوال والمدارك ومسألة القبلة وبيان مراد أهل الهيئة من عرض وطول البلاد وتقسيمهم الارض إلى الاقاليم السبعة بالاّطراد, فإنّها أيضاً مذكورة هناك بأبسط ما يكون ويظهر منها كمال مهارة الرجل فى أكثر الفنون). همچنين معلم حبيب آبادى در مكارم الاثار (ج ٢, ص ٥٦٥) در تبيين عبارتِ صاحب الروضات مى افزايد: (مقام الفضل اشهر و اجل ّ و اعظم تأليفات آن جناب و نماين
ده فضائل و فواضل و وسعت و احاطت و خبرت و تتبّع و اطلاع اوست و آن به زبان فارسى و زياده بر بيست هزار بيت١ در مطالب متفرّقه كشكول مانند و به ترتيب ابواب كتب فقهيه, لكن حاوى حدود هزار و دويست مسئله از مسائل مشكله مهمّه متفرّقه امتحانيّه از فقه و تاريخ و رجال و حل ّ غوامض و اشكالات آيات و اخبار و اشعار و الغاز عديده و غيره است كه آنها را عنوان و در آنها بحثى مستوفى نموده و بعضى از آنها سزاوار است هريك به تنهايى رساله اى گردد). تنكابنى در قصص العلماء (ص ٢٠١) در اين خصوص نيز مطلبى دارد: (كتاب مقامع الفضل آن جناب مطبوع ارباب الباب و مطالعه آن دال ّ بر آن است كه او را فضيلت و جامعيت بى نهايت بود).
در بسيارى از فهارس, منابع, مصادر و كتبِ تراجم از محمّدعلى بهبهانى و آثارش به فراخور و ميزانِ شناختِ نگارندگانشان ياد شده است و به جرأت مى توان گفت كمتر منبعى مى توان يافت كه از مجاهدت ها و آثارش يادى نشده باشد. الحمدللّه در اين ١٠ سال, راقم سطور نيز با سعى بليغ و اشتياق فراوانِ خويش با بررسى بسيارى از اين نوع منابع و مصادر و همچنين بررسى ده ها و بلكه صدها فهارس دستنويس هاى كتابخانه هاى ايران و ساير كشورها به زبان هاى گوناگون, تا آنجا كه توانسته و بضاعتِ علمى ناچيزش اقتضا مى كرده, براى روشن شدن شخصيت علمى آن بزرگوار خصوصاً در بخش آثار و تأليفاتِ آن نابغه دوران ـ كه اين نوشتار نيز در واقع با تمركز بيشتر بر همين موضوع استوار است ـ از هيچ كوششى دريغ ننموده است و به همين دليل اين امكان فراهم نيامده تا به ساير زواياى حياتِ علمى و اجتماعى وى به تفصيل پرداخته شود. به هر تقدير تراجم نويسان بنا به فراخور برداشت ها, مشرب ها و صبغه فكرى و علمى شان از زواياى زندگى شگفت انگيز و شورانگيز علامه كرمانشاهى به گونه هاى مختلف و گاه متضّاد ياد نموده اند. شوربختانه ذكر حتّى گزيده اى از برخى عباراتِ آنان در ديباچه اين نوشتار بدون ترديد باعث تطويل و خروج از قاعده مقاله نويسى خواهد بود, به همين جهت تفصيل آن را به نوشتار ديگر و مشروح ترى حواله مى كنيم كه ان شاءاللّه در آن افزون بر شرح تفصيلى احوال و آثار آقا محمّدعلى كرمانشاهى به آثار و احوال فرزندان و نوادگانش (خاندان آل آقا) نيز خواهيم پرداخت.
حجّت الاسلام على دوانى در وحيد بهبهانى (ص ٢٨٦) درباره آثار و تأليفاتِ علمى علامه آقا محمّدعلى كرمانشاهى مى نويسد: (… در خلال مطالب گذشته تا حدّى علوم و فضائل و وسعت اطلاعات مرحوم آقا محمّدعلى را در تمام فنون معقول, منقول, ادبيّات, رياضى و غيره بيان داشتيم و اينك تفصيلاً توضيح مى دهد كه آقا محمّدعلى در همه آن رشته ها تأليفات و آثار گرانبهايى از خود به يادگار گذارده است كه مايه بسى خوشوقتى است. مى توان گفت كمتر عالمى مانند آقا محمّدعلى موفّق بوده است. وى با آن همه مسافرت ها و گرفتارى هاى مرجعيت و اجراى حدود و رسيدگى به كارهاى عمومى و درس و بحث و مبارزه با فرقه هاى باطله, خاصّه سلسله صوفيّه, كتاب هاى سودمندى از خود به يادگار گذارده كه هركدام نماينده جامعيّت و علوم سرشار و تبحّر و احاطه اوست و آقا محمّدعلى در نوشتن و قدرت قلم نيز مثل نطق و بيانش بسيار توانا و ورزيده و در عربى و فارسى و نظم و نثر استاد بوده است. علوم و فنون به هنگام چيزنويسى در دستِ وى بسان موم و الفاظ و لغات و معما و لغز در مقام تجزيه و تحليل و نقض و ابرام مطالب علمى و فلسفى و ادبى چون آب روان بوده, چنان كه از مطالعه تصنيفات و تأليفاتش به خوبى آشكار است. لطايف و ظرايفى كه در تصانيف آقا محمّدعلى است و تحقيقات بكر و نكات بديع منحصر بفردى كه در آنها آورده و صراحت عبارت آنها امتياز مخصوصى به تأليفات او داده است, به طورى كه خواننده از مطالعه آنها ابداً احساس خستگى و ناراحتى نمى كند… آقا محمّدعلى از لحاظ نيروى بيان و پشتكار و شهامت و علاقه به درس و بحث و تأليف و تصنيف و ملكات نفسانى آئينه تمام نماى پدر عالى مقدارش علامه وحيد بهبهانى بوده است,
تو اگر برگ گلى او چمن ياسمن است/در گلستان جهان هر دو نداريد نظير).
بنابر استقصا و پژوهشى كه راقم سطور در طى يك دهه در ميان فهرست هاى دستنويس هاى كتابخانه هاى داخلى و خارجى و ساير منابع و مصادر گوناگون چاپى و دستنوشته داشته است, تعدادِ ٩٥ اثر دستنويس از آثار تأليفى وى دانسته شده است كه از اين تعداد حدود ٧٧ اثر تقريباً به طور قطع و يقين از ايشان است و در انتساب برخى شك و ترديد است و البته تعداد انگشت شمارى نيز به طور قطعى از تأليفاتِ ديگران به خصوص وابستگانش مى باشد. آثار وى در اين نوشتار در دو بخش بررسى گرديده است. در بخش نخست ٧٧ اثر از آثار و تأليفاتِ قطعى كرمانشاهى به تفصيل كتاب شناسى گرديده و نسخه هاى دستنويس آنها در كتابخانه هاى ايران و خارج از كشور گزارش شده و احياناً اگر به چاپ هم رسيده باشند, به اطلاعات كامل آنها اشاره شده است. در بخش دوم نيز آثار منسوب به ايشان بررسى دقيق شده و دلايل ترديد در انتساب آنها يا قطعيّت منسوب نبودن آنها به جناب كرمانشاهى به صورت مشروح و مستدل ّ بيان گرديده, با اين حال, نسخه هايى دستنويس از آنها در كتابخانه ها براى بهره بردارى و استفاده هاى ديگر پژوهشگران ارائه گرديده است.
پايان سخن اينكه طرح نگارش مقاله اى درباره علامه ذوالفنون, آقا محمّدعلى كرمانشاهى دقيقاً به سال ١٣٧٧ ش به مناسبتِ (همايش بزرگداشتِ علامه آقا محمّدعلى بهبهانى, معروف به آل آقاى كرمانشاهى) در كرمانشاه برمى گردد كه راقم سطور نيز از سر علاقه به خاندان علمى و سترگ علامه مجدد وحيد بهبهانى ـ رحمت اللّه عليه ـ و فرزندان علامه اش (آل آقا) مقاله اى كوتاه با موضوع (كتاب شناسى مرحوم آل آقا)٢ تهيه نموده بود و از عجايب روزگار آنكه مسموع افتاد به دلايلى نامشخص و گويا براى جلوگيرى از بهره بردارى سوءِ صوفيه از آن محفل و يا تبعاتِ احتمالى اين همايش و حساسيّت آن از نظر امنيت ملّى اصلِ همايش ملغى گرديد. برخى مشغوليت ها و مسئوليت هاى راقم سطور عملاً حداقل ّ ١٠ سال تكميل اين مجموعه را به تأخير انداخت تا اينكه به فضل و توفيق الهى و عنايتِ معنوى حضراتِ معصومين ـ عليهم السلام ـ و به خصوص استعانت از روح پرفتوح و متعالى خود (آقا محمّدعلى) فرصت و فرجه اى كوتاه براى تكميل اين كتاب شناسى و درج افزوده ها و برخى تنقيح ها به وجود آمد كه الحمدللّه اينك بخشى از آن به جامعه پژوهشگران و خاندان علمى و سترگِ (آل آقا) به عنوان براعتِ استهلال تقديم مى گردد. اين اثر را به جهتِ تقارن اتمام آن با شبِ شهادت سيّده دو سرا حضرت فاطمه زهرا ـ سلام اللّه عليها ـ به روح بلند آن بزرگوار پيشكش مى كنم و ثواب و بهره معنوى نگارشِ آن را نيز به ساحت روح بلندِ علامه كرمانشاهى تقديم مى داريم, اميد كه قبول افتد و در سراى ديگر از شفاعتِ آن سترگ مردِ كم نظيرِ تاريخ تشيع بى نصيب نباشم. درضمن از همه دوستان بزرگوارى كه در گردآورى اين مجموعه اين ناچيز را به هر ميزان يارى دادند, به خصوص جناب آقاى محسن صادقى كه در واپسين روزهاى تكميل اين نوشتار با در اختيار نهادن كتابِ چاپى تكملة أمل الامل تأليفِ سيدحسن صدر حقّاً كمك شايانى به پيشبرد اين مجموعه كردند, كمال سپاس را دارم و در پايان توفيق روزافزون ايشان را از خداوند متعال مسئلت مى دارم ـ واللّه ولى ّ الخير و هوالمستعان.

الف) تأليفات قطعى آقا محمّدعلى كرمانشاهى

١) إجازة الآقا محمّدعلى بن الآقا باقر البهبهانى للمولى على ّ بن محمّد الرشتى
آغاز: (بسملة, أحمده على نواله مصليّاً على أحمده وصحبه [و] آله التابعين لفعله وقال وبعد فلمّا كان شرف نوع الانسان وفضله من بين جنس الحيوان أنما هو بالعقل الذى امتاز به عن أبناء جنسه…) انجام: (… ومظان ّ الاجابات ومآن ّ الاصابات وكتب ذلك بيمناه الوازرة الداثرة المذنب القاصر محمدعلى بن محّمدباقر الاصبهانى البهبهانى المجلسى, عفا اللّه عنه وعن والديه وأجزل نعمه عليهما وعليه فى عصر يوم الاثنين العشر الخامس من الثلث من الربع الثالث من العشر السادس من العشر الثالث من الالف الثانى من الهجرة, حامداً مصلّياً).
گزارش متن: صورت اجازه آقا محمّدعلى كرمانشاهى به (مولى على بن ميرزا محمّد رشتى) (درگذشته پس از سال ١٢٢٧ ق است كه در روز دوشنبه چهارم ماه ربيع الثانى سال ١٢٠٥ ق صادر گرديده است. نسخه شكسته نستعليق مجيز, اكنون در كتابخانه ملى ملك ـ تهران به شماره (/٦٧١) نگهدارى مى شود. رك: فهرست كتابخانه ملى ملك, ج ٥, ص ١٣٨ ـ ١٣٩. ناگفته نماند كه در اين مجموعه ارزشمند اجازات ديگرى نيز خطاب به مولى على رشتى آمده است. گفتنى است از مولى على رشتى آثار دستنويس چندى هم بر جاى مانده, از جمله استيفاء المهمّات رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ١٢, ص ٧٨ ـ ٧٩) المتاجر رك: الذريعه, ج ١٩, ص ٦٠ كه هر دو نسخه آن در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم موجود است.

٢) إجازة الآقا محمّدعلى الكرمانشاهى للشيخ محمّدتقى بن محمّد الأحمدى البيانى النجفى
گزارش متن: اجازه آقا محمّدعلى كرمانشاهى به شيخ محمّدتقى بن شيخ محمّد احمدى بيانى نجفى صاحب الدلائل الباهرة فى فقه الائمّة الطاهرة رك: الذريعة, ج ٨, ص ٢٤٧) است. به نظر مى رسد وى همان فردى باشد كه حرزالدين در معارف الرجال (ص ٣١٠) درباره وى نوشته است: (… تتلمّذ على الاقا محمّدعلى الكرمانشاهي… الشيخ تقى بن الشيخ محمّد ملاكتاب النجفى المتوفّى حدود ١٢٥٠ هـ. و أجازه أن يروى عنه…).

٣) احكام ارث (رساله در… )
گزارش متن: رساله اى فقهى در فرايض و احكام ارث است. شيخ على دوانى در كتاب وحيد بهبهانى (ص ٢٨٨) اين رساله را در زمره آثار آقا محمّدعلى كرمانشاهى دانسته است. به نظر نگارنده سطور اين اثر را قاعدتاً نبايد مستقل ّ شمرد, بلكه ممكن است بخش سوم از كتابِ فتاح المجامع بمفاتح الشرايع وى و شرح كتاب المواريثِ مفاتيح الشرايع علامه فيض كاشانى (در گذشته به سال ١٠٩١ ق بوده باشد; به تقدير نياز به تحقيق بيشترى است).

٤) أحوال الصحابة (رسالة في… )
گزارش متن: رساله اى در احوال صحابه رسول اللّه ـ صلّى اللّه عليه و آله و سلم ـ كه به نظر مى رسد در آن به بررسى ياران موردِ تأييد آن حضرت و اقوالشان پرداخته است. بايد افزود به اعتقاد مشهورِ اماميّه ـ رضوان اللّه عليهم ـ كسانى از صحابه گرامى آن حضرت كه بعد از رحلتِ آن بزرگوار به مولى الموحّدين حضرت اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ وفادار ماندند و در ركاب آن بزرگوار و بر فرمان آن حضرت بودند, داخل عموم (صحابى) و مابقى افرادى كه با آن حضرت از سرِ خصومت درآمدند, تخصّصاً از اطلاق عام (صحابى) خارج مى گردند و به دگر تعبير وقتى در متونِ شيعى و خطبه ها و ديباچه هاى آثار آنان عموماً اصحاب آن حضرت به صورتِ (صحبه) مورد تحيّت قرار مى گيرد, بدون ترديد تنها (اصحابِ) موردِ تأييدِ نبى اكرم اسلام ـ صلى اللّه عليه و آله و سلم ـ مراد است كه بعد از رحلتِ آن بزرگوار بر اميرالمؤمنين على ـ عليه السلام ـ نيز وفادار ماندند و لاغير. جالب است بدانيم شايد به همين معنا و دليل بوده باشد كه علامه كرمانشاهى خود نيز عموماً در سرآغاز آثار تأليفى خود از كلمه (صحبه) بهره مى جسته و معمولاً خطبه كتاب هاى خود را به صورتِ (بسم اللّه الرحمن الرحيم, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وصحبه وآله…) مى آورد, كما اينكه برخى بزرگان ديگر همچون شهيدين ـ رحمهما اللّه ـ نيز در عباراتشان معمولاً مقيّد و ملتزم به ذكر تحيّت بر صحابه بوده اند و بعيد نيست كه آنان نيز دقيقاً به اين دليل و مبنا از واژه (صحبه) استفاده مى نمودند. ناگفته نماند كه علامه آقابزرگ تهرانى(ره) در مصفى المقال (ص ٣١٢) و الذريعة (ج ١٠, ص ١٣٤) اين اثر را از جمله تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى برشمرده است.

٥) اخلاق (رساله در… )
گزارش متن: رساله اى در موضوع اخلاق است كه در پايان مجموعه اى دستنويس از تأليفاتِ آقا محمّدعلى در كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران به شماره (٤/٩٨) آمده است رك: فهرست دانشكده الهيات تهران, ج١, ص ٧١٤; ممكن است اين اثر نيز همچون ساير رساله هاى اين مجموعه از آن مرحوم بوده باشد ـ واللّه العالم.

٦) اصول دين٣ = رسالة اصول الدين والصلاة للعوام
گزارش متن: رساله اى در عقايد و كلام است كه در يك مقدمه و چند فصل به زبان فارسى نگارش يافته است. از اين اثر نسخه اى در كتابخانه مسجد اعظم قم به شماره (١/٤٨٩) (٢٨ برگ) موجود است رك: فهرست نسخه هاى خطى مسجد اعظم قم, ص ٤٤٩. آية اللّه استادى احتمال داده اند اين اثر از آقا محمّدعلى كرمانشاهى بوده باشد, چون در آن اثر از علامه مجلسى(ره) (خالى المفضال) ياد نموده است. علامه ميرزا محمّدحسن زنوزى (در گذشته به سال ١٢١٨ ق) در قسم چهارم روضه رابع كتابِ رياض الجنّة (ص ٣٣٩) از اين رساله با عنوان رسالة أصول الدين و الصلاة للعوام ياد نموده است.

٧) الامامة٤ = رساله اماميّه = رساله در امامت
آغاز: (أحمده على نواله…).
گزارش متن: كتابى است در موضوع امامت كه در آن مؤلّف بر ابوحامد زين الدين محمّد بن محمّد غزالى طوسى (درگذشته به سال ٥٠٥ ق) و ابوالعبّاس شهاب الدين احمد بن محمّد هيتمى مكّى مشهور به (ابن حجر) (درگذشته به سال ٩٧٣ ق) انتقاد مى كند, از اينكه آنها اهل منبر را از ذكر احاديث مقتل حضرت اباعبداللّه الحسين ـ عليه السلام ـ منع نموده اند تا مذمّت يزيد و تبعه او آشكار نشود. جالب اينكه اميرعليشير نوايى (در گذشته به سال ٩٠٦ ق ـ كه آقابزرگ تهرانى در طبقات أعلام الشيعه, احياء الداثر من القرن العاشر) (ص ١٥٤ ـ ١٥٥) وى را از اعلام شيعه دانسته است ـ نيز در نقد كلام غزالى گفته است:
اى كه گفتى بر يزيد و آل او لعنت مكن / زآنكه شايد حق تعالى كرده باشد رحمتش / آنچه با آل نبى او كرده, گر بخشد خدا / هم ببخشايد تو را گر كرده باشى لعنتش.
گفتنى است اين اثر همچون كتاب سنّة الهداية در يك مقدمه, سه فصل و يك خاتمه نگارش يافته است. تاريخ تأليف آن نيز با توجّه به برخى عبارات اين اثر قاعدتاً پس از سال ١٢٠٢ يا ١٢٠٣ ق يا همان سال ها خواهد بود. علامه كرمانشاهى در پايانِ اين اثر صورت مكتوبِ طولانى (٤٧ برگ) (اميرمعصوم بيگ بن امير دانيال ملقّب به بيگ جان, والى ماوراء النهر) را آورده است كه به يكى از سرخيلان, بزرگان و خوانين دارالايمان خراسان ارسال داشته است; تاريخ نگارش اين مكتوب ماه شعبان المعظّم سال ١٢٠٢ يا ١٢٠٣ ق بوده است.٥ بر اين فرض اگر اين مكتوب جزء لاينفك اين اثر بوده باشد, قاعدتاً اين اثر غير از كتاب سنة الهداية خواهد بود. آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١١, ص ١١١) ضمن معرفى كتاب الامامة آورده است: (وليس هو سنة الهداية ظاهراً), به نظر مى رسد تراجم نويسان بين اين اثر و كتاب ديگر مؤلّف يعنى سنّة الهداية اندكى خلط نموده اند, چرا كه اگر محتواى سنّة الهداية و عناوين فصول آن ملاحظه گردد, تمايز كّلى اين دو اثر از هم روشن مى شود; موضوع اصلى كتابِ سنة الهداية لهداية السنّة ـ همچنان كه در ادامه اين كتاب شناسى به تفصيل آمده است ـ امامت است, ليكن در اثبات امامت اميرالمؤمنين ـ عليه السلام, بطلان خلافت خلفاى جور و مطاعن آنان است و كسانى همچون معلّم حبيب آبادى در مكارم الاثار (ج ٢, ص ٥٦٤), محدّث نامى حاج شيخ عباس قمى در فوائد الرضوية (ص ٥٧٤) و ديگران كتاب الامامة را بر كتاب سنّة الهداية لهداية السنّة تطبيق نموده اند, چنان كه قمى (ره) مى نويسد: (الظاهر أنها هى المسمّات ـ بـ الهداية, رأيتها فى خزانة كتب شيخى المحدّث النورى رحمه اللّه).
همچنان كه گذشت آقابزرگ تهرانى نسخه اى از اين اثر را [شايد در كتابخانه محدث نورى در نجف اشرف] ديده و داده هايى را از روى آن ثبت نموده است, ليكن شوربختانه راقم سطور على رغم تفحّص فراوان به جايگاه كنونى اين نسخه واقف نگرديد. نسخه شماره (١/١٧٦٩) كتابخانه ملى در تهران (رك: فهرست كتابخانه ملى, ج ٤, ص ٢٢٦) و نسخه شماره (٢/٤١٠) كتابخانه آية اللّه جليلى در كرمانشاه (رك: فهرست كتابخانه جليلى, ص ٢٩٤) كه در ادامه آن صورتِ مكتوب اميرمعصوم والى ماوراءالنهر (پيش گفته) ملحق گرديده, نيز با توجّه به عناوين و فصول آن قاعدتاً همان كتاب سنة الهداية بايد باشد. به هر تقدير با توجّه به تفصيلات و جزئيّاتى كه حبيب آبادى در خصوص اين اثر در مكارم الآثار ثبت نموده, بايستى يا نسخه اى از آن در دسترس داشته يا به دستنويسى از آن در اصفهان ضمنِ مجموعه اى خصوصى دسترسى داشته است يا اينكه به هر حال از منبعى همچون أعيان الشيعة (ج ١٠, ص ٢٦)٦ مطالبِ تفصيلى كتاب شناسى را گرفته است. واپسين سخن در امر وجود نسخه هاى كتاب الامامة, اينكه در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم نسخه اى با عنوان الامامة از آقا محمّدعلى كرمانشاهى موجود است كه به شماره موقّت (٨٥٨٣) ثبت گرديده است; محتمل است نسخه اى از همين اثر مورد بحث بوده باشد, هرچند كه سنة الهداية بودن آن نيز منتفى نمى باشد, گفتنى است داده هاى نخستين اين نسخه از سوى نگارنده سطور از روى فيش هاى دستنوشته نسخ خطى فهرست نشده آن كتابخانه ثبت گرديده است.

٨) أم ّالقري= أخبار أم ّ القرى
گزارش متن: اين اثر نخستينِ دو تأليفِ مؤلّف است كه درباره تاريخ و موقعيّتِ حرمين شريفين مكّه مكرّمه و مدينه مشرّفه نگاشته است; اين رساله بنابر ماده تاريخ (أخبار أم ّالقرى) در سال ١١٨٥ ق در مكه مكرمه و به زبان فارسى در طى ّ دو جلد تأليف گرديده است. فرزند دانشمندِ مولّف آقا احمد كرمانشاهى بهبهانى (در گذشته به سال ١٢٤٣ ق) در مرآت الاحوال جهان نما (ج ١, ص ١٣٥) مى گويد: (… به حج ّ بيت اللّه الحرام مشرف شده, دو سال [در مكّه مكرّمه] توقّف نمودند و در آن مدّت به جهت تقيّه به تدريس مذاهب اربعه اهل سنّت و جماعت مشغول شدند و علماى چهار مذهب, استفاده و تحصيل علوم نقليّه و عقليّه در خدمتش مى كردند و در آن مدت, دو رساله در احوال مكه معظّمه و مدينه مشرّفه نوشتند و به نوعى مقامات و مواضع را معين فرموده كه اگر اساس آن دو بلده شريفه ـ نعوذ باللّه ـ منهدم شود, از روى آن دو رساله هر مقامى را در محلّش معيّن مى توان نمود…).

٩) انتخاب الزاد٨ (رسالة… )
گزارش متن: يكى از رسائل پنج گانه فقهى آقا محمّدعلى كرمانشاهى در موضوع مناسك حج ّ است كه در ماه رجب المرجّب سال ١١٨٨ ق به زبان فارسى نگارش يافته است. معلم حبيب آبادى در مكارم الاثار (ج ٢, ص ٥٦٣) مى گويد: (رساله عمليه است) و از عبارت وى برخلاف نوشته زنوزى به نقل از عباراتِ كرمانشاهى در رياض الجنة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٨) چنين برمى آيد كه انتخاب الزاد جزو پنج رساله فقهى نيست و تأليفى مستقل ّ در زمينه مسائل حج ّ مى باشد, چنان كه علامه آقابزرگ تهرانى نيز در الذريعة مى گويد: (انتخاب الزاد رسالة عمليّة لاقا محمّدعلي… ينقل عنه الحاج ّ المولى باقر المعاصر التسترى فى كتابه دستور العمل جملة من الفروع المتعلّقة بأعمال الحج ّ).
بايد افزود نسخه اى از اين اثر در كتابخانه مركزى دانشگاه اصفهان نگهدارى مى گردد (رك: نشريه نسخه هاى خطّى, ص ١١ ـ ١٢, ص ٨٨٣, ١٣٦٢). به نظر مى رسد نسخه اى منحصر بفرد بوده باشد.

١٠) پنج رساله در مناسك حج٩ = خمس رسائل فى مناسك الحج ّ
گزارش متن: پنج رساله فقهى در مناسك حج ّ است كه بنا به نوشته آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٢٢, ص ٢٦٨) پاره اى مبسوط و برخى نيز به صورت مختصر به زبان فارسى نگارش يافته است و بعيد نيست كه برخى از اين پنج رساله در ايّام اقامت ايشان در مكه مكرّمه بين سال هاى ١١٨٥ ـ ١١٨٦ ق تأليف گرديده باشد. بنا به گفته شيخ ابوعلى محمّد بن اسماعيل حائرى طبسى (درگذشته به سال ١٢١٥ يا ١٢١٦ ق) در منتهى المقال (ص ٢٩٠) يكى از رسائل فارسى مذكور (مناسك الحج ّ الثالثة) را به زبان عربى برگردانده است, كما اينكه مناسك الحج ّ والد ماجدِ مؤلّف يعنى علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) را هم به عربى ترجمه نموده است. اسامى اين رسائل پنج گانه عبارت اند از: زاد (زارح) الحاج ّ فى قطع الفجاج; انتخاب الزاد; سدّ الرمق; قوت لايموت; دليل الناسك. كه در اين كتاب شناسى به تفصيل به صورت الفبايى در ذيل مدخل خود معرفى گرديده است.

١١) تاريخ الحرمين الشريفين
گزارش متن: دومين رساله مؤلّف در تاريخ و موقعيّتِ حرمين شريفين مكه مكرّمه و مدينه مشرّفه است كه در سال ١١٨٥ ق در مكه مكرمه به زبان فارسى نگارش يافته است. به توضيحاتِ بيشترى كه ذيل عنوان (اخبار ام ّ القرى), نخستين رساله مؤلّف در اين موضوع داده شده مراجعه گردد. همان گونه كه پيشتر نيز اشاره شد, اين اثر در دو جلد نگارش يافته كه قاعدتاً بايستى يك جلدِ آن در تاريخ مكه مكرمه و موقعيّت كعبه معظّمه و اماكن متبركه پيرامون آن باشد و جلد ديگر در تاريخ مدينه منوّره و موقعيّت مسجدى نبوى و بقاع متبرّكه بقيع.

١٢) تحديد الكرّ بالمساحة١٠ (فائدة في… )
گزارش متن: رساله اى فقهى در تعيين مساحت, ميزان و مقدار شرعى كرّ از نظر حجم آن است كه قاعدتاً در سال ١١٨٥ ق به نام استادش شيخ جعفر يعنى (محمّد جعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) (درگذشته پس از سال ١١٨٥ ق) در مكه مكرّمه تأليف گرديده است. از اين اثر نسخه اى عكسى در كتابخانه موسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد و نيز نسخه ديگرى ضمنِ الفوائد المتفرّقة ذيل شماره (١/٤٨١٢) در كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) همدان موجود است كه در سال ١١٨٧ ق كتابت گرديده است. به نظر مى رسد اين اثر بايستى بخشى از تأليفِ ديگر مؤلّف با عنوان ميزان المقادير بوده باشد ـ واللّه العالم.

١٣) تحديد الموازين من الدرهم وغيره١١ (فائدة في… )
گزارش متن: رساله اى فقهى در تعيين و بررسى مقدار شرعى درهم و غير آن است كه در احاديث به آنها اشاره گرديده است. اين فايده فقهى نيز قاعدتاً بايستى در سال ١١٨٥ ق در مكه مكرّمه به نام استادش شيخ جعفر يعنى (محمّدجعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) (درگذشته پس از سال ١١٨٥ ق) تأليف گرديده باشد. از اين اثر نسخه اى ضمن الفوائد المتفرّقة ذيل شماره (١/٤٨١٢) در كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) همدان موجود است كه در سال ١١٨٧ ق كتابت گرديده است. به نظر مى رسد اين اثر نيز بايستى بخشى از كتابِ ميزان المقادير مؤلّف بوده باشد ـ واللّه العالم.

١٤) تعارض أدلّه در باب نكاح و تحديد بعض ما تعم ّ به البلوي… ١٢ (مطالبى در… )
گزارش متن: رساله اى كوتاه در برخى فروع فقهى موضوع نكاح و برخى مقادير فقهى و… است كه عصر روز چهارشنبه ١٢ شعبان المعظّم سال ١١٨٥ ق (الخمس الثانى من السدس الثالث من الربع الرابع من الثلث الثانى من النصف الاول من الخمس الثالث من العشر التاسع من العشر الثانى من الالف الثانى) نگارش يافته است. نسخه اى از اين اثر با عنوان (مطالبى در تعارض ادلّه در باب نكاح و تحديد بعض ما تعم ّ به البلوى ومطالبى متفرّقه) در ضمن مجموعه اى نفيس به شماره (٢٥٩) در كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى در شهر خوانسار نگهدارى مى گردد (رك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى, دفتر اول, ص ٢٣٥). به نظر مى رسد بخشِ نخستين اين اثر كه در موضوع نكاح آمده است, از كتابِ ديگرى بوده كه با بخشى از كتاب ميزان المقادير آقا محمّدعلى ممزوج گرديده باشد و حتّى ممكن است اين اثر همان نسخه اى باشد كه آقابزرگ تهرانى بدان اشاره نموده است.

١٥) تعليقة على مختصر النافع
آغاز: (بسملة, كتاب الطهارة, أى هذا كتاب الطهارة والكتاب مصدر كتب بمعنى جمع, قال الجوهري…).
گزارش متن: تعليقات و حواشى كرمانشاهى بر كتاب مختصر النافع اثر بديع و مشهور ابوالقاسم نجم الدين جعفر بن حسن هذلى حلّى مشهور به (محقق حلّى) (درگذشته به سال ٦٧٦ ق)١٣ است. از اين اثر با عنوان تأليفى از آقا محمّدعلى در منابع و مصادر موجود هيچ يادى نشده است. گفتنى است نسخه اى دستنويس از اين اثر به شماره (٣/٥١٩٧ موقّت) در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم موجود است كه اطلاعات و داده هاى نخستين آن از سوى نگارنده سطور از روى فيش هاى دستنوشته نسخ خطّى فهرست نشده آن كتابخانه ثبت گرديده است. بايد افزود كه در نسبت اين اثر به آقا محمّدعلى كرمانشاهى بايد تحقيق بيشترى صورت گيرد.

١٦) تفضيل الحسنين على فاطمة الزهراء سلام اللّه عليها١٤ = تفضيل الحسنين على أمّهما الصديّقة سلام اللّه عليها = الرسالة التفضيليّة فى إثبات أن ّ الحسنين عليهما السلام أفضل من فاطمة عليها السلام = رسالة فى ردّ من قال بـ أفضليّة فاطمة عليها السلام من ابنيها الحسن و الحسين عليهما السلام = الرسالة التفضيليّة فى تفضيل سيّدى شباب أهل الجنّة أجمعين على أمّهما سيّدة نساء العالمين = رساله در افضليّت حسنين عليهما السلام بر فاطمه زهرا سلام اللّه عليها.
آغاز: (بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمد وآله… بعد چنين گويد قاصر محمّدعلى بن محمّدباقر اصفهانى بهبهاني… كه در اين اوان سعادت اقتران مسموع شد كه بعضى از فضلاى اعيان قائل است به افضليتِ سيّده زنان عالميان از دو سيّد جوانان اهل جنان و مستند شده به آنچه خود نقل كرده از… بحارالانوار).
انجام: (… و وارد سبيل توريه از براى اتمام حجّت بر غاصبين حقوق و ظالمين بر ايشان كار همه كس نيست).
گزارش متن: رساله اى در اثبات أفضليّت سبطين, حضرت امام حسن مجتبى و حضرت سيّدالشهداء اباعبداللّه الحسين ـ عليهما السلام ـ نسبت به صدّيقه طاهره, فاطمه مرضيه ـ سلام اللّه عليها ـ بر مبناى اخبار و روايات صحيحه و ردّ و نقدِ قائلين بر افضليّت فاطمه زهرا ـ عليها السلام ـ بر حسنين عليهما السلام است كه در سال ١٢٠٥ ق بنا به درخواستِ آقا محمّدخان قاجار١٥ در دارالسلطنه تهران به زبان فارسى تأليف گرديده است. آقا احمد آل آقا, فرزند مؤلّف در كتابِ ارزنده مرآت الاحوال (ج ١, ص ١٤٩ ـ ١٥٠) درباره اين اثر ارزنده مى نويسد: (رساله تفضيليّه كه در اوان تشريف داشتن در دارالسلطنه طهران, حسب الخواهش پادشاه جم جاه, آقا محمّدخان قاجار در اثبات افضليّت حسنين از حضرت فاطمه ـ عليهم السلام ـ تأليف فرموده اند…).
اين اثر در يك مقدّمه و سه فصل به ترتيب ذيل تنظيم گرديده است: فصل اوّل در بيان أدلّه تفضيل حسنين ـ عليهم السلام, فصل دوم در اخبار موهنه (موهمه) تفضيل حضرت فاطمه ـ زهرا سلام اللّه عليها ـ بر حسنين و ائمه اطهار ـ عليهم السلام, فصل سوم در مناقب امام حسن ـ عليه السلام. بايد افزود بنابر آگاهى نگارنده سطور تنها نسخه دستنويس اين رساله به شماره (٥٢٠٢) (٤٢ برگ) در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى در تهران نگهدارى مى شود.

١٧) حاشية الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقيّة
آغاز (ج ٢), (بسملة, الحمدللّه على نعمائه والشكر له على آلائه… وبعد فهذه تعليقة كافية وتذكرة شافية وافية قد علّقتها على الروضة العلّية البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقيّة… وهذا ما علّقناه على الجلد الثانى من الشرح المذكور; كتاب الاجارة بعوض عيناً كان…).
انجام (خيرات خان): (… على المالك مع ظهوره وبقاء العين أو ردّ بدله مع تلفها).
انجام (گوهرشاد): (… قوله وإن لم يكن فيهم مالك فهو للمالك).
گزارش متن: حواشى و تعليقاتى توضيحى بر كتاب الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقيّة اثر جاويدِ شهيد ثانى, شيخ زين الدين بن على بن احمد جبعى جزينى عاملى (شهيد در ١٥ رجب المرجّب سال ٩٦٥ ق در استانبول) است كه به زبان عربى نگارش يافته است. در اين اثر, محشّى, آقا محمّدعلى كرمانشاهى بيشتر به نظريّات شخصى خود پرداخته و گفته هاى ديگران را تكرار نمى نمايد و گاهى نيز به ردّ و ايراد با شهيد مى پردازد (رك: ريحانة الادب, ج ٣, ص ٣٩٨). خوانسارى در روضات الجنّات (ج ٣, ص ٣٧٧) درباره اين حاشيه مى نويسد: (ومنهم فى هذه الاواخر الاقا محمّدعليان الفقيهان الالمعيان ابنا محمّدباقرين المجتهدين اللوذعيين, أعنى المروّج البهبهانى والهزارجريبي… وشرحهما أيضاً فى نهاية البسط وغاية التحبير…).
بايد افزود اين حاشيه در سه جلد تنظيم گرديده است. دو نسخه دستنويس از جلد دوم اين اثر مشتمل بر كتاب الاجارة تا پايان كتاب اللقطة به شماره هاى (٨٥٤٦) (٢٦٩ برگ) و (٩٠٥٢) (٢١٠ برگ) در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم موجود است (رك: بنگريد به فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى, ج ٢٢, ص ١٢٢ ـ ١٢٣ و ج ٢٣, ص ٢٠٨ ـ ٢٠٩). علامه آقابزرگ تهرانى(ره) نيز در الذريعة (ج ٦, ص ٩٥) مى گويد كه (جلد سوم اين اثر را كه مشتمل بر كتاب التجارة تا آخر كتاب الديات است, در بازمانده كتابخانه طهرانى در كربلا ديده ام).
ناگفته نماند از اين اثر نسخه هاى ديگرى نيز در برخى كتابخانه ها موجود است كه از آن جمله است: نسخه كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى در مشهد به شماره (٧١٤١) (رك: فهرست آستان قدس رضوى, ج ٥, ص ٤١٠; فهرست الفبايى آستان قدس, ص ١٩٤); نسخه كتابخانه جامع گوهرشاد مشهد به شماره (١٩٧٢) (رك: فهرست چهار كتابخانه, ص ٢٦٧); نسخه كتابخانه مدرسه خيرات خان مشهد, مشتمل بر جلد دوم اثر به شماره ()٥٦ در ٢٦٣ برگ (رك: فهرست كتابخانه هاى رشت و همدان و… , ص ١٧٣٨); نسخه كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه فردوسى مشهد به شماره (١٠٨٠) (رك: فهرست دانشكده الهيّات و معارف اسلامى مشهد, ج ٢, ص ٢٣٠) و دو نسخه عكسى نيز در مؤسسه علامه وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد.

١٨) حاشية سنّة الهداية لهداية السنّة١٦
آغاز: (بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وصحبه وآله وبعد فيقول القاصر محمّدعلى بن محمّدباقر الاصبهانى البهبهانى ـ عفى عنهما ـ هذه حواشٍ علّقتها على رسالتى المسمّاة بـ سنّة الهداية جمعتها خوفاً من الضياع;١٧ بسم اللّه الرحمن الرحيم, والاباء ولك أن تأخذ من كلام الناظم… قوله: محمّد بن عبداللّه. أقول: الانبياء كلّهم منزّهون…).
گزارش متن: حواشى و تعليقاتِ خود آقا محمّدعلى كرمانشاهى بر يكى از تأليفات كلامى و عقايدى خويش با عنوان كتاب سنة الهداية لهداية السنّة است كه به زبان عربى و فارسى نگارش يافته است. نسخه اى از اين اثر در كتابخانه جامع گوهرشاد مشهد به شماره (٢/٥٦٥) در ٢٣ برگ موجود است كه در زمان حياتِ خود مؤلّف كتابت گرديده است و نسخه اى عكسى نيز در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد. براى توضيحات بيشتر درباره كتاب سنة الهداية به مدخل آن اثر در همين كتاب شناسى ارجاع شود.

١٩) الحاشية على المدارك١٨
گزارش متن: حواشى و تعليقاتى بر كتابِ فقهى مدارك الاحكام فى شرح شرائع الاسلام تأليف سيّدمحمّد بن على موسوى عاملى (درگذشته به سال ١٠٠٩ ق) است. اين تعليقات فقط مشتمل بر بخش طهارت كتاب است و باقى نانوشته و ناقص مانده است. به نظر مى رسد اين اثر با ديگر تأليفِ آقا محمّدعلى يعنى كتاب الفذلك فى شرح المدارك والمسالك يكى بوده باشد, چنان كه معلم حبيب آبادى هم در مكارم آلاثار (ج ٢, ص ٦٥٤) اين نظر را تقويت كرده است. براى توضيحات بيشتر به مدخل الفذلك رجوع شود.

٢٠) الحاشيه على معالم الأصول = حاشية المعالم = الحواشى على معالم الأصول١٩
گزارش متن: حواشى و تعليقات اصولى آقا محمّدعلى بر كتاب معالم الاصول تأليف ابومنصور حسن بن زين الدين عاملى (درگذشته به سال ١٠١١ ق) است كه به زبان عربى نگاشته شده است. علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٦, ص ٢٠٨) به نقل از سيّدحسن صدر در كتاب تكملة أمل الامل (ج ٥, ص ٤٥٨) آن را از تأليفات آقا محمّدعلى دانسته است.

٢١) الحاشية على نقد الرجال٢٠ = الحواشى على رجال التفرشى
گزارش متن: حواشى و تعليقات رجاليِ آقا محمّدعلى بر كتاب نقد الرجال ميرمصطفى بن حسين تفرشى (درگذشته پس از سال ١٠٤٤ ق) است كه به زبان عربى نگارش يافته است. محدّث نورى در خاتمه مستدرك الوسائل مى گويد: (آن, حواشى زيادى است كه من به خطّ خود مؤلف آن را ديده ام). بزرگ تهرانى نيز در الذريعة (ج ٢٢, ص ٣٨٨) ذيل منتخب تلخيص المقال مى گويد: (تعليقات آغا محمّدعلى بر نقد الرجال در حواشى اين كتاب با رمز (غا) آمده و اين نسخه اكنون دستِ سيّدرضا بن سيّدمحمّد هندى درگذشته به سال ١٣٢٣ هـ. مؤلّف منتخب تلخيص المقال [بوده] است).
٢٢) حاشية على شرح تهذيب طريق الوصول إلى علم الاصول٢١ = الحاشية على شرح تهذيب العميدى
گزارش متن: حواشى و تعليقاتِ اصولى آقا محمّدعلى بر كتاب شرح تهذيب طريق الوصول إلى علم الاصول تأليفِ سيّدحسين عميدى اعرجى مى باشد كه به زبان عربى نگارش يافته است. بنا به نوشته آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٦, ص ١٢٠) سيّدحسن صدر در كتاب تكملة أمل الامل (ج ٥, ص ٤٥٨) آن را از تأليفات آقا محمّدعلى دانسته است. ناگفته نماند كه علاوه بر آقا محمّدعلى فرزندِ علامه وى آقا محمّدجعفر بهبهانى كرمانشاهى نيز بر شرح تهذيب عميدى حواشى و تعليقاتى دارد و آن غير از رساله حاضر مى باشد.

٢٣) حاشية مقامع الفضل
گزارش متن: حواشى و تعليقات علامه آقا محمّدعلى كرمانشاهى است كه پس از نگارش كتاب مقامع الفضل در سال ١١٩٢ ق از سوى خودِ وى بر آن اثر نگاشته شده است. گفتنى است اين تعليقات در سال ١٤٢١ ق به اهتمام محقّقان و پژوهشگران مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در پايان مقامع الفضل (ج ٢, ص ٥٢١ ـ ٥٤٥) در قم به چاپ رسيده است. بايد افزود اين تعليقات و حواشى قاعدتاً نبايستى داراى نسخه دستنويس مستقلّى باشند, بلكه نظر دقيق آن است كه اين حاشيه ها در هامش برگ هاى نسخ دستنويسِ مقامع الفضل با عنوان (منه رحمه اللّه) آمده و مصحّحان نيز آنها را استخراج و در نهايت به صورتِ مستقل در پايانِ نسخه چاپى مقامع الفضل درج نموده اند ـ واللّه العالم.

٢٤) حسب و نسب خليفه ثاني٢٢
گزارش متن: رساله در معرّفى حسب و نسبِ خليفه دوم اهل سنّت و جماعت, عمر بن خطّاب (درگذشته ٩ ربيع الاول سال ٢٣ ق) است كه بايد بخشى از مقدمه كتاب سنّة الهدايه مؤلّف بوده باشد كه در تعريف معناى امامت و نسب خلفا نگارش يافته است ـ واللّه العالم. از اين اثر نسخه اى دستنويس به شماره (١٦٧/٦) در كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم (رك: فهرست نامگوى كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ص ٢٦٩) و يك نسخه عكسى نيز در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى شود.

٢٥) الخطبة قبل العقد٢٣ (فائدة في… )
گزارش متن: رساله اى فقهى در حجّيت و شرعيّتِ خطبه قبل از عقد است كه قاعدتاً بايستى در سال ١١٨٥ ق در مكه مكرّمه به نام استادش شيخ جعفر يعنى (محمّدجعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) (درگذشته پس از سال ١١٨٥ ق) تأليف گرديده باشد. از اين اثر نسخه اى دستنويس ضمن الفوائد المتفرّقة با عنوان (فائدة فى الخطبة قبل العقد) ذيل شماره (١/٤٨١٢) در كتابخانه مدرسه غرب همدان نگهدارى مى گردد كه در سال ١١٨٧ ق كتابت گرديده است.

٢٦) خوان الاخوان أخو الكشكول والمخلات ورياض الجنان٢٤
گزارش متن: كتابى است در چهار جلد به زبان فارسى كه همچون الكشكول بهاءالدين محمّدبن حسين عاملى مشهور به (شيخ بهايى) (درگذشته به سال ١٠٣٠ ق), المخلاة سيّد صدرالدين على خان بن نظام الدين احمد حسينى مدنى دشتكى شيرازى مشهور به (سيّد عليخان كبير) (درگذشته به سال ١١٢٠ ق) و رياض الجنان شيخ عبداللّه بن صالح سماهيجى (درگذشته به سال ١١٣٥ ق) تنظيم گرديده و حاوى ظرايف و طرايف اقوال و غرايب اخبار و عجايب روايات به نظم و نثر است و محتمل است مؤلّف از اين چهار اثر در خوان الاخوان بهره برده باشد ناگفته نماند اين كتاب به مختصر خوان الاخوان نيز شهرت دارد. زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٧) به نقل از مؤلّف (به سال ١٢١٢ ق) آورده است: (كتاب الاخوان أخو الكشكول والمخلات و رياض الجنان, خرج منه أربع مجلّدات إلى الان). علامه آقا بزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٧, ص ٢٧٤) مى نويسد: (خوان اخوان فى أربع مجلّدات للاقا… ذكره فى الروضات ونقل المولى عبدالجواد المعاصر له فى المجاميع التى رأيته بخطّه بعض الفوائد عن هذا الكتاب معبّراً عنه بقوله: قال بعض أهل العصر فى كتابه الموسوم بـ خوان اخوان الذى خطأ فيه جماعة من الفقهاء وسائر العلماء…).
شوربختانه على رغم تفحّص فراوان صاحب قلم در مصادر و فهارس داخلى و خارجيِ موجود دسترسى به نسخه اى دستنويس از اين اثر گرانسنگ ميسور و مقدور نگرديد.

٢٧) الخيارات (كتاب… )
آغاز: (أحمدك اللهم ّ على نعمائك وأشكرك على آلائك… وبعد فهذه رسالة كافية فى خيارات ثلاثة, المجلس والشرط والحيوان, قد احتوت على أبحاث شريفة…).
گزارش متن: رساله اى است فقهى و استدلالى كه مؤلّف در آن به تفصيل و مبسوط به استدلال و ايراد و نقض و ابرام آرا و نظريّاتِ فقهى ديگر فقها در مبحثِ خيارات ثلاثِ (مجلس), (حيوان) و (شرط) پرداخته است. بايست افزود از آنجا كه نام بيشتر آثارِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى تاريخِ تأليف آن نيز هست, به نظر مى رسد نامِ اين اثر نيز تاريخ تأليف آن بوده باشد و آن به حساب ابجد سال ١٢١٢ ق است ـ واللّه العالم.
بر اساس آگاهى نگارنده سطور, تنها نسخه دستنويس اين اثرِ نسبتاً حجيمِ فقهى به شماره (١/٧٣١٣) در ١٥٨ برگ در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى در تهران نگهدارى مى گردد (رك: فهرست كتابخانه مجلس, ج ٢٥, ص ٣٠٠ ـ ٣٠١). شايسته توجّه است كه اين اثر با توجّه به موضوع آن قاعدتاً بايد غير از اثرِ ديگرِ مؤلّف با عنوان (الرسالة الخياريّة أن ّ للمشترى بيع المبيع فى مدّة الخيار) بوده باشد كه در ذيل اين مدخل معرّفى گرديده است.

٢٨) خياريّه٢٥ = الرسالة الخياريّة فى أن ّ للمشترى بيع المبيع فى مدّة الخيار
گزارش متن: رساله اى است فقهى در اينكه مشترى مى تواند در ايّامى كه خيار معتبر است, به فروش كالاى مورد معامله اقدام نمايد; زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٨) به نقل از مؤلّف به اين اثر اشاره دارد و با توجّه به موضوع آن, همان گونه كه گذشت, جزء كتاب الخيارات او مى باشد.

٢٩) خيراتيّه٢٦ = الرسالة الخيراتيّة فى ذم ّ الصوفية = الخيراتيّة فى إبطال طريقة الصوفية
آغاز: (أحمد (= نحمده) على نواله ومصلّياً على أحمده وصحبه وآله; نفيس ترين گوهرى كه از صدفِ رشحات سحاب توفيق و عنايت بى غايت يزدان در بحر ايمان و صدف ايقان اهل عرفان متكوّن و مكنون و به دستيارى غوّاص زبان فصاحت نشان بلاغت توأمان از لجّه معانى به ساحل بديع بيان آيد… اما بعد چون محافظت حصن حصين شريعت و سدّ ثغور شبهات اهل بدعت و ضلالت بر علماى اعلام و مجتهدين ذوى الاعزّ والاحترام كه حصون اسلام و به مضمون (إنّى جعلته عليكم حاكماً فارضوا به حكماً) نايب مناب و به مصداق (علماء أمّتى كأنبياء بنى اسرائيل) وارثان علم سيّد الانام اند, لازم و متحتّم بود, درين اوقات كه لواى كفر و الحاد مذهب حلول و اتحاد را طايفه طاغيه صوفيه… لهذا قاصر جانى محمّدعلي… به جهت ردّ شبهات واهيه و ترويج طريق انيقه فرقه ناجيه به تأليف رساله خيراتيّه كه از جمله خيرات جاريه است, پرداخت…).
گزارش متن: اثرى در ردّ و نقدِ عقايد صوفيان به فارسى است كه مؤلّف در آن با استدلال و استشهاد از آيات, احاديث و گفتار بزرگان صوفيه به نقد و نقض كلمات و مرام آنان پرداخته است. آقا محمّدعلى در ديباچه اين كتاب در سبب تأليف آن مى گويد: (امّا بعد چون محافظت حصن حصين شريعت و سدّ ثغور شبهات اهل بدعت و ضلالت بر علماى اعلام و مجتهدين ذوى الاعزّ والاحترام كه حصون اسلام و به مضمون (إنى جعلته عليكم حاكماً فارضوا به حكماً) نايب مناب و به مصداق (علماء امّتى كأنبياء بنى اسرائيل) وارثان علم سيّد الانام اند, لازم و متحتّم بود, درين اوقات كه لواى كفر و الحاد مذهب حلول و اتحاد را طايفه طاغيه صوفيه پشمينه پوش و مستان شرابِ ضلالت نوش افراخته, در هر بلدى بى دينى و در هر سرزمينى بى كيشى بدآيينى چون ظلمت شعار نور على [شاه طبسى] و شقاوت آثار معصوم على [شاه دكنى] و ميرزا تقى شقى [مظفّر على شاه] و ميرزامهدى [معطّر على شاه كرمانى] گمراه ابدى چون غولان راهزن سر راه بر مرد و زن گرفته, شبهات باطله را به صورت حق ّ جلوه داده گرگ وار در اغنام دين اسلام افتاده, جمعى كثير را از جاده استقامت شريعت بيرون مى برند, لهذا قاصر جانى محمّدعلي… به جهت ردّ شبهات واهيه و ترويج طريقه انيقه فرقه ناجيه به تأليف رساله خيراتيّه كه از جمله خيرات جاريه است, پرداخت…). شيخ على دوانى(ره) در كتاب وحيد بهبهانى (ص ٣٠١ ـ ٣٢٧) به تفصيل درباره اين اثر بحث نموده است كه بسيار جالب توجّه و تأمّل است. بايد افزود تاريخ تأليف اين كتاب مطابقِ كلمه هاى (خيرات) و (تاريخ) سال ١٢١١ ق مى باشد و كلمه (خيرات) در واقع عكس كلمه (تاريخ) هم هست. علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٧, ص ٢٨٦) درباره واژه (خير) و (خيرات) به كلام حضرت اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ استناد جسته, مى نويسد: (وممّا روى فيه عن أميرالمؤمنين عليه السلام قوله: الصوفى من لبس الصوف على الصفا وجعل الدنيا على القفا وسلك طريق المصطفى واستوى عنده الذهب والحجر والفضّة والمدر وإلاّ فالكلب الكوفى خير من ألف صوفى. وأحال فى ظرائفه إلى الخيراتيّة…).
گفته شده آقا محمّدعلى اين اثر را در جوابِ يكى از نامه هاى حاجى ابراهيم خان شيرازى مشهور به اعتماد الدوله, صدر اعظم آقا محمّدخان قاجار (مقتول به سال ١٢١١ ق) نگاشته و ارسال داشته است. از اين اثر چند نسخه دستنويس در برخى كتابخانه هاى داخلى موجود است كه از آن جمله اند: نسخه هاى كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم به شماره هاى (٥٣١٨) و (٧٧٥١) (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ١٤, ص ١٠٥ و ج ٢٠, ص ١٢٤); نسخه كتابخانه مدرسه فيضيه قم به شماره (٨٥٥) (رك: فهرست كتابخانه مدرسه فيضيه, ج ٢, ص ٥٣ ـ ٥٥); نسخه كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران به شماره (١١٩)٢٧ (رك: فهرست دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٧٠٤); نسخه هاى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به شماره هاى (٢٩٨٢) كه ميكروفيلم آن در همان جا به شماره (٤٢٨٣) موجود است و (٧/٦٦٤٣) (رك: فهرست كتابخانه دانشگاه تهران, ج ١٠, ص ١٨٦٤ و ج ١٦, ص ٣٢١; فهرست ميكروفيلم ها, ج ٣, ص ٤٢) و نيز نسخه شماره (١٧٩/٣٠) كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم (رك: فهرست نامگوى كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ص ٣٤٨); ضمناً از اين اثر يك نسخه نيز در كتابخانه موزه بريتانيا در لندن به شماره (٢٤٤١١. Add) (رك: فهرست موزه بريتانيا, ج ١, ص ٣٣ ـ ٣٤) و سه نسخه هم در كتابخانه مؤسّسه علامه بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد; همچنين در كتابخانه ملّى ملك در تهران ضمنِ مجموعه شماره (٢٦٤١) رساله كوتاهى با عنوان (بندى از خيراتيّه) در توضيح (اتل توت متل) آمده كه قابل توجّه است (رك: فهرست كتابخانه ملّى ملك, ج ٦, ص ٧٨). گفتنى است كه اين اثر با عنوان (خيراتيّه در ابطال طريقه صوفيه) با تحقيق سيّدمهدى رجايى به سال ١٤١٢ ق از سوى انتشارات انصاريان قم در ٢ جلد, ٤٨٦«٤٦٩ ص به چاپ رسيده است.
محمّدمعصوم شيرازى مشهور به معصوم على شاه در طرائف الحقائق (ج ١, ص ١٨٤ ـ ١٨٥) ضمن شرح احوال مختصرى از مؤلّف خيراتيّه مى نويسد: (… راقم سطور رساله قطع المقال [فى ردّ أهل الضلال] به نظر نرسيده, ولى رساله خيراتيّه… موجود است و در هنگامى كه سيّد معصوم على شاه دكنى را نزد خويش محبوس داشته و عاقبت به عزّ شهادت واصل شد, براى حاجى ابراهيم خان اعتمادالدوله, وزيرِ آقا محمّدخان [قاجار] فرستاده اند و به نحو انصاف هركس ديده باشد آن رساله را خواهد گفت كه جناب آقا [محمّدعلى] در آن رساله حقيقةً نقض خود فرموده و قدحِ خويش نموده و مشتمل بر كلمات ركيك سخيف و فحاشى و بذائى است و اخبار بسيار در كافى و غيره در قدح بذاء وارد است و گفته سعدى است كه سنّت جاهلان است كه چون به حجّت از خصم فرو مانند, سلسله خصومت بجنبانند, همچو آذر بت تراش كه جوابِ حجت پسر برادر خود ابراهيم را نداشت, به جنگش برخاست كه (لئن لم تنته لارجمنّك)٢٨ و نيز آن جناب در مقامع الفضل و ضمن بعضى رسائل صوفيه فرمايشاتى فرموده اند و سرجان مكلم انگليسى در تاريخ ايران ذكر اين طايفه را فى الجمله از قول جناب آقا نموده; خلاصه اصرار آن آقا در جرح و قدح و حبس و قتلِ اين طايفه سبب شد كه اولاد و اعقاب آقا تماماً حسن ظنّى به آنها پيدا نموده و رفته رفته از ارباب يقين بلكه مروّج سلسله متيقّن شدند, چنانچه در ذكر معاصرين والد ماجد احوالِ جناب عمدة العلماء الراشدين والعرفاء الكاملين آقامحمود ـ رحمة اللّه عليه ـ ابن آقا محمّدعلى و برادر بزرگ ترِ ايشان مذكور گردد و الحال جناب حاجى محمّدمهدى ابن آقا محمود ـ دام فضله ـ ضيابخش محراب امامت و زاويه نشين خانقاه طريقت است).
شيخ على دوانى در كتاب وحيد بهبهانى (ص ٣٢٤ ـ ٣٢٧) به برخى مغالطات وى در طرائق الحقايق جوابِ وافى داده كه ملخّص آن چنين است: (… راجع با اشتمال آن [كتاب] به كلمات ركيك, البتّه براى صوفيه كه با آن كلمات حيثيّت خود را از دست داده و به كلى رسوا شده اند, ركيك و بذائى است, امّا مسلمانى كه خود را پيرو مجتهدين شرح مى داند, نه تنها بر علامه بزرگى چون آقا محمّدعلى ايراد نمى گيرد, بلكه به خوبى مى داند كه در مقام مبارزه براى خصم مرجعِ تقليد و در طرف ديگر صوفيان گمراه و دراويش آلوده و بى سر و پا باشند:
آيينه چون عيبِ تو بنمود راست/خود شكن آيينه شكستن خطاست.
… و اخبار بسيار در كافى و غيره در قدح و مذمّت صوفيه و لزوم ردّ بر آنها به هر نحوى كه بهتر آنها را مفتضح مى گرداند, وارد است… ; امّا… [اوّلاً] در اينكه اولاد و اعقابِ آقا محمّدعلى از اربابِ يقين و مروّج متيقّن يعنى پيغمبر اكرم ـ صلى اللّه عليه و آله و سلم ـ و ائمّه طاهرين ـ عليهم السلام ـ بوده اند شكّى نيست, ولى اين معنا چه دلالتى بر صوفى بودن آنها دارد؟ ثانياً… مرحوم آقامحمود و برادر بزرگش آقا محمّدجعفر و آقا احمد و آقا محمّد اسماعيل هريك كتابى در ردّ صوفيه نوشته اند… اين قدر مى دانيم كه صاحب طرائق الحقائق هم فقط خواسته است سمپاشى كند و اذهان را نسبت به اولاد و اعقاب آقا محمّدعلى مشوب گرداند تا مردم درباره آنها ترديد داشته باشند… تا آنجا كه ما اطلاع داريم و در همين كتاب [وحيد بهبهانى(ره)] خواهد آمد, فضلاى اولاد آقا محمّدعلى با صوفيه سخت مخالف بوده اند).
ناگفته نماند كه صاحب طرائق الحقايق بر اساس مشربِ صوفى گرايانه خود بر كتابِ خيراتيه علامه آقا محمّدعلى حواشى و تعليقاتى صوفيانه نوشته است كه در طرائق الحقائق (ج ١, ص ٣٤٩) نيز از آن ياد نموده و گاهى به مناسبت مطالبى در نقد خيراتيّه از آن نقل نموده است.

٣٠) الدعاء فى كل ّ ليلة من شهر رمضان٢٩ (فائدة في… )
گزارش متن: رساله اى كوتاه در بيان دعاهاى وارده در ليالى ماه مبارك رمضان و برخى نكته هاى پيرامون آن است. بايد افزود اين فائده نيز قاعدتاً همانند ساير فوائد وى بايد در سال ١١٨٥ ق در مكّه مكرّمه به نام استاد شيخ جعفر يعنى (محمّدجعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) (درگذشته پس از سال ١١٨٥ ق) تأليف گرديده است. از اين اثر نسخه اى دستنويس ضمنِ الفوائد المتفرّقة ذيل شماره (١/٤٨١٢) در كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) همدان موجود است كه در سال ١١٨٧ ق كتابت گرديده است.

٣١) دليل الناسك٣٠
آغاز: (… بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وصحبه وآله; اين مختصرى است در بيان امور مهمّه مناسك…).
انجام: (و بعد از آن از مكّه بيرون رود و عازم عود بر مكّه باشد; وقع الفراغ من تنميقه على سبيل الاستعجال…).
گزارش متن: يكى ديگر از رسائل پنج گانه فقهى آقا محمّدعلى كرمانشاهى در موضوع مناسك حج ّ تمتّع و عمره مفرده است كه در عصر روز سه شنبه يكى از ماه هاى سال ١١٩٦ ق به زبان فارسى نگارش يافته است. نسخه اى دستنويس از اين اثر به شماره (٥٧٥٨) در ٢٠ برگ در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم نگهدارى مى شود (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ١٥, ص ١٤٨ ـ ١٤٩). گفتنى است اين اثر همچنين از سوى فرزند دانشمندِ مؤلّف آقا محمود بن محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى مشهور به (آقا محمود آل آقا) (درگذشته به سال ١٢٧١ ق) به نام إرشاد السالك فى شرح دليل الناسك شرح گرديده است كه نسخه اى دستنويس از آن نيز به شماره (١٥١٦) در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم نگهدارى مى شود (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه مرعشى, ج ٤, ص ٣١٧). توضيحات بيشتر ذيل مدخل (پنج رساله در مناسك حج ّ) آمده است.

٣٢) رادّ شبهات الكفّار فى لطائف أبحاث الملل الثلاث٣١ = الظرائف = الظرائف و اللطائف = الرغائد = الغرائد ـ رغائد و غرائد = الرغائد والغرائد فى النبوّة الخاصّة وردّ اليهود والنصارى = إثبات النبوّة الخاصّة = الابحاث بين الملل الثلاث, اليهود والنصارى والاسلام = رسالة الرغايد
آغاز: (أحمده (= نحمده) على نواله مصلّياً على أحمده وصحبه وآله… ظرايف فصحاى شيرين مقال و لطايف طوايف اهل دانش و كمال…).
انجام: (فانظر أميرى فى صلاح أمرى / محتسباً فى عظيم الاجر / مكتسباً فى جميل الشكر / من كثر ألفاظ ونثر شعر).
گزارش متن: كتابى پيرامون اديان سه گانه يهود, مسيحيت و اسلام و پاسخ اشكالات و ايرادها و بيانِ نواقصاتِ آيينِ يهود و نصارى در مسئله نبوّت خاصّه است. بايست افزود همچنان كه از ديباچه كتاب برمى آيد, آقا محمّدعلى پس از تأليفِ خيراتيّه ملاقاتى با فتحعلى شاه قاجار داشته است. شاه از ايشان مسائل مختلفى را استفسار نموده و وى پس از پاسخِ اجمالى در جوابِ تفصيلى آن سؤالات شروع به تأليف كتابى با عنوان (رادّ شبهات الكفار) نموده, ولى گويا به دلايلى ناتمام مانده است. عنوان كتاب (راد شبهات الكفار) ماده تاريخ كتاب هم است و تاريخ ١٢١٤ ق را نشان مى دهد. سپس علامه بار ديگر در تاريخ يكشنبه هشتم شوّال ١٢١٥ ق به تكميل آن مى پردازد و پس از اتمام آن را الرغائد يا الغرائد مى نامد. اين عنوان مادّه تاريخ اثر هم است و بر اساس آن تاريخ تأليفش ١٢١٥ ق خواهد بود.٣٢ گفتنى است آقابزرگ تهرانى نيز در الذريعة (ج ١٥, ص ١٩٨) به اين نكته با نقل عبارتى از خود مؤلّف اشاره نموده است: (ويناسب تسميته رادّ شبهات الكفار…) و هو اسم تاريخى له ناقص بواحد…).٣٣ بايد توجّه داشت بر اساس منابعِ موجود ترديدى نيست نخستين نامى كه بر اين اثر از سوى مؤلّف نهاده شده (الظرائف) مى باشد و بر اساس سال تأليف آن ١١٩١ ق خواهد بود. به نظر مى رسد قدر جامع اين باشد كه مؤلّف در سال ١١٩١ ق نگارش اين اثر را شروع نموده, ولى نگارش اثر مهم ّتر و لازم ترى با عنوان خيراتيّه, مانع از تكميل الظرائف گرديده است و سپس بعد از فراغت از كارِ تأليف خيراتيّه طى ّ دو مرحله در سال هاى ١٢١٤ و ١٢١٥ ق به تكميل الظرائف پرداخته و يك بار به (راد شبهات الكفار) و بار دوم آن را به (الرغائد) يا (الغرائد) موسوم ساخته است.
به هر تقدير اين كتاب داراى چند مقدّمه و سه مبحث و يك خاتمه مى باشد و چند نسخه دستنويس نيز از آن در برخى كتابخانه هاى داخل كشور موجود است, از آن جمله اند: نسخه شماره (١٤٧٥) كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ٤, ص ٢٦٧ ـ ٢٦٨); نسخه كتابخانه مركزى آستان قدس در مشهد به شماره (١٢)٣٤ (رك: فهرست الفبايى كتب خطى آستان قدس رضوى, ص ١٨); نسخه كتابخانه مسجد اعظم قم به شماره (١/٣١٥١) (رك: فهرست كتابخانه مسجد اعظم, ص ٦١٤); نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به شماره (٧٦٠٠) (رك: فهرست كتابخانه دانشگاه تهران, ج ١٦, ص ٦٥٢); نسخه اى عكسى نيز در كتابخانه مؤسّسه علاّمه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم است و نسخه كتابخانه شخصى آقا عبداللّه آل آقا كه گويا در سال هاى اخير به كتابخانه دامادشان آية اللّه يثربى در كاشان انتقال يافته است. ناگفته نماند اين اثر با تحقيق سيّدمهدى رجايى به سال ١٤١٣ ق از سوى انتشارات انصاريان قم در ٢٨٨ ص در قم به چاپ رسيده است.

٣٣) الرجال (كتاب… )
گزارش متن: رساله اى است در علم رجال كه علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٠, ص ١٣٤) از اين اثر با عنوان (رجال الاقا محمّدعلى) ياد نموده است. بايد افزود كرمانشاهى در موضوع رجال حديث شيعه آثارِ ديگرى نيز دارد كه با نام هاى معترك الاقوال (المقال) فى أحوال الرجال و الحاشية على نقد الرجال در اين كتاب شناسى از آنها ياد شده و با توجّه به سبك و سياق عبارتِ تهرانى در الذريعة و نوع طرح آن به نظر مى رسد كه كتاب الرجال حاضر جزء دو اثر ياد شده وى بوده باشد ـ واللّه العالم.

٣٤) ردّ اديان باطله يهود و نصارا (رساله اى در… )
گزارش متن: اين رساله را شيخ على دوانى در كتاب وحيد بهبهانى (ص ٢٨٨) در عدادِ كتب تأليفى آقا محمّدعلى كرمانشاهى ثبت نموده است, ليكن به نظر مى رسد اين رساله قاعدتاً بايستى همان (رادّ شبهات الكفار) يا عنوان متأخّرتر آن الغرائد (= الرغائد) بوده باشد كه موضوع آن نيز ردّ يهود و نصارى بوده است.

٣٥) الردّ على الفادرى
گزارش متن: رساله اى در ردّ ونقدِ ميزان الحق ّ نوشته (هنرى مارتين) مشهور به پادرى نصرانى است. علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٠, ص ٢١٥) اين مطلب را به نقل از سيّد محمّدتقى بن محمّد موسوى جزائرى تسترى مشهور به (سيّد آغا تسترى) و ساكن بمبئى و نجف اشرف (درگذشته به سال ١٣٤٢ ق)٣٥ آورده كه گويا پس از سكونت در نجفِ اشرف مجموعه اى دستنويس به خطّ (مولى باقر بن على تسترى نجفى (درگذشته به سال ١٣٢٧ ق)٣٦ را تمليك نموده كه در آن مجموعه نفيس از اين تأليفِ آقا محمّدعلى ياد شده است).

٣٦) رسائل الفروع
گزارش متن: مجموعه اى از رسائل متنوّع فقهى است كه علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٠, ص ٢٥٠) بدان اشاره نموده است: (رسائل الفروع وغيرها للشيخ الفقيه الاقا محمّدعلى بن الاقا محمّدباقر الهزار جريبى المتوفّى بكرمانشاه (١٢١٦ ق); ذكره ولده الاقا أحمد فى ترجمته).
بر محققان و پژوهشگرانى كه با تراجم و احوال بزرگان شيعه اندك آشنايى دارند, مخفى نيست كه جز كلمه (هزار جريبى) تمام داده ها و اطلاعات اين عبارات به (آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى) برمى گردد, چرا كه (محمّدعلى بن محمّدباقر هزارجريبى) نه در كرمانشاه مرحوم شده و نه منسوب به كرمانشاه, نه متوفّاى ١٢١٦ ق است و نه فرزندى به نام آقا احمد داشته و نه حتّى وى اثرى با عنوان رسائل الفروع دارد, بلكه وفات (هزار جريبى) به جهتِ شيوع وبا در سال ١٢٤٥ يا ١٢٤٦ ق در قمشه بوده است و فرزندان عالمش نيز به نام هاى محمّدحسن و محمّدحسين بوده اند.٣٧ به هر تقدير اين مجموعه رسائل جزء تأليفاتِ فقهى آقا محمّدعلى كرمانشاهى دانسته شده است و نگارنده سطور شوربختانه در فهارس و مصادر موجود و در دسترس, نه به نسخه اى دستنويس از اين اثر آگاهى يافت و نه على رغم عبارتِ علامه تهرانى در الذريعة (… ذكره ولده الاقا أحمد فى ترجمته) در مرآت الاحوال جهان نما (ج ١, ص ١٣٣ ـ ١٥٠) تأليفِ آقا احمد كرمانشاهى, اشاره اى به نام رسائل الفروع, بلكه آنچه كه در پايان تأليفات آقامحمّدعلى در منبع مذكور (ج ١, ص ١٥٠) آمده, چنين مى باشد: (… و غير آنها از رسائل بسيار از كلكِ بدايع افكارش در صفحه روزگار به يادگار و معتمد عليه علماى كبار است).

٣٧) رسالة عليّة علويّة فى جواب المسائل الحلبيّة/الجبليّة/ الجليّة٣٨
گزارش متن: يكى از تأليفات آقا محمّدعلى كرمانشاهى است كه زنوزى(ره) در كتاب رياض الجنة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٨) به نقل از مكتوبِ خود مؤلّف در سال ١٢١٢ ق از آن رساله ياد نموده است. شوربختانه به دليل دسترسى نداشتن به نسخه اى دستنويس از اين اثر, به طور كلّى, موضوع, حجم و زبان اين رساله دانسته نيست و اختلاف نسخه ها نيز در ضبط كلمه (الجَبَليّة), (الجِبِليّة), (الجليّة) و (الحلبيّة) موضوع حدسى را نيز تحت الشعاع خود قرار داده است. به هر روى آنچه كه مسلّم است, اينكه اين رساله در جوابِ برخى مسائل است كه كرمانشاهى در اين رساله به آنها پاسخ وافى داده است.

٣٨) رساله عمليّه
گزارش متن: رساله عمليّه يكى از بزرگان خاندان آل آقا است, احتمال داده شده كه آن از علامه آقا محمّدعلى كرمانشاهى بوده باشد. گفتنى است نسخه دستنويس آن به شماره (٢/١٦٤) در كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران نگهدارى مى گردد (رك: فهرست دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٦١٨). اين انتساب نيازمندِ به تحقيق بيشترى است.

٣٩) رسالة مكيّة فى بعض الفوائد٣٩
گزارش متن: رساله اى است كه به نظر مى رسد بايد حاوى موضوعات متنوّع فقهى, ادبى و تاريخى بوده باشد و آن گونه كه از نام اثر برمى آيد, قاعدتاً بايد در ايام اقامت آقا محمّدعلى كرمانشاهى در مكه مكرّمه بين سال هاى ١٣٨٥ ـ ١٣٨٦ ق تأليف شده باشد. بنابر اطلاع نگارنده سطور از اين اثر ارزشمند در فهارسِ موجود نسخه اى دستنويس گزارش نشده است.

٤٠) الرغائب فى الفوائد الغريبة٤٠
گزارش متن: كتابى است در فوائد و موضوعات متنوّع و غريبه كه زنوزى در رياض الجنة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٩) آن را به نقل از عباراتِ كرمانشاهى از جمله آثار وى دانسته است. مصحّح متنِ رياض الجنة آن را با الغرائد يا الرغائد كه نام ديگرِ راد شبهات الكفار است, يكى دانسته. نگارنده سطور اصلِ متنِ نسخه رياض الجنة موجود در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) را ملاحظه نموده ام و واژه مذكور (الرغائب) است, نه (الرغائد). با اين حال مصحّحِ در متن تصحيحى اين اثر به جاى (الرغائب) كلمه (الرغائد) را نهاده است. جالب اينكه توضيحاتِ خود مؤلّف در ادامه نام آن يعنى (… فى الفوائد الغريبة) وجه تمايز كلّى اين اثر را با الرغائد يا رادّ شبهات الكفار كه در نقد و ردّ بر يهود و نصارى است, نشان مى دهد. به هر تقدير تاريخِ تأليف اين رساله بر اساس مادّه تاريخ (الرغائب) سال ١٢١٣ ق خواهد بود.

٤١) رفع وجع الاسنان٤١
گزارش متن: گويا رساله اى طبّى با عوذات براى رفع درد دندان است كه بايستى در سال ١١٨٥ ق در مكه مكرّمه به نام استادش شيخ جعفر يعنى (محمّدجعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) (در گذشته پس از سال ١١٨٥ ق) تأليف گرديده باشد. از اين اثر نسخه اى در كتابخانه مؤسسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد كه در فهرست منتشر نشده آن با عنوان وجع الاسنان ثبت گرديده است و نيز نسخه اى در ضمن الفوائد المتفرّقة با عنوان فائدة فى رفع وجع الاسنان به شماره (ذيل ١/٤٨١٢) در كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) همدان نگهدارى مى گردد كه در سال ١١٨٧ ق كتابت گرديده است.

٤٢) زاد (= زارح) الحاج ّ فى قطع الفجاج٤٢
گزارش متن: يكى از رسائل پنج گانه فقهى آقا محمّدعلى كرمانشاهى در موضوع مناسك حج ّ است كه به زبان فارسى نگارش يافته است. توضيحات بيشترى ذيل مدخل (پنج رساله در مناسك حج ّ) داده شده است, مراجعه گردد. ناگفته نماند در رياض الجنة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٨) نام اين اثر به صورت زارح الحاج ّ فى قطع الفجاج ثبت گرديده است.

٤٣) سدّ الرمق فى المناسك٤٣ (رسالة… ) = مقالة سدّ الرمق
گزارش متن: يكى ديگر از رسائل پنج گانه فقهى علامه آقا محمّدعلى كرمانشاهى است كه در موضوع مناسك حج ّ تمتّع به زبان فارسى نگارش يافته است. براى تفصيل بيشتر, به مدخل پنج رساله در مناسك حج ّ در همين كتاب شناسى رجوع گردد. گفتنى است زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٨) به نقل از خطّ و عبارتِ خود مؤلّف در سال ١٢١٢ ق نام آن را رسالة سدّ الرامق و علامه تهرانى نيز در الذريعة با عنوان مقالة سدّ الرمق ثبت نموده است.

٤٤) سنّة الهداية لهداية السنّة٤٤
آغاز: (بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وصحبه وآله; أمّا بعد چنين گويد بنده قاصر محمّدعلى بن محمّدباقر كه اين چند كلمه ايست در باب امامت كه بالتماس بعض از طالبان راه هدايت از اهل سنّت و جماعت قلمى گرديد…).
انجام: (و فرصت طول مقال در اين مجال زياده بر اين نيست; العاقل يكفيه الاشارة والجاهل لاينفعه (= لايكفيه) ألف عبارة والحمدللّه والصلوة على محمّد وأهل بيت العصمة… از هجرت نبويّة على مهاجرها وآله وصحبه مالايتناهى من تحيّة حامداً مصلّياً مسلّماً).
گزارش متن: كتابى است در موضوع اثبات امامت اميرالمؤمنين وائمه اثنى عشر ـ عليهم السلام ـ و بطلان خلافتِ خلفاى به ناحق و بيان شمّه اى از مطاعن آنان كه با استفاده از آيات و روايات و بنا به درخواستِ عده اى از طالبانِ هدايت از اهل سنّت در يك مقدّمه, سه فصل و يك خاتمه به زبان فارسى تأليف گرديده است و بنابر مادّه تاريخ (سنة الهدايه لهداية السنة) تاريخ تأليف آن در روز يازدهم ماه شوال سال ١١٨٩ ق مى باشد و البته خود مؤلّف در انجام اثر خود با بهره گيرى از همان مغلق نويسى معمول٤٥ تاريخِ تأليف آن را آورده است: (تمام شد اين رساله در ثلث دوم از عُشر چهارم از ربع دويم از ثلث سيم از نصف اول از خُمس پنجم از عُشر نهم از عُشر دويم از الف دويم از هجرت نبويّه).
عناوين فصول و ابواب كتاب چنين است: مقدمه در تعريف معناى امام و نسبت پيامبر و صحابه و خلفا, اقامه دليل بر اثبات مدّعا و… ; فصل اول در امامت و خلافت حضرت اميرالمؤمنين ـ عليه السلام; فصل دوم در بطلان خلافت ابوبكر و خلفا; فصل سوم در مطاعن و خاتمه در فوائد و مؤيّدات و طرائف روايات و ظرايف حكايات.
خوشبختانه از اين اثر, نسخه هاى نسبتاً فراوانى در دست است كه برخى عبارت اند از: نسخه هاى شماره (٤٥١), (١٩٣٨) و (٦٣٧٥) و نيز شماره هاى موقّتِ (٧٤٢٥) و (٧٥٠٧) در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ٢, ص ٥٤ و ج ٥, ص ٣٠٤ ـ ٣٠٥ و ج ١٦, ص ٣٣٤ ـ ٣٣٥) و نسخه اى كه در سال ١٣٧٦ ش براى كتابخانه خريدارى شده است به خطّ سيّد عبدالمطلب بن محمّدرضا حسينى مرعشى (رك: مجلّه ميراث شهاب, س ٤, ش ٣, پياپى ١٢, تابستان ١٣٧٧ ش, ص ٩٣); نسخه شماره (١/٥٦٥) كتابخانه جامع گوهرشاد مشهد (رك: فهرست جامع گوهرشاد, ج ٢, ص ٦٧٤ ـ ٦٧٥, فهرست چهار كتابخانه مشهد, ص ١٣٣); نسخه هاى شماره (٦١١) و (١٦٧٦) (مجموعه مشكوة بيرجندى) در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (رك: فهرست دانشگاه تهران, ج ٦, ص ٢٢٧٦ و ج ٨, ص ٢٣٨); نسخه هاى شماره (١٤٨ حكمت) (كتابت سال ١١٩٣ ق, (٦٧١) و (٨٧٢٥) (٧٥٧ حكمت) (كتابت سال ١١٩٩ ق) كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى در مشهد (رك: فهرست آستان قدس, ج ١, ص ٤٦ و ج ٤, ص ١٦٤ و ج ١١, ص ١٧٣; فهرست الفبايى آستان قدس, ص ٣١٢) ; نسخه هاى شماره (١١٥/٩) و (١٠٤/٤) كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم (رك: فهرست نامگوى كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ص ٤٠٥) و نيز نسخه اى در كتابخانه هدايتى با تعليقاتِ ارزشمند خود مؤلّف كه اخيراً به كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم انتقال يافته است (رك: مجلّة تراثنا, س ١, ش ٢, ١٤٠٦ ق, ص ٨٢; مجله نور علم, ش ٥٤, ص ٩٥); همچنين نسخه شماره (١٦٧٠) كتابخانه ملّى ملك در تهران (رك: فهرست كتابخانه ملّى ملك, ج ٣, ص ٤٧٨); نسخه شماره (١/١٧٦٩) كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران در تهران (رك: فهرست كتابخانه ملى, ج ٤, ص ٢٢٦); نسخه شماره (٣٣١٥) كتابخانه مسجد اعظم قم (رك: فهرست كتابخانه مسجد اعظم, ص ٢٣٠); نسخه شماره (٢٩٨٧) كتابخانه وزيرى يزد (رك: فهرست كتابخانه وزيرى, ج ٤, ص ١٤٩٦); نسخه شماره (٣٠) كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى در خوانسار (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه خوانسارى, ج ١, ص ٢٧) و ٥ نسخه عكسى نيز در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى نگهدارى مى گردد.
ناگفته نماند اين كتاب با عنوان (راهبرد اهل سنت به مسأله امامت) با تحقيق گروهى از محققان و پژوهشگران مؤسّسه علامه وحيد بهبهانى از سوى انتشارات انصاريان به سال ١٣٧٣ ش در قم به چاپ رسيده است.

٤٥) سهو الأقلام٤٦
گزارش متن: اين كتاب را علامه سيّدحسن صدر(ره) در تكملة أمل الامل (ج ٥, ص ٤٥٨) در زمره تأليفات كرمانشاهى نقل كرده است, ليكن در مكتوبِ كرمانشاهى به زنوزى كه در سال ١٢١٢ ق نگارش يافته, نامى از اين رساله به ميان نيامده است. به جهتِ فقدان دسترسى به نسخه اى دستنويس از اين اثر موضوع و زبانِ آن دقيقاً دانسته نيست, اما آنچه كه در بدو امر به ذهن تبادر مى نمايد, اينكه ممكن است اين رساله در سهو القلمِ مجتهد بوده باشد كه با بحث اصولى (تخطئه و تصويب) مرتبط بوده باشد. يا اينكه حتى ممكن است در آن اشاره اى به حديث رفع القلم داشته باشد.

٤٦) شرح شرح الجديد للتجريد٤٧ = شرح شرح التجريد الجديد = حاشية شرح التجريد الجديد
گزارش متن: حواشى و تعليقاتِ كرمانشاهى بر مبحثِ امامتِ شرح جديدِ٤٨ كتاب تجريد الكلام فى تحرير عقائد الاسلام يا تجريد الاعتقاد يا تجريد العقائد خواجه نصيرالدين محمدبن حسن طوسى (درگذشته به سال ٧٢٦ ق) است. بر اساس مكتوبى كه شارح در سال ١٢١٢ ق به زنوزى ارسال داشته (رياض الجنة, الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٩) آمده: (شرح شرح الجديد للتجريد, من بحث الامامة, لم يتم ّ) كه نشان مى دهد اين شرح ناتمام مانده است.
على رغم تفحّص فراوان نگارنده سطور در مصادر و فهارس در دسترس, شوربختانه دسترسى به دستنويسى از اين شرح ميسور نگرديد و عجيب است كه از اين اثر, نه در الذريعة, نه در كتاب شناسى تجريد الاعتقاد و نه حتى در معجم التراث الكلامى سخنى به ميان نيامده و كاملاً مورد غفلت قرار گرفته است.
ناگفته نماند بر مبحث امامتِ كتاب تجريد العقائد دانشمندان چندى حواشى و تعليقاتى نگاشته اند كه از آن جمله مى توان به حواشى عبيداللّه خان بن ترخان حسينى, محمد وارث محمّدى قادرى, شمس الدين محمود بن عبدالرحمن اصفهانى اشاره كرد. شرحى ناشناخته در كتابخانه مدرسه امام عصر ـ عليه السلام ـ وجود دارد.

٤٧) الصلوتيّة السلطانيّة٤٩ (الرسالة… )
گزارش متن: يكى ديگر از تأليفات فقهى علامه كرمانشاهى است كه زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٩) به نقل از عبارتِ خودِ مؤلف به سال ١٢١٢ ق از اين اثر ياد نموده است.
على رغم تفحّص فراوان راقمِ سطور در مصادر و فهارس موجود, شوربختانه به نسخه اى دستنويس از اين اثر دسترسى نيافتيم, مگر نسخه شماره (٢/٢١٢٧٥ ثبت) در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) با نام كتاب الصلواتيّة از آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى كه ممكن است نسخه اى از همين رساله مورد بحث يا بخشى از مقامع الفضل وى بوده باشد كه به هرحال نياز به تحقيق بيشترى دارد.
بايست افزود با توجّه به اينكه اكثر نام هاى آثار كرمانشاهى تاريخ تأليف نيز مى باشد, بر اساس ماده (الصلوتيّة السلطانية) تاريخ تأليف اين اثر احتمال دارد سال ١١٦٣ ق باشد كه با اين مبنا اين اثر از نخستين آثار تأليفى وى خواهد بود و از آنجا كه در عنوانِ كتاب كلمه (سلطان) اخذ گرديده, قاعدتاً با توجّه به تاريخ نگارش احتمالى آن بايستى اين اثر به نام كريم خان زند از سلاطين زنديّه نگارش يافته باشد ـ واللّه العالم. بنابر تفحّص نگارنده سطور از اين اثر جز در رياض الجنّة در مصدرِ ديگرى از آن سخنى به ميان نيامده است.

٤٨) صيغ النكاح٥٠ (رسالة في… ) = فائدة فى صيغ النكاح
آغاز: (بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وآله, ليعلم أن ّ الاحتياط مهما أمكن فيها تعارضت فيه الادلّة من الاخبار المعتبرة دون الشواذّ…).
انجام: (… ملتمساً منه دام ظلّه صالح الدعا فى الحيات وبعد الممات).
گزارش متن: رساله اى فقهى در موضوع نكاح و الفاظ عقد نكاح و صيغه هاى مشروع آن است كه در برخى مصادر احتمال داده شده در سال ١١٨٧ ق به رشته تحرير درآمده باشد, ليكن اگر ماده تاريخ (صيغ النكاح) را مبنا قرار دهيم تاريخِ تأليف آن سال ١١٧٩ ق خواهد بود و همين نظرِ اخيرى را تقويت مى كند; وجودِ نسخه اى از آن در كتابخانه خصوصى شيخ محمّدعلى خوانسارى در نجف اشرف كه كتابت آن سال ١١٨٥ ق بوده است, به هر تقدير نشان مى دهد سال تأليف ١١٨٧ ق صحيح نيست و نهايت اينكه سال تأليف مى تواند همان ١١٨٥ ق بوده باشد كه با اين فرض وى در آن سال اين اثر را همراه چند فائده ديگر براى استاد خود شيخ جعفر يعنى (محمّدجعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) (درگذشته پس از سال ١١٨٥ ق در مكه مكرّمه نگاشته است و تاريخ ١١٨٧ ق نيز بر اساس نسخه شماره (ذيل ١/٤٨١٢) كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) همدان تاريخِ كتابت نسخه خواهد بود و نه تاريخ تأليف (رك: الفوائد المتفرّقة در همين كتاب شناسى; فهرست كتابخانه هاى رشت و همدان, ص ١٥٦٨).
گفتنى است از اين اثر علاوه بر نسخه پيش گفته همدان, خوشبختانه, چند نسخه دستنويس ديگر نيز در دست است كه عبارت اند از: نسخه كتابخانه شخصى علامه حاج جعفر فيض مهدوى در كرمانشاه (رك: مجلة تراثنا, س ٢, ش ٤, پياپى ٩, ١٤٠٧ ق, ص ٤٥); نسخه شماره (٤/٩٠) در كتابخانه مدرسه فتحعلى بيك دامغان (رك: فهرست مدرسه فتحعلى بيك, ص ٧٣); نسخه شماره (١/٥٣٢٥) كتابخانه مجلس شوراى اسلامى در تهران با كتابت سال ١١٨٧ ق (رك: فهرست مجلس, ج ١٦, ص ٢٣٦ ـ ٢٣٧); از اين اثر دو نسخه عكسى نيز در كتابخانه مؤسّسه علامه وحيد بهبهانى(ره) در قم موجود است. بايد افزود علامه آقابزرگ تهرانى نيز نسخه اى از اين اثر را در كتابخانه شيخ محمّدعلى خوانسارى در نجف اشرف ديده است كه پيشتر بدان اشاره گرديد (رك: الذريعة, ج ١٥, ص ١١١; فهرست كتابخانه فاضل خوانسارى, ج ١, ص ٢٨١). بايد افزود خوشبختانه بيشتر نسخ خطّى مجموعه خوانسارى(ره) سال هاى گذشته به ايران انتقال يافته و امروزه در كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى در خوانسار نگهدارى مى گردد و فهرستى نيز در دو جلد براى اين آثار دستنويس تهيه و منتشر گرديده است, ليكن از سرنوشتِ تعدادى از نسخه ها از جمله نسخه مورد بحث خبرى در دست نيست.
پايانِ سخن اينكه همان گونه كه پيشتر از نظر گذشت, اين اثر با عنوان جزئى (فائدة فى صيغ النكاح) نيز ضمن مجموعه اى از آثار آقا محمّدعلى كرمانشاهى با عنوان كلى الفوائد المتفرّقة آمده كه بايستى همين اثر بوده باشد ـ واللّه العالم.

٤٩) الطاغوتيّة٥١ (الرسالة… )
گزارش متن: از ديگر تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى است كه علامه محمّدحسن زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٩) به نقل از مكتوبِ خودِ مؤلّف در سال ١٢١٢ ق از اين رساله ياد نموده است و با توجّه به عنوان آن به نظر مى رسد موضوع آن در مباحثِ كلامى و نيز امامت بوده باشد يا حتّى اين رساله نيز در ردّ صوفيه بوده باشد, چرا كه آن مرحوم گاهى از فرقه صوفيّه به (طايفه طاغيه) ياد نموده است, چنان كه وى در ديباچه خيراتيّه مى گويد: (… درين اوقات كه لواى كفر و الحاد مذهب حلول و اتحاد را طايف طاغيه صوفيه…).
بايد افزود بنابر آگاهى راقم سطور جز در كتابِ ارزنده رياض الجنّة در منبع ديگرى از اين اثر سخنى نرفته و در فهارس موجود و در دسترس نيز نسخه اى گزارش نشده است.
٥٠) فتّاح المجامع بمفاتيح الشرايع٥٢ = مفتاح المجامع بمفاتيح الشرايع = ختام الكلام لشرح مفاتيح شرايع الاحكام
آغاز (شرح الديباجة): (بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وصحبه وآله… قد هدانى قائد التوفيق إلى منهل التحقيق…).
آغاز (شرح المطاعم): (بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وآله وبعد فيقول القاصر… هذا هو الجزء الاوّل من شرح المجلّد الثانى من كتاب المفاتيح المسمّى بمفاتيح المجامع بمفاتيح الشرائع الملقّب المؤرّخ بخمد الشروح أو خدم الشروح…).
آغاز (شرح الفرائض): (بسملة, أحمده على نواله وصحبه وآله التابعين لفعله وقاله وبعد هذا هو الجزء الاخير من المجلّد الثانى من كتاب فتّاح المجامع بمفاتيح الشرائع المورّخ الملقّب بخدم الشروح… كتاب الفرائض والمواريث وهو مرتّب على مقدّمتين تتضمّن الثانية أبواباً ذات فصول وخاتمة; المقدّمة الاولى فى بيان حدّ الموضوع وذكر بعض الايات والاخبار المناسبة…).
گزارش متن: شرحى تفصيلى بر كتاب مفاتيح الشرايع علامه محمّدحسن بن مرتضى فيض كاشانى (درگذشته به سال ١٠٩١ ق) است و بر اساس ماده تاريخ هاى (خمد الشروح), (دمخ الشروح), (خدم الشروح) يا (مدخ الشروح)٥٣ در سال ١١٨٩ ق به زبان عربى تأليف گرديده است, ليكن گويا به جهتِ اشتغالاتِ ديگرِ كرمانشاهى همچون برخى ديگر از آثارش كامل نيست و ناتمام مانده است.
آقا محمّدعلى بهبهانى چون مقدارى از مفاتيح المطاعم والمشارب از مجلّد دوم (كتابِ اول از فن ّ دوّم مفاتيح الشرايع) را شرح نمود, به جهتِ اينكه مقدمه مفاتيح الشرايع مشتمل بر نكات و فوائد مهمّى بود, بر آن شد ابتدا ديباچه كتاب را شرح نمايد و سپس در صورتِ توفيق الهى به ادامه شرح مفاتيح المطاعم و نيز شرح جلد نخست (فن ّ اوّل) بپردازد. همان گونه كه پيش از اين نيز اشاره گرديد, شرح كرمانشاهى بر مفاتيح الشرايع فيض كاشانى كامل نيست و آن گونه كه از خودِ نسخه ها برمى آيد, اين شرح تنها مشتمل بر شرح خطبه (ديباچه), شرح مفاتيح المطاعم و المشارب و نيز شرح مفاتيح الفرائض و المواريث, كتابِ ششم از فن ّ دوم (جلد دوم) آن كتاب مى باشد و به دگر تعبير آنچه كه درين باب به نظر مى رسد, اينكه ايشان تنها توانسته از فن ّ نخستِ كتاب المفاتيح, تنها مقدمه آن و از فن ّ دومِ كتاب المفاتيح فيض كاشانى نيز فقط بخش هاى مفاتيح المطاعم (كتابِ اوّل) و مفاتيح الفرائض (كتابِ ششم) آن را شرح نمايد.
بايد افزود آن گونه كه از عباراتِ آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٧, ص ١٤٠) هم برمى آيد, شارح ابتدا هنگامى كه مفاتيح المطاعم والمشارب (كتابِ اوّل از فن ّ دوم المفاتيح) را شرح مى نمود, نام اين شرح را ختام الكلام لشرح مفاتيح شرايع الاحكام نهاده است, چنان كه خود شارح نيز در اول شرح ديباچه المفاتيح از ختام الكلام ياد كرده است, سپس هنگامى كه به شرح خطبه مفاتيح الشرايع پرداخته, نام آن را به مفتاح المجامع يا فتّاح المجامع٥٤ تغيير داده است. در اين باره آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٧, ص ١٤٠) مى نويسد: (قال ورسمه بعد الاختتام (ختام الكلام لشرح مفاتيح شرايع الاحكام) فيظهر منه أن ّ مفتاح المجامع اسم لشرح الخطبة فقط وأمّا شرح المجلّد الثانى المؤلف قبل شرح الخطبة وشرح المجلّد الاوّل بتسهيل اللّه بعد شرح الخطبة رسمه بعد الاختتام بـ ختام الكلام). هرچند كه عكسِ آن نيز از نظر دور نيست و محتمل است, چنان كه تهرانى در الذريعة (ج ٢١, ص ٣٤٨) در اين باره مى گويد: (الظاهر أن ّ ختام الكلام اسملشرح نفس المفاتيح الذى أمر بشروع المجلّد الثانى منه أوّلاً ثم ّ بتسهيل اللّه يكتب شرح المجلّد الاول منه ويحتمل أن ّ الختام اسم آخر لشرح الديباجة وكأنّه عدل عن اسمه الاول وهو مفتاج المجامع أو فتّاح المجامع…).
به هرتقدير همه اين اسامى براى يك اثر بوده و براى شرح كتابِ مفاتيح الشرايع فيض كاشانى وضع گرديده است و از اين نظر تعدّد عناوينِ كتاب توفيرى در اصل كتاب به وجود نمى آورد. اما با توجّه به اين عباراتِ آغازين مؤلّف در جزء اوّل از مجلد دوم (فن ّ دوم المفاتيح) (هذا هو الجزء الاوّل من شرح المجلّد الثانى من كتاب المفاتيح المسمّى بـ فتّاح المجامع بمفاتيح الشرايع…) (رك: فهرست مجلس, ج ١٦, ص ٣٧٤) يا جزء دوم از مجلّد دوم (فن ّ دوم المفاتيح) (هذا هو الجزء الاخير من شرح المجلّد الثانى من كتاب فتّاح المجامع بمفاتيح الشرايع…) (رك: فهرست مجلس, ج ٣٨, ص ٢٠) و نيز تعبيرِ خود شارح در سال ١٢١٢ ق از اين اثر به (فتّاح المجامع) در ضمن مكتوبى كه به زنوزى براى ثبت در رياض الجنة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٧ ـ ٣٣٨) نوشته است, به نظر مى رسد اطلاق نام (فتّاح المجامع بمفاتيح الشرايع) در اولويت و اصح ّ وادق ّ بوده باشد.
بايست افزود شارح در شرح مقدّمه و ديباچه مفاتيح الشرايع به صورتِ استدلالى و مبسوط به مباحثِ اصولى, رجالى و مسائلى از علم درايه پرداخته است. آقابزرگ تهرانى به نقل از سيّد عبداللطيف جزائرى در تحفة العالم (ص ٢٠٢) گويد: (إن ّ شرحه على المفاتيح مبسوط وهو غاية التنقيح وفى فن ّ العبادات والاخلاق له بسط عظيم وذكر أنه كان ملازماً لدرسه قرب سبعة أشهر فى كرمانشاه…).
مقدار تقريبى حجم شرح ديباچه را معلّم حبيب آبادى در مكارم الاثار (ج ٢, ص ٥٦٤) به نقل از آقا احمد كرمانشاهى در مرآت الاحوال جهان نما (دو جلدى) (ج ١, ص ١٤٩) حدود دوازده هزار بيت تخمين زده است. بخشِ شرح مفاتيح الفرائض و المواريث نيز شامل دو مقدّمه (مقدّمه دوم داراى چند فصول) و يك خاتمه و در بعضى نسخ, پس از آن سه باب متضمنِ ٢٧ مفتاح آمده است.
زنوزى در رياض الجنّة به نقل از عباراتِ مكتوبِ شرح در سال ١٢١٢ ق مى نويسد: (فتّاح المجامع بمفاتيح الشرايع, خرج منه إلى الان, شرح الديباجة إلى قوله: وكلام رسوله والثانى: شرح كتاب المطاعم, لم يتم ّ والثالث: شرح كتاب المواريث, لم يتم ّ).
در حاشيه نسخه اى از فتّاح المجامع در كتابخانه مجلس به شماره (١٤٠٠٨) (فهرست كتابخانه مجلس, ج ٣٨, ص ٢٠) كه شرح كتاب مفاتيح الفرائض و المواريث از فن ّ (مجلّد) دوم كتاب مفاتيح الشرايع مى باشد, يادداشتى به اين مضمون از (عبداللّه بن محمدعلى كرمانشاهى بهبهانى) (نوه شارح) ديده مى شود كه جالب توجّه است: (از اوّل كتاب شرح الارث تا قوله (و إذا أعتق) الخ از مرحوم آقا است قدّس سرّه و از اينجا تا آخر كتاب از جناب والد ماجد است دام ظلّه إلا (مفتاح حبوه) كه آن هم از مرحوم جدّ امجد است رحمه اللّه). اين عبارات نشان مى دهد برخى بخش هاى ناتمام اين شرح از سوى (آقا محمّدجعفر كرمانشاهى) (فرزند شارح علامه) تكميل گرديده است; البتّه بايد بيشتر تحقيق شود كه آيا اين تكمله ها در واقع امر بخش هايى از كتاب المصابيح المنيفة فى شرح مفاتيح الشريعة آقا محمّدجعفر نمى باشد كه وى آن را در تلخيص فتّاح المجامع والد ماجدش نگاشته است (رك: الذريعة, ج ٢١, ص ٩١ ـ ٩٢; فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ٦, ص ٣٥٥). گفتنى است شرحِ بخش (مفاتيح الفرائض) فتّاح المجامع از سوى آقامحمود كرمانشاهى (فرزند شارح علامه) تلخيص گرديده و آن را يكى از مجلّدات المصابيح فى شرح المفاتيح قرار داده است.
از كتاب فتّاح المجامع بمفاتيح الشرايع نسخه هاى متعددّى در دست است كه از آن جمله اند: نسخه هاى شماره (٣٤٨٩) (شرح ديباچه), (٣٩٤٧) (به خط شارح) و (٧٦١٣) (شرح مفاتيح الفرائض) و نيز شماره هاى موقّت (٥١٨٠) (برگ ٢١ الف ـ ٤٢ الف, حاوى شرح مفاتيح الفرائض) و (٥٤٦٣) (به خطّ شيخ على در سال ١٢٢٢ ق گويا شرح ديباچه) در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ٩, ص ٢٨٧ و ج ١٠, ص ٣٣١ و ج ٢٠, ص ١٣); نسخه شماره (٥٥) (شرح مفاتيح الفرائض) در كتابخانه شخصى علامه حاج جعفر فيض مهدوى در كرمانشاه (رك: مجلّة تراثنا, س ٢, ش ٩, ١٤٠٧ ق, ص ٣٦ و س ١٦, ش ٦١, ١٤٢١ ق, ص ١٢٩); نسخه شماره (٥/٤٩٩) (شرح ديباچه) در كتابخانه دفتر تبليغات اسلامى ـ قم (رك: فهرست كتابخانه مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى, ج ١, ص ٤٣٣); نسخه شماره (١٠٨٩٥ (رديف ٢٠٠١) (شرح مفاتيح المطاعم) در كتابخانه وزيرى يزد (رك: فهرست كتابخانه وزيرى, ج ٤, ص ١١٢٣); نسخه شماره (٥٢١) (شرح مفاتيح الفرائض) در مركز احياى ميراث اسلامى قم (رك: فهرست مركز احياى ميراث اسلامى, ج ٦, ص ٢٥); نسخه كتابخانه آية اللّه رضوى كاشان (رك: نشريه نسخه هاى خطى, دفتر ٧, ١٣٥٣ ش, ص ٣٩); نسخه هاى شماره (٤٣٢١) (شرح مفاتيح الفرائض), (١/٥٤٧٤) (شرح مفاتيح المطاعم) و (١٤٠٠٨) (شرح مفاتيح الفرائض) در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى در تهران (رك: فهرست مجلس, ج ١٢, ص ١٥ و ج ١٦, ص ٣٧٤ و ج ٣٨, ص ٢٠ ـ ٢١); نسخه هاى شماره (١٢٥) و (٤/٨٢٨) در كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران (رك: فهرست دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٧٨٧ و ج ٢, ص ٧٨); نسخه شماره (٢/١٤٥٣) (شرح مفاتيح الفرائض) در كتابخانه جامع گوهرشاد مشهد (رك: فهرست چهار كتابخانه مشهد, ص ٣٥٦; فهرست گوهرشاد, ج ٤, ص ٢٠٢٥); نسخه شماره (٩٦٤٣) كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى در مشهد (رك: فهرست الفبايى آستان قدس, ص ٤٢٣; الذريعة, ج ٢١, ص ٣٤٧); نسخه شماره (١٣/٥٩٢)٥٥ (شرح ديباچه) در كتابخانه مسجد اعظم قم (رك: فهرست كتابخانه مسجد اعظم, ص ٤٦٢); نيز علامه آقابزرگ تهرانى نسخه اى از شرح ديباچه مفاتيح را در كتابخانه شيخ هادى كاشف الغطاء در نجف اشرف و همچنين نسخه ديگرى را در كتابخانه سيّد محمّدباقر حجّة در كربلا ديده است (رك: الذريعة, ج ٧, ص ١٤٠ و ج ٢١, ص ٣٤٧
ـ ٣٤٨) و نهايت اينكه تعداد ٦ نسخه عكسى نيز از اين اثر در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد.

٥١) الفذالك فى شرح المدارك والمسالك٥٦ = الفذلك على كتاب المدارك = تعليقة على المدارك والمسالك
آغاز: (بسملة; أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وآله… امّآ بعد فقول القاصر… منتهى الامال والامانى وذلّت له شموس المعاني… هذه حواشٍ تتضمّن فوائد لم أسبق إليها وعوائد لم أشرك فى التنبيه عليها…).
انجام: (… وهو مضمون مستند القميّين على ما فرضه ظاهر صاحب الوافى فى وروده فى المدور, فتدبّر).
گزارش متن: حواشى و تعليقاتِ مفصّلى با عناوين (قوله ـ قوله) بر دو كتابِ فقهى مدارك الاحكام تأليف (سيّد شمس الدين محمّد بن على موسوى جبعى عاملى) (درگذشته به سال ١٠٠٩ ق در جبل عامل)٥٧ و مسالك الافهام تأليفِ (شهيد ثانى, شيخ زين الدين بن على بن احمد جبعى عاملى) (شهادت در ١٥ رجب المرجّب سال ٩٦٥ ق در استانبول)٥٨ به زبان عربى است كه هر دو شرحِ كتابِ شرايع الاسلام تأليفِ (محقّق حلى, ابوالقاسم نجم الدين جعفر بن حسن هذلى حلّى) (در گذشته به سال ٦٧٦ ق در حلّه)٥٩ است. گفتنى است عناوين اين حاشيه مربوط به كتاب مدارك الاحكام است, ليكن محشِّى به مطالبِ مسالك الافهام نيز نظر داشته است. گويا شارح در اين اثر تنها بر بخشِ كتاب الطهارة تعليقاتى نوشته و باقى ناتمام مانده است, چنان كه زنوزى به نقل از مكتوبِ خودِ مؤلّف به وى در سال ١٢١٢ ق در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٨) مى نويسد: (الفذالك فى شرح المدارك والمسالك, خرج مجلّد من كتاب الطهارة إلى مسئلة الكرّ بالتحديدين). خوانسارى صاحبِ روضات الجنات (ج ١, ص ١٥١) نيز گويد: (به گمانم اين كتاب تا ابواب طهارت بيشتر نرسيده است).
بايست افزود همچنان كه گذشت با توجّه به اتحادِ موضوع و متنِ محشِّى قاعدتاً بايد كتاب حاشية المدارك نيز با اين اثر يكى بوده باشد, همان گونه كه معلم حبيب آبادى صاحب مكارم الاثار (ج ٢, ص ٥٦٤) نيز همين نظر را تقويت كرده و مى نويسد: (شايد همان حاشية المدارك باشد كه در منتهى المقال ذكر كرده و فرمايد تمام نشده).
گفتنى است از اين اثر ارزشمند, خوشبختانه, نسخه هاى دستنويسِ چندى در دست است كه برخى عبارت اند از: نسخه شماره (٨٠٩٨) و نيز شماره موقّتِ (٣/٥١٩٧) (برگ ١٣٨ ب ـ ٢٣٠ ب به خطّ نسخ اوايل سده ١٣ ق و گويا به خطّ يكى از شاگردان شارح)٦٠ در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ٢١, ص ١٠٠); نسخه شماره (٧٣) كتابخانه آية اللّه جليلى در كرمانشاه (رك: فهرست كتابخانه جليلى, ص ١٩٣); نسخه شماره (١٧٥٦)٦١ (رك: فهرست چهار كتابخانه مشهد, ص ٣٥٧); نسخه ى شماره (١١٦٦٦) كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى در مشهد (رك: فهرست الفبايى آستان قدس, ص ٤٢٥) و دو نسخه عكسى نيز در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى در قم موجود است.
شايسته ذكر است على اكبرخان دهخدا در لغت نامه خود درباره ماده (فذالك) گويد: (فذالك, باقى و بقيّة چيزي… وفذلكة در سخن علما به معنى اجمال چيزى است كه تفصيل يابد و اجمال مطلبى است كه نخست به تفصيل آرند… اصل و ريشه اين كلمه رباعى فذلك بوده است و در پارسى الفى را به خطا بر آن افزوده اند).

٥٢) العوائد فى أصول الفقه٦٢ (رسالة… )
گزارش متن: رساله اى در برخى مسائل اصول فقه است. زنوزى به نقل از مكتوبِ مؤلّف در سال ١٢١٢ ق در رياض الجنة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٩) نام آن را رسالة العوائد فى أصول الفقه دانسته, اما دوانى در كتاب وحيد بهبهانى (ص ٢٨٨) با آنكه از روى رياض الجنة يادداشت برداشته است موضوع آن را (اصول عقايد) دانسته است براى تبيين دقيق زبان و مباحث فرعى اين رساله, شوربختانه به نسخه اى دستنويس از اين اثر در مصادر و فهارسِ موجود دسترسى نيافتيم. ناگفته نماند بخشى از يك اثر ناشناخته, گويا از خاندان آل آقا, با عنوان (عائدة ـ عائدة) در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد كه ممكن است قطعه اى از اين اثر بوده باشد ـ واللّه العالم.

٥٣) الفوائد المتفرقة
گزارش متن: مجموعه فوائد فقهى, طبّى و ادعيه به زبان عربى است, شامل ٦ فائده با اين عنوان ها: ١. فائدة فى صيغ النكاح; ٢. فائدة فى الخطبة قبل العقد; ٣. فائدة فى تحديد الموازين من الدرهم و غيره; ٤. فائدة فى وجع الأسنان; ٥. فائدة فى تحديد الكر بالمساحة; ٦. فائدة فى الدعاء فى كل ّ ليلة من شهر رمضان. گفته شده كرمانشاهى آنها را در روز چهارشنبه ١٢ شعبان ١١٨٥ ق در مكه مكرّمه براى استاد خود شيخ جعفر يعنى (محمّدجعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) (درگذشته پس از سال ١١٨٥ ق) تأليف نموده است. نسخه دستنويس اين مجموعه فوائد ارزنده به شماره (١/٤٨١٢) در كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) همدان نگهدارى مى گردد كه در سال ١١٨٧ ق كتابت گرديده است (رك: فهرست كتابخانه هاى رشت و همدان, ص ١٥٦٨; فهرست مدرسه غرب, ص ٦١٧).
گفتنى است برخى فوائد اين مجموعه نفيس همچون صيغ النكاح, تحديد الكرّ و نيز رفع وجع الاسنان داراى نسخه هايى انفرادى نيز هستند كه در اين كتاب شناسى ذيلِ مدخل هاى خود به تفصيل گزارش شده است. ناگفته نماند با توجّه به موضوع, اين اثر ممكن است بخشى از كتابِ ميزان المقادير وى بوده باشد ـ واللّه العالم.

٥٤) فهرست الاستبصار٦٣
گزارش متن: فهرستى بر يكى از كتاب هاى چهارگانه حديثى مهم ّ شيعه, كتاب الاستبصار فيما اختلف فيه من الاخبار اثر گرانسنگِ (شيخ الطائفه, ابوجعفر محمّد بن حسن طوسى) (درگذشته به سال ٤٦٠ ق)٦٤ است. تاريخ نگارش اين فهرست روزِ جمعه ١٣ شعبان المعظّم سال ١١٩٠ ق بوده است.
نسخه دستنويس آن ذيل مجموعه شماره (١٥١) (به خط نسخ و نستعليقِ مؤلّف در ١٢ برگ (٥٦ الف ـ ٦٧ الف) در كتابخانه دانشكده الهيّات دانشگاه تهران نگهدارى مى گردد.

٥٥) فهرست تهذيب الأحكام٦٥
گزارش متن: فهرستى بر يكى ديگر از كتاب هاى چهارگانه حديثى مهم ّ شيعه كتابِ تهذيب الاحكام اثر ارزشمندِ (شيخ الطائفه, ابوجعفر محمّد بن حسن طوسى) (درگذشته به سال ٤٦٠ ق) است; نگارش اين فهرست از روز چهارشنبه ١١ شعبان المعظّم سال ١١٩٠ ق آغاز شده و در بامداد روز آدينه ١٣ شعبان سال ١١٩٠ ق به پايان رسيده است.
نسخه دستنويس آن ذيل مجموعه شماره (١٥١) (به خطّ نسخ و نستعليقِ مؤلّف در ٢٤ برگ (٣٢ الف ـ ٥٥ ب) در كتابخانه دانشكده الهيّات دانشگاه تهران نگهدارى مى گردد.

٥٦) فهرست الكافي٦٦
گزارش متن: فهرستى بر يكى ديگر از كتاب هاى چهارگانه حديثى مهم ّ شيعه كتاب الكافى اثر ارزنده (ثقة الاسلام, ابوجعفر محمّد بن يعقوب كلينى رازى) (درگذشته به سال ٣٢٩ ق)٦٧ است. تاريخ نگارش اين فهرست در خودِ اثر قيد نگرديده است, ليكن با توجّه به فهرست هاى ديگر وى در اين مجموعه بايستى در ماه شعبان المعظّم سال ١١٩٠ ق تأليف گرديده باشد.
نسخه دستنويس آن ذيل مجموعه شماره (١٥١) (به خطّ نسخ و نستعليقِ مؤلّف در ٢٢ برگ (٣ ب ـ ٢٤ ب) در كتابخانه دانشكده الهيّات دانشگاه تهران نگهدارى مى گردد.

٥٧) فهرست كتاب من لايحضره الفقيه٦٨
گزارش متن: فهرستى بر اجزاى چهارگانه يكى ديگر از كتب اربعه حديثى مهم ّ شيعه كتابِ من لايحضره الفقيه اثر ماندگارِ (شيخ صدوق, ابوجعفر محمّد بن على قمّى) مشهور به (ابن بابويه) (درگذشته به سال ٣٨١ ق)٦٩ است. تاريخ نگارش اين فهرست نيز قيد نشده, ليكن با توجّه به فهرست هاى ديگر اين مجموعه بايستى در ماه شعبان المعظّم سال ١١٩٠ ق تأليف گرديده باشد.
نسخه دستنويس آن ذيل مجموعه شماره (١٥١) (به خطّ نسخ و نستعليقِ مؤلّف در ٧ برگ (٢٥ الف ـ ٣١ ب) در كتابخانه دانشكده الهيّات دانشگاه تهران نگهدارى مى گردد.

٥٨) فهرست مقامع الفضل٧٠ = فهرست الكتاب = فهرست المقامع = فهرست القوامع
آغاز: (أحمده على نواله… و بعد چنين گويد مذنب قاصر…).
گزارش متن: فهرست طولانى و گسترده اى بر كتاب نفيس مقامع الفضل خودِ مؤلّف است كه با عنوان (فهرست الكتاب) و موافق مادّه تاريخ آن در سال ١١٩٩ ق در يك مقدّمه, تذييل و خاتمه تنظيم گرديده و به همراه خودِ مقامع الفضل كراراً چاپ و منتشر شده است. نام آن در الذريعة (ج ١٦, ص ٣٨٥ ـ ٣٨٦) فهرست قوامع الفضل و در رياض الجنة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٨) به صورتِ فهرست المقامع ثبت گرديده است.
نسخه دستنويس اين فهرست به خطّ مؤلّف آن به شماره (٦/١٥١) ضمنِ مجموعه امانى حكمت آل آقا در كتابخانه دانشكده الهيّات دانشگاه تهران (رك: فهرست كتابخانه دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٦١٨ و ٧١٠) و نسخه ديگرى نيز به شماره (٢/٣١٥١) در كتابخانه مسجد اعظم قم نگهدارى مى گردد. (رك: فهرست كتابخانه مسجد اعظم, ص ٢٣٠).
ناگفته نماند اين فهرست در آغاز بيشتر نسخه هاى دستنويس كتاب مقامع الفضل همچون نسخه هاى شماره (٣٠٠٣), (٣١٦٥) و (٧٣٨٤) كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى, ج ٨, ص ١٧٧ ـ ١٧٨ و ٣٩٤ ـ ٣٩٥ و ج ١٩, ص ١٨٧) درج گرديده است, ليكن شوربختانه ـ جز موارد اندك ياد شده در فوق ـ گويا هيچ كدام از فهرست نگاران اين اثر ٥٠ صفحه اى را مستقل ّ از مقامع الفضل فهرست ننموده اند.
٥٩) الفيض الإلهى وأنه مع الواسطه أم لا؟٧١ (رسالة في… ) = علم الإمام والنّبى عليهما السلام (رسالة في… ) = أجوبة مسائل السيّد آقا
آغاز: (بسملة وحمدله… أما بعد چنين گويد… كه وارد شد از جناب قدوة الاطياب خير الاحباب سلالة السادات والاطياب سيّد آقا…)
گزارش متن: اين رساله حاوى جواب سؤالاتى چند به زبان فارسى در علم كلام است كه شخصى به نام (سيّد آقا) از برخى عالمان درباره (كيفيت صدور فيوضات از ذات الهى يا صفات الهى) و همچنين (كيفيت افاضه حضرت على ـ عليه السلام ـ بلاواسطه يا با واسطه) و (كيفيت علم نبى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) پرسيده و آنان از ارائه جوابى دقيق و مستدل ّ باز مانده اند و آقا محمّدعلى كرمانشاهى در اين مختصر جوابى قانع كننده و مستدل ّ به همه آن سؤالات داده است. به نظر قاصرِ راقم سطور (سيّد آقا) بايستى همان (سيّد محمّدتقى بن محمّد موسوى جزائرى تسترى) ساكن بمبئى و سپس نجف اشرف و مشهور به (سيّد آغا تسترى) (درگذشته به سال ١٣٤٢ ق)٧٢ بوده باشد ـ واللّه العالم.
از اين اثر نسخه اى در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم موجود است و علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٦, ص ٤٠٥) نيز نسخه اى از آن را در كتابخانه شيخ محمّدعلى خوانسارى در نجف اشرف ديده است; خوشبختانه بايست افزود كه بسيارى از نسخ موجود در كتابخانه خوانسارى در نجف اشرف بعدها به ايران انتقال يافته و امروزه در كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى در خوانسار نگهدارى مى گردد, از جمله همين نسخه كه به شماره (٢/١٤٥) در آن كتابخانه موجود است (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى, ج ١, ص ١٠٤) و نيز تصويرى از آن در مركز احياى ميراث اسلامى قم به شماره (١٩٥٢/) نگهدارى مى گردد (رك: فهرست عكسى مركز احياى ميراث اسلامى قم, ج ١, ص ٢٢٠) كه با عنوان (أجوبة مسائل سيّدآقا) معرفى شده است.
ناگفته نماند اين اثر در الذريعة (ج ١٥, ص ٣١٩; نيز در فهرست كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى, ج ١, ص ٢٨٢) يك بار ديگر با عنوان (رسالة فى علم الامام والنبى) معرفى شده است كه در واقع عنوانِ ديگرى براى رساله الفيض الالهى مى باشد.

٦٠) قطع المقال فى ردّ أهل الضلال٧٣
گزارش متن: رساله اى در ردّ صوفيه است كه در برخى مصادر از جمله روضات الجنّات (ج ٧, ص ١٥١) بدان تصريح شده و از آثار علامه كرمانشاهى دانسته شده است. خوانسارى درباره اين اثر مى نويسد: (… رسالة له أخرى فى النقض على جماعة الصوفية فى الطريق الاخرى سمّاها قطع المقال فى ردّ أهل الضلال). به اين ترتيب آقا محمّدعلى كرمانشاهى علاوه بر نوشته هاى پراكنده در ضمن آثارش دو كتاب مستقل ّ در ردّ صوفيه خواهد داشت; يكى اين اثر و ديگرى خيراتيّه, همچنان كه معلّم حبيب آبادى در مكارم الاثار (ج ٢, ص ٥٦٤) به اين نكته اشاره نموده است. ليكن بنابر تفحّص نگارنده سطور جز روضات الجنات ـ كه ديگران نيز به وى استناد جسته اند ـ در ردّ صوفيه بودنِ موضوع قطع المقال نه آنان سخنى به ميان آورده اند و نه نسخه اى دستنويس از آن در منابع و فهارس گزارش گرديده است و به نظر مى رسد كه كرمانشاهى با عنوان قطع المقال يك اثر بيشتر نداشته باشد و موضوع آن نيز فقهى و در كيفيّت نجاستِ آب قليل است, چنان كه طى ّ مكتوبى به ميرزا محمّدحسن زنوزى تنها از يك اثر با عنوان قطع المقال (نخستين اثر تأليفى وى) ياد نموده (رك: رياض الجنة, الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٧) و آن هم در موضوع فقهى است ـ كه در ذيل به معرّفى آن خواهيم پرداخت ـ و نه ردّ صوفيه, آن گونه كه خوانسارى اشاره نموده است. البته اين در حالى است كه در روضات الجنّات از اثرِ قطعى ديگر كرمانشاهى با عنوان قطع المقال فى نصرة القول بالانفعال مطلقاً يادى نشده است.
٦١) قطع المقال فى نصرة القول بالانفعال٧٤ = قطع القال والقيل فى انفعال الماء القليل = الانفعاليّة = رسالة فى الماء القليل = تقطيع المقال
آغاز: (بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وآله وبعد فيقول المذنب القاصر محمّدعلى بن محمّدباقر… أنه قد أمرنى بعض الفضلاء ممن له حق ّ التعليم على ّ بإحسان التفهيم لدى ّ… أن أكتب ما أدانى إليه الفهم الفاتر… فى انفعال ماء القليل فبادرتُ أمره بالقبول… وسمّيته بـ قطع المقال فى نصرة القول بالانفعال… المقدّمة الاولي…).
انجام: (وفى موثّقة عمّار فيمن وجد فى إنائه فأرة, الحكم بوجوب غسل كل ّ ما أصاب ذلك الماء وإعادة الوضوء والصلوة وحيث انتهى الكلام إلى الصلاة فلنختم الرسالة بالصلوات على ختم الرسالة).
گزارش متن: رساله اى است تفصيلى و استدلالى به زبان عربى در يك مسئله اختلافى فقهى در اينكه آيا آبِ كمتر از مقدار كرّ (آب قليل) به مجرّدِ ملاقات با نجاست نجس مى شود يا نه. كرمانشاهى در اين اثر مذهبِ مشهور در انفعالِ آب قليل به ملاقات را برخلاف ابن عقيل و ساير تابعينش در عدم انفعال پذيرفته است. اين اثر نخستين تأليف علمى وى است و قاعدتاً آن اثر بايستى بين سال هاى ١١٦٠ ـ ١١٧٠ ق تأليف گرديده باشد. گفتنى است كه آن در چند مقدّمه و فائده تنظيم يافته است. بايد افزود كه فرزند مؤلف, آقا احمد كرمانشاهى, در مرآت الاحوال جهان نما (ج ١, ص ١٣٤ ـ ١٣٥) درباره اين اثر مى نويسد: (مجملاً با والد ماجدِ خود مدتى در بهبهان تشريف داشته, باز به عتبات عاليات مراجعت فرمود و اوّل تصانيفش رساله قطع القال و القيل فى انفعال الماء القليل است كه در اوايل عمر تأليف فرمودند و فاضل متبحّر نحرير شيخ يوسف بحرانى صاحب كتاب حدائق به مجرّد ملاحظه آن رساله بر معيار فضلش مطلع شده, اجازه مبسوط نوشته و به جهت ايشان فرستاد و خواهش نمود كه چندى در مجلس درس شيخ معظم اليه تشريف برده باشند كه طرفين را فائده حاصل شود, قبول كرد و بعد از چند روز موقوف فرمود, به جهت آنكه ميل شيخ به طريقه اخباريين بود و در مباحثه فوق خوف رنجيدنش بود). زنوزى به نقل از مكتوبِ سال ١٢١٢ ق كرمانشاهى در كتاب رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٧) نيز آورده است: (رسالة قطع المقال فى نصرة القول بالانفعال و هى باكورة تصانيفى).
خوشبختانه از اين اثر ارزشمند, نسخه هاى دستنويس چندى در دست است كه از آن جمله اند: نسخه هاى شماره (٤١٧٠٣/) و (٢/١١٣٧٨)٧٥ (كتابت سال ١١٨٨ ق) و نيز شماره موقت (٢/٥١٩٧) كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ١١, ص ١٨٢ و ج ٢٨, ص ٦٣٣ ـ ٦٣٤); نسخه هاى شماره (٣/٥٣٢٥)٧٦ و (٢/٥٤٧٤) (رك: فهرست كتابخانه مجلس, ج ١٦, ص ٢٣٧ و ٣٧٤ ـ ٣٧٥); نسخه هاى شماره (١٢/١٨٦٢) و (١٠٨/٢٥) كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ج ٣, ص ٨٧ و فهرست نامگوى كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ص ٥٨٠); نسخه هاى شماره (١/٩٨), (١/١٦٤) و (١/٨٢٨) كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران (رك: فهرست كتابخانه دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٧١٤ و ٧٩١ و ج ٢, ص ٤٨); نسخه شماره (١/٣٠٢٤) كتابخانه مسجد اعظم قم (رك: فهرست كتابخانه مسجد اعظم قم, ص ٦٠٨ ـ ٦٠٩); نسخه شماره (٤٨١٣) (كتابت سال ١١٨٨ ق و با حواشى (منه دام ظلّه) در كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) در همدان (رك: فهرست رشت و همدان, ص ١٣٤٥ ـ ١٣٤٦; فهرست كتابخانه مدرسه غرب همدان, ص ١٦٩); نسخه اى را هم علامه آقابزرگ تهرانى نزد ميرزا عبدالرّزاق واعظ همدانى ديده است كه عنوان آن رسالة فى الماء القليل بوده است (رك: الذريعة, ج ١٩, ص ١٢) و نيز ٤ نسخه عكسى در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم موجود است.

٦٢) قوت لايموت (رسالة… )
گزارش متن: يكى ديگر از رسائل پنج گانه فقهى آقا محمّدعلى كرمانشاهى در موضوع مناسك حج ّ است كه به زبان فارسى نگارش يافته است. توضيحات بيشترى ذيل مدخل پنج رساله در مناسك حج ّ در همين كتاب شناسى داده شده است (رك: رياض الجنّة, الروضة الرابعة, القسم الاول, ص٣٣٨).
بايست افزود فرزند علامه مؤلّف, آقا احمد آل آقا, صاحب مرآت الاحوال جهان نما اثرى با عنوان مخزن القوت فى شرح قوت لايموت در فيض آباد ـ هند تأليف نموده است (رك: الذريعة, ج ٢٠, ص ٢٢٩) كه گويا شرحى براى همين اثر بوده باشد.

٦٣) كيفيت نماز شب
گزارش متن: رساله كوتاهى در چگونگى تهجّد و به جا آوردن نماز شب است. نسخه اى از اين اثر در كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم به شماره (٢/٢٢١٧) نگهدارى مى گردد (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ج ٣, ص ١٩٧). ممكن است اين اثر همان الرسالة الصلوتيّة السلطانيّة وى بوده باشد كه زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٩) به نقل از عباراتِ خودِ مؤلّف (به سال ١٢١٢ ق) آورده است.

٦٤) اللآلى المنثورة٧٧ = جواب سؤالات متفرّقه
گزارش متن: رساله اى است كه گويا در جوابِ برخى سؤالات متنوّع تأليف گرديده است. خوانسارى در روضات الجنّات (ج ٧, ص ١٥٢) آورده است: (… إلى غير ذلك من رسائله الغير المشهورة وأجوبة مسائله المتفرّقة كـ اللئالى المنثورة). على رغم تفحّص فراوان نگارنده سطور در مصادر و فهارس كتابخانه هاى گوناگون ايران و خارج از كشور شوربختانه به نسخه اى دستنويس از اين اثر دسترسى نيافتيم.

٦٥) لامعة الأنوار فى تفضيل النبى ّ المختار على الوصى ّ الكرّار عليهما السلام٧٨
آغاز: (بسملة, الحمدللّه والسلام على عباده الذين اصطفى, امّا بعد چنين گويد خادم اهل بيت عليهم السلام…).
گزارش متن: رساله اى در افضليّت نبى ّ اكرم حضرت محمّد مصطفى ـ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ـ بر اميرالمؤمنين على ّ بن ابى طالب ـ عليه السلام ـ و تفضيل آن دو حضرت بر ساير ائمّه معصومين ـ عليهم السلام ـ است كه با عناوين (لامعة ـ لامعة) نگارش يافته است. مؤلّف در اين رساله معتقد است برترى هريك از امامان بر امام بعد از خودش به نحو فضيلتِ ذاتى است.
از اين اثر نسخه اى دستنويس در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم موجود است; علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٨, صص ٢٦٩ ـ ٢٧٠) نيز نسخه اى را در كتابخانه شيخ محمّدعلى خوانسارى در نجف اشرف ديده است. همان گونه كه پيشتر نيز اشاره نموديم خوشبختانه بسيارى از نسخ موجودِ كتابخانه خوانسارى در نجف اشرف بعدها به ايران انتقال يافت و امروزه در كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى در خوانسار نگهدارى مى گردند, از جمله نسخه مورد اشاره علامه تهرانى(ره) نيز هم اكنون به شماره (١/١٤٥) در آن كتابخانه موجود است (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى, ج ١, ص ١٠٤) و ضمناً تصويرى نيز از آن نسخه در مركز احياى ميراث اسلامى قم به شماره (١/١٩٥) نگهدارى مى گردد (رك: فهرست عكسى مركز احياى ميراث اسلامى قم, ج ١, ص ٢١٩).
٦٦) المسائل التى اشتهر بين المتأخرين على خلاف مقتضى الادلّة القويّة استناداً إلى بعض الأصول أو أخباراً ضعيفة عامية
گزارش متن: رساله كوتاهى است در يك موضوع فرعى اصولى (اصول فقه) كه در ضمن مجموعه اى, نسخه اى از آن به شماره (٥/١٠٢٣) در كتابخانه ملّى ملك در تهران موجود است (رك: فهرست ملّى ملك, ج ٥, ص ٢٢٤).
بايد افزود در خود نسخه, نام مؤلّف (آقا محمّدعلى) ثبت گرديده است و فهرست نگار محترم آن كتابخانه عامره, احتمال داده آن رساله از آقا محمدعلى كرمانشاهى بوده باشد. به هر تقدير انتساب اين رساله به علامه كرمانشاهى نياز به تحقيق بيشترى دارد.

٦٧) مساحة البلاد٧٩
آغاز: (بسمله, الحمدللّه رب ّ العالمين والصلوة على سيّد الاوّلين والاخرين محمّد وعترته الطاهرين… , أمّا بعد بدانكه اين رساله ايست مسمّى به… در بيان طول و عرض…).
انجام: (و شيخ محى الدين در فتوحات گفته كه در بيست و سه هزار و يكصد و شصت و هفت سال واللّه العالم بحقيقة الحال, تمت بعون اللّه تعالى).
گزارش متن: رساله اى به فارسى در رياضى, جغرافى و هيئت كه در هشت (نمايش) نگارش يافته است. مؤلّف علامه آن در ديباچه اين اثر درباره محتواى كتاب مى نويسد: (أمّا بعد… در بيان طول و عرض بلاد و قسمت زمين به اقاليم سبعه و مبدأ هر اقليم كه از چه معلوم مى شود و ذكر قدرى از شهرهاى مشهور هر اقليمى و استخراج قبله در جميع بلاد و ذكر دائره هنديه به نهج اسطرلاب و قطب نما و زيج الفى و قبلة الافاق رياضى قزوينى و بيان سير فلك ثوابت و ساير افلاك و قطر هر فلك موافق هيئت).
خوشبختانه از اين اثر ارزنده و گرانسنگ نسخه هاى دستنويس چندى در دست است كه از آن جمله اند: نسخه شماره (٨٣٢٢) (رك: فهرست كتابخانه آستان قدس رضوى, ج ٨, ص ٤٧٧, فهرست الفبايى آستان قدس رضوى, ص ٥١٤); نسخه شماره (٢٧٧١/ف) كتابخانه ملّى جمهورى اسلامى ايران در تهران (رك: فهرست كتابخانه ملّى, ج ٦, ص ٣٨٨ ـ ٣٨٩); نسخه شماره (١٨١/٦) كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم (رك: فهرست نامگوى كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ص ٦٥٧); نسخه شماره (١/٥٩ ب) كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى و اقتصادى دانشگاه تهران (رك: فهرست دانشكده حقوق, ص ١٩٢) و نيز ٤ نسخه عكسى از آن اثر در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد.

٦٨) مصرف ردّ المظالم٨٠ (فائدة في… ) = سؤال و جواب
آغاز: (من إفادات مرحوم آقا محمّدعلى بهبهانى ـ أعلى اللّه مقامه ـ با سؤال مذكور مى شود كه رأى ملازمان در ردّ مظالم آن است كه بايد به سادات داده شود, لكن در عرف حال آن است كه به فقراى عوام داده مى شود, چگونگى مسئله را بيان فرماييد؟ جواب مشهور بلكه معروف…).
انجام: (… فرصت طول مقال درين مجال زياده برين نيست).
گزارش متن: رساله فقهى كوتاهى در پاسخ به چگونگى و كيفيّتِ مصرفِ ردّ مظالم است كه به زبان فارسى نگارش يافته است. علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٦, ص ٨٩) حجم تقريبى آن را حدود دويست بيت (١٠٠٠٠ كلمه) دانسته است. نسخه اى دستنويس از اين اثر به شماره (١/٢٤٤٢) در كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق) در تهران نگهدارى مى شود كه با عنوان سؤال و جواب معرّفى شده است (رك: فهرست سپهسالار, ج ٥, ص ١٢٠) و يك نسخه عكسى نيز در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم موجود است.

٦٩) مظهر المختار فى حكم النكاح مع الإعسار٨١ = تجدّد الإعسار بعد اليسار (رسالة… ) = حكم النكاح مع الإعسار (رسالة في… ) = مظهر المختار در تجدّد اعسار بعد از يسار
آغاز: (بسملة, أحمده على نواله مصلّياً على أحمده وآله وبعد فهاتان المسئلتان متعلّقتان باعتبار اليسار وحكم تجدّد الاعسار فى النكاح… وسمّيتُ هذه العجالة بـ مظهر المختار فى حكم النكاح مع الاعسار ومن الغرائب انصار (المظهر) موافقاً لتاريخه…).
انجام: (… ولنختم الرسالة بالصلوة على ختم الرسالة وقد وقع الفراغ من تأليفه مع بلبال البال و اختلال الحال).
گزارش متن: رساله اى فقهى و استدلالى به زبان عربى در اينكه اگر هنگام عقد نكاح شخصى مالدار بود و پس از آن تهيدست گردد, آيا اين مسئله موجب فسخ نكاح مى شود يا نه؟ به تعبير ديگر آيا چنان كه شوهر به جهتِ اعسار نتواند نفقه زن را پرداخت نمايد و از طرفى شوهر نيز نخواهد زن را طلاق دهد, آيا زن مى تواند نكاح را رأساً فسخ نمايد؟ ميرزا محمدّ على معلم حبيب آبادى در مكارم الاثار (ج ٢, ص ٥٦٤) گويد: (مظهر المختار در تجدّد اعسار بعد از يسار) و در آن فتوا داده كه هرگاه شوهر فقير باشد و از آن بابت نفقه و نه طلاق هيچ يك را بزن ندهد و حاضر باشد, زن مى تواند نكاح خود را فسخ كند. خوانسارى در روضات الجنّات (ج ٧, ص ١٥١) چنين آورده است: (ورسالة أخرى فى حكم النكاح مع الاعسار سمّاها مظهر المختار وذهب فيها إلى جواز فسخ المرأة نكاحها فى صورة حضور الزوج وامتناعه من الانفاق والطلاق وإن كان من جهة الفقر والاملاق).
تاريخ تأليف اين اثر بر اساس مادّه تاريخ (المظهر) سال ١١٧٦ ق مى باشد. ناگفته نماند (سيّد صدرالدين محمّد بن صالح عاملى) (درگذشته به سال ١٢٦٣ ق) مظهر المختار آقا محمّدعلى, فرزندِ استاد خود (علاّمه وحيد بهبهانى) را مطالعه نموده و چون نظريّات مطرح شده در آن را نپسنديده, رساله حكم النكاح مع الاعسار را در دوازده فصل در ردّ و نقض كتابِ مظهر المختار كرمانشاهى نوشته است; وى با ادلّه خود اثبات مى نمايد كه زن حق فسخ عقدِ نكاح را در حال تهيدستى همسر رأساً ندارد.
از رساله مظهر المختار خوشبختانه چند نسخه دستنويس در دست است كه از آن جمله اند: نسخه شماره (١٣١٤٥ ض) (كتابت سال ١١٩٠ ق به خطّ نستعليقِ مؤلّف)٨٢ كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى در مشهد (رك: فهرست الفبايى آستان قدس رضوى, ص ٥٢٩ و ٧٥٢); نسخه شماره (١/٣٩٣٤)٨٣ كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ١٠, ص ٣١٦ ـ ٣١٧); نسخه شماره (٣/١٠١٦٢) كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) در همدان (رك: فهرست كتابخانه مدرسه غرب همدان, ص ٤٣٨; فهرست كتابخانه هاى رشت و همدان, ص ١٥٨٩); نسخه شماره (١/١٤٨٠) مركز احياى ميراث اسلامى در قم (رك: فهرست مركز احياى ميراث اسلامى, ج ٤, ص ٣١٨); نسخه هاى شماره (٣/٩٨) و (٣/٨٢٨) كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران (رك: فهرست كتابخانه دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٧١٤ و ٨٠٢ و ج ٢, ص ٨٦); نسخه شماره (٢/٥٣٢٥) كتابخانه مجلس شوراى اسلامى در تهران (رك: فهرست مجلس, ج ١٦, ص ٢٣٧); نسخه شماره (٢/١٨٩٠ (١٥٥٥٩) كتابخانه وزيرى يزد (رك: فهرست وزيرى, ج ٣, ص ١٠٨٦) و نيز دو نسخه عكسى در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد.

٧٠) معترك المقال فى أحوال الرجال٨٤ = معترك المقال فى علم الرجال = معترك الأقوال فى أحوال الرجال
گزارش متن: كتابى است در علم رجال كه مؤلّف در آن به بررسى احوال راويان احاديث شيعه پرداخته است. ابوعلى حائرى در منتهى المقال (ص ٢٩٠) مى نويسد: (چند جزء از تأليفات وى در علم رجال به دست آورده ام و در مواردى از منتهى المقال از آن نام مى برم). شيخ على دوانى در كتاب وحيد بهبهانى (ص ٢٨٧) درباره اين كتاب گويد: (متأسّفانه چندان كه ما تحقيق كرديم به [نسخه اى دستنويس از] اين كتاب دسترسى پيدا نشد, از قرائن پيداست كه [از] تأليفاتِ مهم ّ آقا محمّدعلى و پر از تحقيقات عميق و نكات دقيق و مطالب عاليه جالب توجّه بوده است). زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الاول, ص ٣٣٧) به نقل از عباراتِ مؤلّف (به سال ١٢١٢ ق نام دقيق كتاب را معترك المقال فى أحوال الرجال آورده است و مؤلّف همان جا گويد: (معترك المقال فى أحوال الرجال, لم يخرج من السواد إلى البياض إلى الان) كه نشان مى دهد تا سال ١٢١٢ ق همچنان نسخه اين اثر به صورتِ پيش نويس (مسوّدة) بوده و هنوز پاكنويس (مبيضّه) نشده بوده است. همچنين مؤلّف در آثار ديگر خود, همچون مقامع الفضل, فتّاح المجامع و… از اين اثر ياد كرده و بدان ارجاع داده است, چنان كه مؤلّف در پايان فصل يكم از كتاب سنة الهداية گويد: (… من أراد البسيط فعليه بمراجعة معترك المقال فى أحوال الرجال من تأليف من يخطر بالبال و لايخطر…). اين عبارات نشان مى دهد كه اين اثر پيش از تأليف سنة الهداية يعنى سال ١١٨٩ ق نگارش يافته است و على رغم گذشت بيش از ٢٠ سال از تأليفِ آن همچنان مسوّده بوده است و به احتمال زياد نگارش و تكميلِ آن در طول حداقّل اين سال ها (١١٨٩ ـ ١٢١٢ ق) همچنان ادامه داشته است و شايد مؤلّف به صورتِ گهگاهى مطالبى رجالى بدان مى افزوده است.
شوربختانه على رغم تفحّص فراوان نگارنده سطور نيز در مصادر و فهارس كتابخانه هاى گوناگون ايران و خارج از كشور به نسخه اى دستنويس از معترك المقال دسترسى نيافتيم, ليكن بايد توجّه داشت كه به هر تقدير اين اثر نزدِ شيخ ابوعلى حائرى (درگذشته به سال ١٢١٥ يا ١٢١٦ ق در كربلا) موجود بوده است و طبق گفته خودش در نگارشِ منتهى المقال از مطالب نغزِ آن بهره ها برده است.
بايد افزود كه به جز دو اثر رجالى وى به نام هاى معترك المقال فى أحوال الرجال و الحاشية على نقد الرجال اثرِ ديگرى با عنوان كتاب الرجال يا رجال الاقا محمّدعلى از آثار كرمانشاهى دانسته شده و علامه آقا بزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٠, ص ١٣٤٤) از آن ياد نموده است. با توجّه به سبك و سياق عبارتِ تهرانى در الذريعة (رجال الاقا محمّدعلي… له [أيضاً]… معترك الاقوال) به نظر مى رسد كتاب الرجال وى گويا جزء دو اثر پيشين بوده باشد ـ واللّه العالم.
ناگفته نماند سيّد عبداللّه بن نورالدين جزائرى (در گذشته به سال ١١٧٣ق) نيز كتابى در رجال با نام معترك المقال فى الرجال دارد كه نبايد آن را با اين اثر خلط نمود.

٧١) المقالات السلطانية٨٥
گزارش متن: از ديگر تأليفاتِ علامه كرمانشاهى است كه زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٩) به نقل از عبارتِ خودِ مؤلّف به سال ١٢١٢ق از آن ياد نموده است. شوربختانه على رغم تفحّص فراوان راقم سطور در مصادر و فهارس موجود به نسخه اى دستنويس از اين اثر دسترسى امكان پذير نگرديد. بايست افزود چون اكثر نام هاى آثارِ كرمانشاهى تاريخ تأليف را نمى رساند, تاريخ تأليف اين اثر به احتمال زياد سال ١١٩٤ ق خواهد بود و از آنجا كه در عنوان كتاب كلمه (سلطان) اخذ گرديده, بايد اين اثر به نام يكى از واپسين سلاطين زنديّه نگارش و تقديم گرديده باشد. بنابر بررسى هاى نگارنده سطور از اين اثر جز در رياض الجنّة در مصدرِ ديگرى از آن سخنى به ميان نيامده است.

٧٢) مقامع الفضل٨٦ قوامع الفضل = اصار رشت
آغاز: (بسملة و به نستعين, فتاواى مفتيان عقول درّاك و مسائل سائلان فحول هوش و ادراك, حمد و سپاس حضرت عليمى است كه ابجد خوانان دبستان آفرينش و سبق آموزان دارالارشاد دانش و بينش را به تعليم علوم دينيّه و القاى مسائل يقينيّه افتخار فضل و دانش بخشيده و از افتقار جهل و نادانى رهانيده است… امّا بعد بر سائلان مسائل دين مبين و ناهجان مناهج شريعتِ حضرت خيرالمرسلين مخفى و مستور نماناد كه در حالى كه دست تقدير عنان عزم جواد اين فقير جانى محمّدعلى بن محمّدباقر اصفهانى مشهور به بهبهانى را به جانب الكاء جنّت فضاى گيلان كشيد و قليل وقتى در بلده طيّبه رشت در ظل ّ رأفت و… هدايت خان بيگلر بيگى رشت و گيلان آرميد, او را به خاطر فاتر رسيد كه مجموعه اى مشتمل بر سؤال و جواب مسائل يقينى و فتاوى دينى و فوائد شريفه قلمى نموده, مرتب و مدوّن نمايد كه در وقت ضرورت اربابِ احتياج را به كار آيد…).
انجام: (بلكه سرايت به جميع ضروريّات مذهب و ملّت نيز كند كما لا يخفي… ; فالحمدللّه على التمام والصلاة على خير الانام وآله وأصحابه العزّ الكرام ما أضاء ضياء و أدلّتهم ظلام و قد تم ّ بالخير عم ّ, بعون اللّه عزّ و جل ّ… مقامع الفضل… المشتمل على مسائل كثيرة تنيف على مأة ألف, غير أنّها انحصرت فى عنوانات يسيرة… على يد مؤلّفة القاصر محمّدعلى بن محمّدباقر الاصفهانى الشهير بالبهبهاني… منتصف نصف الثانى تقريباً, من الثلث الثالث, من العشر العاشر, من الثلث الثانى, من الرابع الثالث, من النصف الثانى, من الخمس الاوّل, من العشر العاشر, من العشر الثانى, من الالف الثانى من الهجرة النبويّة على مهاجرها و آله وأصحابه ما لايحصى من التحيّة, تمّت وبالخير همّت بتأييد خاتم البريّة).
گزارش متن: دائرة المعارفى است بسيار گرانسنگ و ارزشمند و به گفته مؤلّف, جامع مشتّتات, مشتمل بر مسائلى مهم ّ و مشكل از فقه, اصول فقه, تفسير, حديث, رجال, درايه, كلام, ادعيه, رياضيات, جغرافيا, نجوم, اخلاق, ادبيّات, تاريخ, اقتصاد با راه حل ّ آنها همراه فوائدى ديگر و شواهدى از آيات و روايات و اشعار كه به طور تفصيلى و استدلالى به صورتِ (سؤال و جواب) به صورت (ال ـ ب) و به ترتيبِ حروف ابجدى از حرف (أ) (١) تا كلمه (غقصب) (١١٩٢) همراه با فهرستِ بسيار تفصيلى آن كه به نام (هدايت اللّه خان بن حاجى جمال خان بن وهّاج فومنى) (مقتول به سال ١٢٠٠ ق در انزلى), بيگلربيگى رشت در مدّت شش ماه (از اواخر محرّم تا ماه شعبان) به سال ١١٩٢ ق در رشت به زبان عربى و فارسى تأليف گرديده است. فرزندِ دانشمندِ مؤلّف, آقا احمد كرمانشاهى بهبهانى مشهور به (آقا احمد آل آقا) (درگذشته به سال ١٢٤٣ ق) در مرآت الاحوال جهان نما (ج ١, ص ١٣٤) درباره آن مى گويد: (مصنّفاتش, خصوص كتاب مقامع الفضل به مضمون (هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق) بر جامعيتش گواهى است ناطق). ابوعلى حائرى در منتهى المقال (ص ٢٩٠) نيز درباره اين اثر ارزنده مى گويد: (له كتاب مقامع الفضل جمع فيه مسائل أنيقة بل رسائل بليغة رشيقة). خوانسارى هم در روضات الجنّات (ج ٧, ص ١٥٠ ـ ١٥١) مى نويسد: (فالنظر إلى مقامع فضله يكفيه إذ فى مطاويه الواعية على كل ّ ما يشتهيه تنبيه ولكل ّ ما يقتضيه ويرتضيه ثنويه على أثر تمويه وهو فيما ينيف على عشرين ألف بيت و يشرف على مأتين وألف مسألة من المسائل العويصات والمشاكل الامتحانيّات من مقولة الشرعيّات وغيرالشرعيّات… وفى مقامعه أيضاً تفاصيل لبعض المسائل الفقهيّة يليق أن يجعل لكل ّ منها كتاباً على حدة, مثل مسألة الخلع شرائط التى تبلغ ألف بيت تقريباً وهو باللغة العربيّة مع أن ّ المبنى الكتاب بالفارسيّة ولم يكتب أحد فى المرحلة المذكورة مثله ومثل مسألة مصدّقيّة المرأة فى علمها بموت زوجها الغائب مع عدم التهمة, فإنّها أيضاً تبلغ حدّ ذلك مع تمام الاستيفاء للاقوال والمدارك ومسألة القبلة وبيان مراد أهل الهيئة من عرض وطول البلاد وتقسيمهم الارض إلى الاقاليم السبعة بالاطراد, فإنّها أيضاً مذكورة هناك بأبسط ما يكون ويظهر منها كمال مهارة الرجل فى أكثر الفنون). معلم حبيب آبادى در مكارم الاثار (ج ٢, ص ٥٦٥) درباره اين كتاب به نقل از صاحب الروضات
گويد: (مقامع الفضل اشهر وأجل ّ واعظم تأليفات آن جناب و نماينده فضائل و فواضل و وسعت و احاطت و خبرت و تتبّع و اطلاع اوست و آن به زبان فارسى و زياده بر بيست هزار بيت در مطالب متفرّقه كشكول مانند و به ترتيب ابواب كتب فقيهه, لكن حاوى حدود هزار و دويست مسئله از مسائل مشكله مهمّه متفرّقه امتحانيّه از فقه و تاريخ و رجال و حل ّ غوامض و اشكالات آيات و اخبار و اشعار و الغاز عديده و غيره است كه آنها را عنوان و در آنها بحثى مستوفى نموده و بعضى از آنها سزاوار است هريك به تنهايى رساله اى گردد). همچنين تنكابنى در قصص العلماء (ص ٢٠١) در اين باره مطلبى دارد: (كتاب مقامع الفضل آن جناب مطبوع أرباب الباب و مطالعه آن دال بر آن است كه او را فضيلت و جامعيت بى نهايت بود) يا آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٧, ص ١٩٨ ـ ١٩٩ و ج ٢٢, ص ١٤) مى نويسد: (قوامع الفضل أو مقامع الفضل فى تحقيق جملة من المسائل الشرعيّة وحل ّ بعض الايات والروايات المشكلة وبعض الالغاز والمعميّات وجملة من لطائف الحكايات… وهو فارسى إلا قليل منه و فيه ١٢٠٠ مسئلة من المسائل العويصة الشرعيّة و غير الشرعيّة كمسئلة الخلع التى تبلغ ١٠٠٠ بيت و غيرها و يقرب كلّه من ٢٠٠٠٠ بيت…). مدرس تبريزى نيز در ريحانة الادب (ج ٣, ص ٣٩٩) مى نويسد: (… مقامع الفضل كه مطالب مشكله بسيارى از فقه و تاريخ و غير آنها را حاوى و در اثبات جامعيّت و تفنّن وى در اكثر علوم و فنون متداوله و غيرمتداوله گواهى صادق مى باشد).
تاريخ تأليف اين كتاب كم نظير, علاوه بر ماده نام كتاب (مقامع٨٧ الفضل) و (اصار٨٨ رشت), نام حاكم رشت (هدايت خان گيلانى) و آخرين سؤال كه كلمه (غقصب) است, نيز دلالت به سال تأليف كتاب يعنى سال ١١٩٢ ق دارد. در برخى مصادر از اين اثر علاوه بر نام شهيرِ مقامع الفضل, به آصار رشت, قوامع الفضل, المقامع, القوامع و مقامع من حديد نيز ياد شده است. اين كتاب, همچنان كه گذشت, داراى فهرستى طولانى است كه از سوى خودِ مؤلف علامه آن با عنوان (فهرست الكتاب) و موافق ماده تاريخ آن در سال ١١٩٩ ق تنظيم گرديده است و آن در آغاز بيشتر نسخ دستنويس مقامع الفضل درج گرديده است. ناگفته نماند بر اساس عبارات پايانى مؤلّف, اين اثر مجلّد نخست و گويا تأليف آن ادامه داشته است.
كتابِ گرانسنگ المقامع خوشبختانه داراى نسخ دستنويس متعددى است٨٩ و برخى از اين دستنويس ها عبارت اند از: نسخه هاى شماره (٨/١٤) (به خط مؤلّف), (١٦٤/٣١) و (٦/٣٣) كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم (رك: فهرست نامگوى كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ص ٦٨٨) و نيز نسخه هاى مجموعه هدايتى كه اخيراً به كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم انتقال يافته است (رك: مجله نور علم, ش ٥٢ ـ ٥٣, ص ٢٩٤); نسخه كتابخانه مدرسه حكيم شيراز (رك: نسخه پژوهى, دفتر ١, ص ٤٧, ١٣٨٣ ش); نسخه شماره (١/٤١٠) (كتابت در سال ١٢١٦ ق كتابخانه آية اللّه جليلى در كرمانشاه, رك: فهرست كتابخانه جليلى, ص ٢٩٣ ـ ٢٩٤; مجله تراثنا, ش ٦٥, ١٤٢٢ ق, ص ١٧٢); نسخه شماره (٢٥) كتابخانه شخصى آقاى سيدناصر حسينى ميبدى در كرمانشاه و مشهد (رك: فهرست كتابخانه شخصى ميبدى, ج ١, ص ٥٢; فهرست كتابخانه خاندان ميبدى, ص ١٦٣; مخطوطات المكتبة الميبدى, ج ١, ص ١٣٨); نسخه شماره (٢٢٣٢) (كتابت سال ١٢١٦ ق) در مركز احياى ميراث اسلامى قم (رك: فهرست مركز احياى ميراث اسلامى, ج ٦, ص ٢٤٠); نسخه كتابخانه خصوصى قاسم برنا در همدان به خطّ نستعليق كتابت سال ١٢٦٠ ق (رك: نشريه نسخه هاى خطى, دفتر ٥, ص ٣٨٤, ١٣٤٧ ش; نسخه شماره (٢٢٤) كتابخانه مدرسه امام صادق عليه السلام ـ قزوين (رك: فهرست كتابخانه مدرسه امام صادق عليه الاسلام, ج ١, ص ٢٦٤ ـ ٢٦٤; ميراث اسلامى ايران, ج ١٠, ص ٦٣٨); نسخه هاى شماره (٣٠٠٣), (٣١٦٥), (٧٣٨٤), (٧٧٩٥)٩٠ و (١٢١٥٢) (كتابت سال ١٢٠٦ ق كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ٨, ص ١٧٧ ـ ١٧٨ و ٣٩٤ ـ ٣٩٥ و ج ١٩, ص ١٨٧ و ج ٢٠, ص ١٥٢ ـ ١٥٣ و ج ٣٠, ص ٦٣٦ ـ ٦٣٧) و نيز نسخ شماره موقت (٤١٧٦) (بخطّ حسن بن محمّدهادى به سال ١٢١٢ ق, (٦٤٦٣), (٢/٧٥٠٧) (به خطّ عبدالوهاب بن محمد اسماعيل اصفهانى به سال ١٢١٥ ق) و نسخه شماره (٢/٢١٢٧٥) همان كتابخانه كه با نام كتاب الصلواتيّة منسوب آقا محمّدعلى به نظر مى رسد بخشى از مقامع الفضل او بوده باشد ـ واللّه العالم. از ديگر نسخه هاى مقامع الفضل نيز مى توان به نسخه هاى شماره (١١٤ ف), (٢/١٧٦٩ ف) و (٢٣٣٨ ف) كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران در تهران (رك: فهرست كتابخانه ملى ايران, ج ١, ص ١٠٩ ـ ١١٠ و ج ٤, ص ٢٢٧ ـ ٢٢٨ و ج ٥, ص ٤٥٧), ن
سخه هاى شماره (٢٨٢٠) و (٦٧٥٦) كتابخانه مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران (رك: فهرست دانشگاه تهران, ج ١٠, ص ١٦٦١ و ج ١٦, ص ٣٥٤); نسخه شماره (١٠٨) كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى و اقتصادى دانشگاه تهران (رك: فهرست دانشكده حقوق تهران, ص٢٠٣), نسخه هاى شماره (١٦١٥), (٢٢٤٥) و (٣/٣١٥١) كتابخانه مسجد اعظم قم (رك: فهرست دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٤٠٩, نسخه هاى شماره (٢٨٤٧), (٨٠٠١) و (١١٢٧٩) كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى در مشهد (رك: فهرست الفبايى آستان قدس, ص ٥٤٦, نسخه شماره (٢/١٠٧٠) كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه فردوسى مشهد (رك: فهرست دانشكده الهيات مشهد, ج ٢, ص ٢٢٦), و نسخه شماره (١٤٦٩) كتابخانه ملى ملك در تهران (رك: فهرست ملّى ملك, ج ٤, ص ٧٧٥), نسخه هاى شماره (٢٦٢), (٢٦٦) و (١٠٠٠) كتابخانه مدرسه فيضيه قم (رك: فهرست مدرسه فيضيه, ج ٢, ص ١٣٧) اشاره نمود و همچنين از اين اثر ٥ نسخه عكسى در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد.
گفتنى است اين اثر كم نظير نخستين بار با عنوان قوامع الفضل به سال ١٢٧٥ ق در ٣٧«٢٨٣ ص با خطّ ميرزا محمّد بن آخوند ملاحسين و حسب فرمايش آخوند ملا محمّدباقر بن ملا عبدالمطّلب و بار دوم نيز با عنوان اصلى مقامع الفضل و به اهتمام شيخ على نقى و شيخ سليمان لنگرودى به سال ١٣١٦ ق در ٣٥٠ ص در قطع رحلى به صورت سنگى در تهران چاپ گرديده است. خوشبختانه اين دائرة المعارف گرانسنگ به سال ١٤٢١ ق به اهتمام جمعى از پژوهشگران خدوم مؤسّسه علامه مجدد وحيد بهبهانى(ره) به صورتِ انتقادى مورد تحقيق گرفته و طى ّ دو جلد در ٧٠٠ « ٧٦٠ ص در قم منتشر گرديده است.
بايست افزود اين اثر به جهتِ اشتمال آن به مسائل متنوع و غامض مورد توجّه تعدادى از پژوهشگران و محقّقان قرار گرفته است و براين اساس منتخباتى از اين اثر يا تعليقاتى بر برخى مسائل آن نگارش يافته است كه بعضى از آنها عبارتند از: أشياء متفرقه (منتخب از المقامع), نسخه شماره (٤/١١٣٥) كتابخانه مجلس سنا در تهران (رك: فهرست كتابخانه مجلس سنا, ج ١٢, ص ١٢٩); منتخب مقامع الفضل, نسخه شماره (٥/٦٠٨١) كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ١٦, ص ٨٦); منتخباتى از كتاب مقامع الفضل, ذيل نسخه شماره (١٠٩٤٨) كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ٢٧, ص ٣٥٤); منتخب مقامع الفضل, نسخه شماره (٤/١٩٥) كتابخانه آية اللّه طبسى حائرى(ره) در قم (رك: نسخه پژوهى, دفتر ١, ١٣٨٣ ش, ص ١١٨); منتخب من كتاب مقامع الفضل, نسخه شماره (٣/٤٣٨٤ ع) كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران (رك: فهرست كتابخانه ملى, ج ١٨, صص ٣٦٢ ـ ٣٦٣); منتخب مسائل مقامع الفضل, نسخه شماره (٢/٢٥٤٤) كتابخانه وزيرى يزد (رك: فهرست كتابخانه وزيرى يزد, ج ٤, ص ١٣٣٦), وجيز مقامع الفضل, از شيخ على ذاكر نيشابورى, نسخه شماره (٧٧٥) كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه فردوشى مشهد (رك: فهرست كتابخانه دانشكده الهيّات مشهد, ج ١, ص ٥٩٨); شرح مسائل ١٢٣, ١٥٤ و ٣٥٤ كتاب مقامع الفضل با عنوان توضيح مسائل من كتاب مقامع الفضل از مولى محمدتقى بن حسينعلى هروى اصفهانى (درگذشته به سال ١٢٩٩ ق), صاحب نهاية المقال نسخه شماره (٢/٢٦٦) كتابخانه مدرسه نمازى خوى (رك: فهرست مدرسه نمازى خوى, ص ٦٣٤; ميراث حديث شيعه, دفتر ١٧, ١٣٨٦ ش, ص ٤٨٨) و منتخب الطماطم در شرح فتاواى مشكل مقامع الفضل از على رضا بن محمّدحسين قائنى درخشى (درگذشته پس از سال ١٣١١ ق), نسخه شماره (١/١١) كتابخانه مدرسه جعفريّه شهر زهان در قائن (رك: فهرست كتابخانه مدرسه جعفريّه, ص ١٢ ـ ١٥) و صورتِ خطّ سيّد مهدى حلاوى نجفى و ميرزاى شيرازى درباره قوامع الفضل (رك: فهرست دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٧٩٢).

٧٣) ملتقط الدرّ فى تحقيق الكرّ ٩١
گزارش متن: رساله اى است فقهى كه در آن درباره ميزان و حدّ شرعى كرّ و احكام آن بحث شده است. زنوزى در رياض الجنّة (الروضة الرابعة, القسم الرابع, ص ٣٣٧) به نقل از عبارتِ خودِ مؤلّف به سال ١٢١٢ ق نام اين اثر را به صورت رسالة الدرّ فى تحقيق الكرّ ثبت نموده است و به نظر مى رسد با رسالة تحديد الكرّ بالمساحة كه گويا در سال ١١٨٥ ق در مكه مكرّمه به نام شيخ جعفر يعنى (محمّدجعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) (درگذشته پس از سال ١١٨٥ ق) تأليف گرديده است, يكى بوده باشد. به هر تقدير از تحديد الكرّ نسخه اى در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد و نسخه ديگرى نيز ضمن الفوائد المتفرّقة ذيل شماره (١/٤٨١٢) در كتابخانه مدرسه غرب (آخوند) همدان موجود است كه در سال ١١٨٧ ق كتابت گرديده است.

٧٤) منع المنع عن الجمع بين الفاطميّتين٩٢ = الجمع بين الفاطميّتين = حليّة الجمع بين الفاطميّتين = ردّ الصوارم القاصمة
گزارش متن: رساله اى فقهى در جواز و حليّت جمع بين دو زن سيّده از اولادِ حضرت فاطمه زهرا ـ سلام اللّه عليها ـ در حباله يك فرد است كه قاعدتاً بايستى بين سال هاى ١١٨٠ ـ ١١٨٦ ق نگارش يافته باشد. گفتنى است (شيخ يوسف بن احمد بن ابراهيم درازى ماحوزى بحرانى) مشهور به صاحب الحدائق (درگذشته به سال ١١٨٦ ق)٩٣ به تبع (شيخ محمّد بن حسن بن على عاملى مشغرى) مشهور به حرّ عاملى صاحب وسائل الشيعة (درگذشته به سال ١١٠٤ ق)٩٤ كتابى به نام الصوارم القاصمة لظهور الجامعين بين بنتين من ولد فاطمة ـ سلام اللّه عليها ـ يا به اختصار همان الصوارم القاصمة در حرمتِ جمع بين دو زن فاطمى و سيّده نگاشته و در آن حكم به بطلان عقد و عدم وقوع آن در زن دوم نموده است. آقا محمّدعلى نيز در ردّ نظريه شيخ يوسف بحرانى و كتابش الصوارم رساله منع المنع را تأليف نموده و در آن با ادله كافى جواز و حليّتِ جمع دو زن سيّده را اثبات نموده است. علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٥, ص ١٣٧) به نقل از شيخ ابوعلى در منتهى المقال (٢٩٠) گويد: (أنها رسالة جيّدة مبسوطة فى الردّ على صاحب الحدائق, أطال البحث فيها معه و نقل جملة من كلماته فى الصوارم القاصمة وردّ عليها).
خوشبختانه از اين اثر ارزنده دو نسخه دستنويس در دسترس است, يكى در كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران به شماره (٢/٩٨) نگهدارى مى گردد كه تصويرى نيز از آن به شماره (٢/٨٢٨)در همان كتابخانه موجود است (رك: فهرست دانشكه الهيات تهران, ج ١, ص ٧١٤ و ٨٢٥ و ج ٢, ص ٨٨) و ديگرى به شماره (٢/١١٩٢) كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه فردوسى مشهد (رك: فهرست دانشكده الهيّات مشهد, ج ٢, ص ٣٢٢).
بايست افزود براى رساله بحرانى چندين ردّيه ديگر نيز نوشته شده كه از آن جمله رساله علامه مجدّد آقا محمّدباقر (وحيد) بهبهانى (درگذشته به سال ١٢٠٦ ق) پدرِ بزرگوار علامه آقا محمّدعلى كرمانشاهى مى باشد.

٧٥) مؤونه مستثناة در زكات٩٥ = الرسالة المؤنيّة فى المؤن التى لاتجب فى الزكوة الزراعات = الرسالة المؤنيّة فى عدم وجوب المؤنات (الأرزاق) فى زكاة الزراعات
گزارش متن: رساله فقهى كوتاهى در استثناى سال, هنگام پرداخت زكات واجب براى محصولاتِ زراعى است كه به زبان عربى نگارش يافته است. از اين اثر نسخه اى دستنويس به شماره (١١/٢٦١) در كتابخانه مدرسه حجتيّه قم نگهدارى مى شود كه به خطّ (سيّد عبداللّه بن محمدرضا حسينى موسوى كاظمى) (درگذشته به سال ١١٤٢ ق در كاظمين) و به سال ١٢٠٨ ق در ٣ برگ كتابت گرديده است.

٧٦) ميزان المقادير
گزارش متن: رساله اى است در بيان اندازه مقادير شرعى مشهور همچون درهم, رطل, مَهر السنّة, حنوط, ديه مسلم, كرّ, نصاب غلات, زكات فطره و تعيين ميزان آنها به واسطه مثقال و… كه در نهايت اختصار, پنجاه بيت (٢٥٠٠ كلمه) به درخواستِ استادش شيخ جعفر (محمّدجعفر بن محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى) در روز چهارشنبه ١٢ شعبان سال ١١٨٥ ق در مكه مكرّمه تأليف گرديده است. علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ٢٣, ص ٣٢٣ ـ ٣٢٤) درباره اين اثر مى نويسد: (ميزان المقادير فى تحديد المقادير الشرعيّة العامّة البلوى مثل الدرهم مثل الدرهم و الرطل ومهر السنة والحنوط ودية المسلم والكرّ ونصاب الغلات والفطرة وتعيينها بالمثاقيل الصيرفيّة وهو مختصر فى الغاية قرب خمسين بيتاً… كتبه بأمر شيخه الاجل ّ وأستاده الانبل اللائذ بحرم اللّه الاكبر سمى ّ سادس الائمّة الاثنى عشر ابن المبرور المرحوم المحبور المتوفّى بالبلد الامين سمى ّ خامس الائمّة الطيّبين صلوات اللّه عليهم أجمعين… عصرَ يوم الاربعاء الخمس الثانى من السدس الثالث من الربع الرابع من الثلث الثانى من النصف الاول من الخمس الثالث من العشر التاسع من العشر الثانى من الالف الثانى من الهجرة).
علامه آقابزرگ تهرانى نسخه خطّ مؤلف آن را در كتابخانه شيخ محمّدعلى خوانسارى در نجف اشرف ديده است كه با رساله صيغ النكاح وى به مجموعه تدوين يافته از سوى شيخ محمّدباقر بن محمّدحسين نيشابورى مكّى منضّم و ملحق گرديده است (رك: الذريعة, ج ١٥, ص ١١١ و ج ٢٣, ص ٣٢٣ ـ ٣٢٤; فهرست كتابخانه فاضل خوانسارى, ج ١, ص ٢٨١).
همان گونه كه پيشتر نيز در اين نوشتار بدان اشارت رفت, خوشبختانه بيشتر نسخ خطى مجموعه خوانسارى سال هاى گذشته به داخل ايران انتقال يافت و امروزه در كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى در خوانسار نگهدارى مى گردد و فهرستى نيز از سوى آقاى سيّدجعفر حسينى اشكورى طى ّ دو جلد براى اين آثار دستنويسِ ارزشمند تهيه و منتشر گرديده است, ليكن از سرنوشتِ تعدادى از نسخه ها از جمله نسخه مورد بحث ظاهراً خبرى در دست نيست. ليكن بايسته توضيح است كه در همان كتابخانه نسخه اى با عنوان مطالبى در تعارض ادلّه در باب نكاح و تحديد بعض ما تعم ّ به البلوى و مطالبى متفرّقه ضمن مجموعه اى نفيس به شماره (٢٥٩) در كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى در شهر خوانسار موجود است (رك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آية اللّه فاضل خوانسارى, دفتر اول, ص ٢٣٥) كه پيشتر معرفى گرديد و به نظر مى رسد با توجّه به موضوع و تاريخ تأليف آن در ١٢ شعبان المعظم سال ١١٨٥ ق كه آن نيز همچون ميزان المقادير با عبارتِ (عصر يوم الاربعاء الخمس الثانى من السدس الثالث من الربع الرابع من الثلث الثانى من النصف الاول من الخمس الثالث من العشر التاسع من العشر الثانى من الالف الثانى من الهجرة) مشخص شده است, قاعدتاً بايستى همان نسخه مورد اشاره علامه تهرانى در الذريعة يا حداقل ّ نسخه ديگرى از ميزان المقادير يا حتى بخشى از آن اثر بوده باشد و بايست افزود كه بخش نخستين اين اثر (مطالبى در تعارض… ) كه در موضوع نكاح آمده, نيز احتمالاً بخشى از كتابِ ديگرى بوده كه با كتاب ميزان المقادير آقا محمّدعلى يا بخشى از آن ممزوج شده است به هر تقدير نسخه كتابخانه آية اللّه خوانسارى از اين جهت بايد از نزديك مورد بررسى و تدقيق قرار گيرد.
٧٧) النبوّة٩٦ (كتاب في… ) = نبويّه (كتاب… )
كتابى است در موضوع نبوت كه در برخى مصادر و منابع از جمله تأليفات و آثار آقا محمّدعلى به شمار آورده اند, چنان كه فرزندِ مؤلّف, آقا احمد كرمانشاهى آل آقا, در مرآت الاحوال جهان نما (ج ١, ص ١٤٩) اثرى با عنوان كتاب نبويّه را از آثار پدر علامه خويش دانسته است; اين اثر قاعدتاً بايستى همان رادّ شبهات الكفّار فى لطائف أبحاث الملل الثلاث = الظرائف = الظرائف واللطائف = الرغائد = الغرائد = رغائد و غرائد = الرغائد والغرائد فى النبوّة الخاصّة وردّ اليهود والنصارى = إثبات النبوّة الخاصّة = الابحاث بين الملل الثلاث = اليهود والنصارى والاسلام = رسالة الرغائد بوده باشد كه پيشتر در اين كتاب شناسى از نظر گذشت.

ب) آثار منسوب به آقا محمّدعلى كرمانشاهى

٧٨) الإجارة٩٧ (كتاب… )
آغاز: (الحمدللّه على نعمامه والكشر له على آلائه… لما وفقّت لاستكشاف سرائر الاحكام ووقفت على أسرار قواعد الحلال و الحرام…).
انجام: (فلا نطيل بذكر ما أورده الاصحاب من الاحكام المتعلّقة بهذا الباب فان فيما ذكروه بلاغاً لولى الالباب والحمداللّه رب ّ العالمين).
گزارش متن: مؤلّف در اين اثر مسائلِ فقهى اجاره و فروعى از آن را كه احتياج به تعمّق و ابتكار داشته, به روشى استدلالى پرداخته و از ايراد تمام مسائل مبحثِ اجاره خوددارى نموده است. اين كتاب در يك مقدّمه و چهار باب تنظيم يافته است, بدين تفصيل: المقدّمه فى بعض ما يتعلّق بصيغ العقود اللازمة; الباب الأول فى شروط الإجارة; الباب الثانى فى نبذ من الأحكام المتعلّقة بالعين المستأجرة; الباب الثالث فى بعض أحكام الإجارة; الباب الرابع فى أحكام متفرّقة من الإجارة.
بايست افزود با توجّه به سبك و سياق عبارات و ديباچه آن نسبت اين اثر به آقا محمّدعلى كرمانشاهى, در نگاه نخست, اندكى درخور تأمّل و بررسى است و جز انتسابِ آن در فهرست هاى كتابخانه هاى آستان قدس, مجلس و آية اللّه العظمى مرعشى(ره) تقريباً باقى منابع و مصادر درباره اين اثر و انتساب آن به علامه كرمانشاهى سكوت كرده اند و اين استبعاد را انتسابِ رساله سوم مجموعه مكتبه عامره مرعشيّه شماره (٣/٣١٩٢) با عنوان بيع الفضولى به فردى با عنوان (محمّدعلى نجفى) بيشتر تقويت مى كند, همين بيع فضولى در فهرست كتابخانه مجلس (ج ٢٥, ص ٣٠١) با كتاب الاجارة مورد بحث تلفيق گرديده و عملاً يك اثر دانسته شده است. به هر تقدير دفترِ بحث و بررسى درباره اين اثر و انتساب آن به كرمانشاهى همچنان مفتوح است.
از اين اثر دستنويس هاى چندى در دست است كه بدون استثنا آن را از علامه آقا محمّدعلى بن آقا محمّدباقر بهبهانى دانسته اند و از آن جمله اند: نسخه كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم به شماره (٢/٣١٩٢) (رك: فهرست كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى, ج ٨, ص ٤١٣ ـ ٤١٤); نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى در تهران به شماره (٢/٧٣١٣) كه در آن با عنوان كتاب الاجارة و البيع الفضولى ياد شده است (رك: فهرست كتابخانه مجلس, ج ٢٥, ص ٣٠١); نسخه شماره (٦٦٤٠) كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى در مشهد (رك: فهرست الفبايى آستان قدس رضوى, ص ٢٠) و نيز دو نسخه عكسى از اين اثر در كتابخانه مؤسّسه علامه مجدّد وحيد بهبهانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد.

٧٩) أحكام المدن٩٨
آغاز: (أحمدك يا من رفع إليك عمل الصالح… بدان… همچنانكه سفر معنوى را كه سفر روح است…).
گزارش متن: رساله اى در سياست و كشوردارى است كه در يك مقدّمه و ١٤ (عقد) به زبان فارسى نگارش يافته و در برخى مصادر همچون معجم التاريخ التراث الاسلامى فى مكتبات العالم (ج ٥, ص ٣٤٩٧) جزء آثار و تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى دانسته شده است. بر اساس بررسى هاى نگارنده سطور, اين اثر از تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى نبوده, بلكه از (محمّدعلى شريف كرمانشاهى) يا (محمّدعلى واعظ كرمانشاهى) از علماى عصر ناصرى (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) مى باشد. به هر تقدير نسخه اى دستنويس از آن به شماره (٤٦) در كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى و اقتصادى دانشگاه تهران نگهدارى مى گردد.

٨٠) تحفة الأبرار٩٩
آغاز: (بسملة, الحمدللّه الذى تعزّز بالعزّ والبقاء وتفرّد بالعظمة والكبرياء وقهر عباده بالموت والفنا…).
گزارش متن: مجموعه اى در معارف شاملِ پراكنده هايى از مسائل فقهى و حديثى و كلامى و حكايات و غير آنهاست كه بيشتر آنها به صورت سؤال و جواب تنظيم گرديده و به نام شاهزاده محمّدعلى ميرزا قاجار, حاكم كرمانشاه, موشّح شده است. اين اثر در دائرة المعارف بزرگ اسلامى (ج ١, ص ٥٣٩) از تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى برشمرده شده است, ليكن با توجّه به بررسى هاى به عمل آمده, آن از تأليفات فرزند علامه وى, (آقا محمّدجعفر بن آقا محمّدعلى بن آقا وحيد بهبهانى) (متولّد سال ١١٧٨ ق و درگذشته به سال ١٢٥٤ ق در كرمانشاه) مى باشد كه در سال ١٢٣٣ ق تأليف گرديده است.
گفتنى است از اين اثر نسخه هايى دستنويس در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى به شماره هاى (٦٩٩٧) و (٩٤٤١) (به خطّ مؤلّف) و كتابخانه آستانه حضرت معصومه ـ سلام اللّه عليها ـ نگهدارى مى شود.

٨١) تحفة الورزاء ومرآت العرفاء١٠٠
آغاز: (الحمداللّه الذى تنزّه قلوب أوليائه على الالتفات إلى ما سواه…).
گزارش متن: رساله اى در سياست و كشوردارى با مبانى عرفانى است كه در ١٤ (مقام) و يك خاتمه به زبان فارسى به نام ناصرالدين شاه و صدراعظم آقاحسين آقاسى در سال ١٢٩٣ ق نگارش يافته است. شوربختانه اين اثر در برخى مصادر جزء آثار و تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى دانسته شده است. همان گونه كه كاملاً پيداست و هويداست اين اثر نمى تواند از تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبودى بوده باشد, بلكه از همنام وى (محمّدعلى شريف كرمانشاهى) از علماى عصر ناصرى (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) است. نسخه اى دستنويس از آن به شماره (٢٨٠١) در كتابخانه مركز و مركز اسناد دانشگاه تهران نگهدارى مى گردد.

٨٢) الجبر والتفويض وبيان الأمر بين الأمرين١٠١
(الحمدللّه الذى برء النسم وطرد بنور الوجود ظلمة العدم…).
گزارش متن: رساله اى در موضوع علم كلام است كه به زبان عربى نگارش يافته است. اين اثر در برخى مصادر جزء تأليفات آقا محمّدعلى كرمانشاهى دانسته شده است. عجيب است اينكه در برخى مصادرِ ديگر گفته شده, اين اثر از نواده آقا محمدعلى يعنى (آقا محمّدعلى بن آقا محمّد اسماعيل بن آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى) است كه در سال ١٢٢٢ ق در نجف اشرف تأليف گرديده, سپس همو آن را در سال ١٢٢٦ ق در كرمانشاه به فارسى برگردانده است (رك: الذريعة, ج ١٧, ص ١٤٩) با اينكه در منابع معتبر همچون مرآت الاحوال فرزندى به نام (آقا محمّدعلى) به آقا محمّداسماعيل نسبت داده نشده است بايد توجه داشت بر اساس نوشته آقا احمد بن آقا محمّدعلى كرمانشاهى سه پسر به نام هاى محمّدمهدى, محمّدصالح و محمّدهادى داشته است و نيز بنابر نوشته شيخ على دوانى در وحيد بهبهانى (ص ٣٤٧) وى تنها دو فرزند پسر با نام هاى آقاحسين و آقا محمّد صالح داشته است و عجيب است كه در هيچ يك از منابع فوق به نام (آقا محمّدعلى) فرزند آقا محمّداسماعيل اشاره اى نشده است, همچنين با توجّه به تاريخ ولادت آقا محمّداسماعيل در سال ١١٩٢ ق در دارالمرز رشت اصولاً وجودِ فرزندى صاحبِ تأليف در سال ١٢٢٢ ق براى وى عملاً امكان پذير نمى باشد. گفتنى است اين اثر ترجمه قضا و قدر اوست كه در ذيل بدان اشاره شده است. نسخه اى دستنويس از آن در كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران (رك: فهرست دانشكده الهيّات تهران, ج ١, ص ٧٤١) و نسخه ديگرى نيز در كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران در تهران (رك: فهرست كتابخانه ملى ايران, ج ٢, ص ١٨٥ ـ ١٨٦) نگهدارى مى گردد.

٨٣) جُنگ اخلاق و حديث١٠٢
گزارش متن: مجموعه اى متنوّع از موضوعات اخلاقى و عرفانى با استفاده از آيات و روايات كه در اواخر سده ى ١٣ ق در مدرسه سپهسالار تهران نگارش يافته است. در برخى مصادر همچون فهرستگان حديث شيعه (ج ٣, ص ٣٧٢ و ج ٧, ص ٣٦٣) جزء تأليفات علامه آقا محمّدعلى كرمانشاهى دانسته شده است. بر اساس بررسى هاى نگارنده سطور, اين اثر از تأليفات آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى نيست, بلكه از همنام وى (محمّدعلى شريف كرمانشاهى) از علماى عصر ناصرى (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) است. چندين جُنگ دستنويس به شماره هاى (٥٥٢٨), (٥٥٢٩), (٥٥٣٤), (٥٥٣٦), (٥٥٣٧), (٧٥٢٨), (٧٥٢٩), (٧٥٣٠) و (٧٥٣٠) در كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهّرى (سپهسالار سابق) در تهران موجود است كه گردآورنده جملگى آنها را (محمّدعلى كرمانشاهى) ثبت نموده اند.

٨٤) جواهر المقاتل فى مقتل سبط خير الأواخر والأوائل١٠٣
آغاز: (بسملة, الحمدللّه الذى جعل الشهداء من أدنى المراتب السفليّة الناسوتيّة ترقيّاً…).
گزارش متن: كتابى در بيان وقايع و مصائب حضرت اباعبداللّه الحسين ـ عليه السلام ـ است كه مؤلّف آن را در ١٣ جمادى الاولى سال ١٣١٢ ق در مدرسه سپهسالار قديم به پايان برده است. مؤلّف اين اثر در فهرست سپهسالار (ج ٤, ص ١٢٢), محمّدعلى كرمانشاهى اصفهانى تهرانى دانسته شده است و همان گونه كه هويداست, گويا همين شباهتِ نام با (آقا محمّدعلى كرمانشاهى اصفهانى بهبهانى) منجرّ به اين شده تا برخى تراجم نگاران اين اثر از جمله تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى قلمداد نمايند. نسخه دستنويس اين اثر به خطّ مؤلّف آن به شماره (٥٣٦٧) در كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سهپسالار سابق) در تهران موجود است.

٨٥) ربيع الأزهار
آغاز: (بسملة, الحمداللّه الملك القهّار…).
گزارش متن: كتابى در اصول فقه با عناوين (فائدة ـ فائدة) يا (زَهرة ـ زَهرة) از تأليفاتِ آقا احمد بن محمّدعلى بهبهانى آل آقا (درگذشته به سال ١٢٤٣ ق) صاحبِ مرآت الاحوال است كه در سال ١٢٢٦ ق در عظيم آباد هند از تأليف آن فراغت يافته است. علامه آقابزرگ تهرانى در الذريعة (ج ١٠, ص ٧٥) پس از معرّفى اين اثر براساسِ نوشته فهرست دستنوشته كتابخانه شيخ على كاشف الغطاء بارِ ديگر اين كتاب را در عدادِ تأليفات آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى آورده و در ادامه مى افزايد: (كذا ذكر فى فهرس مكتبة الشيخ على كاشف الغطاء و لعل ّ ذلك اشتباه من كاتب الفهرس وأنّه المذكور قبله).
گفتنى است علامه تهرانى دو نسخه از اين اثر را ديده است; يكى نزد حفيد برادر مؤلّف يعنى آقا احمد بن هادى بن محمود بن محمّدعلى كرمانشاهى در تهران و ديگرى در كتابخانه موقوفه تهرانى در كربلا و داده هايى مختصر از آن را در الذريعة (ج ١٠, ص ٧٤ ـ ٧٥) ثبت نموده است.

٨٦) رساله عرفاني١٠٤
آغاز: (بسملة, حمدلة, … سؤال در معنى قول رسول خداى (حسين منّى و أنا من حسين)…).
انجام: (… بقوّة و كن من الشاكرين).
گزارش متن: رساله اى عرفانى است كه در پاسخ پرسش هاى عرفانى كه از مؤلّف شده, نگارش شده است. نسخه اى دستنويس از آن رساله به شماره (٢/٦٥٥٨) در كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق) نگهدارى مى گردد كه فردى با نام محمّدرضا شيرازى آن را در سال ١٢٥٨ ق كتابت كرده است (رك: فهرست كتابخانه سپهسالار, ج ٥, ص ١٩).
بايست افزود كه در مصدر ياد شده, اين اثر از تأليفاتِ آقا محمّدعلى كرمانشاهى دانسته شده, ليكن با توجّه به سبك و سياق آن و نيز ذكر اين نكته كه كرمانشاهى عمدتاً با موضوع عرفان و تصوّف ميانه خوبى نداشته است, انتسابِ اين رساله در وهله نخست به آقا محمّدعلى با استبعاد توأم است, مگر اينكه بتوان رساله را در راستاى مباحثِ تنقيدى عرفانى لحاظ نمود.

٨٧) سفينة النجاة١٠٥
آغاز: (بسملة, الحمدللّه الذى هو مدبّر الدهور… وبعد باعث بر تأليف اين كتاب در عهد سلطان عادل و…).
گزارش متن: رساله اى در شرح احوال, مناقب و مسائل حضرت فاطمه زهرا ـ سلام اللّه عليها ـ به نظم و نثر مى باشد كه به نام ناصرالدين شاه (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) و مادرش مهدعليا در يك مقدّمه, ١٤ مصباح و يك خاتمه در سال ١٢٨٥ ق به زبان فارسى نگارش يافته است. همچنان كه از اين عبارات كاملاً پيدا و هويداست, تأليف اين اثر نمى تواند از علامه آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى باشد و انتسابِ اين اثر به وى, همان گونه كه آقاى منزوى در فهرستواره كتاب هاى فارسى (ج ٣, ص ١٦٨٨) از وى دانسته, به تحقيق منتفى است, بلكه قاعدتاً اين اثر از همنام وى (محمّدعلى شريف كرمانشاهى) يا از (محمّدعلى واعظ كرمانشاهى) از علماى عصر ناصرى (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) است.
گفتنى است از اين اثر چند نسخه در دست است كه از آن جمله مى توان به نسخه شماره (٢/٧٠٩٤ كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم و نسخه شماره (٤٨٣٧) كتابخانه مجلس شوراى اسلامى در تهران اشاره نمود.

٨٨) الغناء١٠٦ (رسالة في… ) = حرمت غنا
آغاز: (بسملة, أحمد اللّه على نواله مصليّاً على أحمده وآله, امّا بعد فيقول العبد العاصر الغريق فى بحار الذنوب…).
گزارش متن: رساله اى است در حرمتِ غنا و آوازِ مثير شهوت, حتى در خواندن قرآن, دعا, مناجات, مراثى و سرودهاى مذهبى است كه علامه آقابزرگ تهرانى آن را از تأليفاتِ آقا محمدعلى كرمانشاهى دانسته است (رك: الذريعة, ج ١٦, ص ٦٢), ليكن بر اساس برخى نسخ موجود اين اثر تحقيقاً از فرزند علامه وى (آقا محمود بن محمّدعلى كرمانشاهى) است كه آن را در سال ١٢٦٣ ق تأليف نموده است. از اين اثر نسخه اى دستنويس با تصحيح خود مؤلّف به شماره (٢/١٥٣٧) در كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم, نسخه ديگرى نيز در كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم به شماره (١٩٩/٢٦) نگهدارى مى گردد و همچنين نسخه خطّ مؤلّف را علامه تهرانى نزد نواده مؤلّف, آقا احمد بن آقا هادى آل آقا در تهران ديده است.

٨٩) القضا و القدر١٠٧
آغاز: (بسملة, الحمدللّه الذى قضى وقدر وأحكم إبداع العالم…).
گزارش متن: رساله اى در موضوع علم كلام است كه به زبان عربى نگارش يافته است. اين اثر در برخى مصادر جزء تأليفات آقا محمّدعلى كرمانشاهى دانسته شده است. گفته شده كه اين اثر در واقع از نواده آقا محمّدعلى كرمانشاهى يعنى (آقا محمّدعلى بن آقا محمّداسماعيل بن آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى) است كه گويا در سال ١٢٢٢ ق در نجف اشرف تأليف گرديده و همو آن را در ٢٤ صفر المظفّر سال ١٢٢٦ ق در كرمانشاه به فارسى برگردانده است (رك: الذريعة, ج ١٧, ص ١٤٩). بايد افزود عباراتى كه ذيل مدخل الجبر والتفويض درباره آقا محمّدعلى (نواده علامه كرمانشاهى) گفته شد, به شرح ايضاً در اين مدخل نيز صادق است. ناگفته نماند كه اين اثر جزء ترجمه جبر و تفويض اوست كه پيشتر از نظر گذشت. نسخه اى دستنويس از آن اثر در كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران (رك: فهرست دانشكده الهيات تهران, ج ١, ص ٧٤٢) و نسخه ديگرى نيز در كتابخانه ملّى جمهورى اسلامى ايران در تهران (رك: فهرست كتابخانه ملى ايران, ج ٢, ص ١٨٦) نگهدارى مى گردد.
٩٠) المجالس١٠٨
گزارش متن: مجموعه اى از مواعظ اخلاقى, فضائل و مصائب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ خصوصاً فضائل و مناقب حضرت فاطمه زهرا ـ سلام اللّه عليها ـ و مصائب آن بانوى دوسرا مى باشد كه در دو جلد تنظيم گرديده است; جلد نخستِ اثر در ٧٥ مجلس و جلد دوم آن نيز در ٣٥ مجلس است. نسخه اى دستنويس به شماره (٧٧/٤) (٣٤٤ برگ) از اين اثر در كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى(ره) در قم نگهدارى مى گردد (رك: فهرست نامگوى كتابخانه آية اللّه العظمى گلپايگانى, ص ٦٢٧). بايد افزود باتوّجه به سبك و سياق و قالب اثر, انتساب اين كتاب به آقا محمّدعلى كرمانشاهى بعيد مى نمايد و به نظر مى رسد صرفاً يك تشابه اسمى است.

٩١) مخزن الأسرار الفقهيّة فى شرح معضلات اللمعة الدمشقيّة
گزارش متن: تكلمه, شرح و تعليقاتى بر كتاب شريفِ الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقيّة اثر جاويدِ شهيد ثانى, شيخ زين الدين بن على بن احمد جبعى عاملى (شهيد در ١٥ رجب المرجّب سال ٩٦٥ ق در استانبول) است (رك: الذريعة, ج ٢٠, ص ٢٢٢).
در نسخه دستنويس اين اثر به شماره (٦٦٢٨) در فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (ج ١٦, ص ٣٢٠) از جمله تأليفاتِ آقا محمّد[على]١٠٩ بن محمدباقر كرمانشاهى بهبهانى دانسته شده است و حال آنكه آن اثر در واقع از تأليفاتِ (آقا محمّدعلى بن محمّدباقر هزار جريبى) (درگذشته به سال ١٢٤٥ يا ١٢٤٦ ق در قمشه) مى باشد.

٩٢) مسألة بديعة
آغاز: (الحمدللّه… فهذه رسالة شريفة فى تحقيق مسألة بديعة منيفة قد أفردناها بالذكر العظيم ما لنا فيها من بدايع الافكار فنقول أجتمع ميّت ومحدث وجنب…).
گزارش متن: مسئله اى فقهى به عربى پيرامونِ موضوع غسل هاى ميّت و جنابت است كه مؤلّف به جهتِ اهميتِ آن را به صورت مستقل ّ و منفرد مورد بحث و بررسى قرار داده است. تنها نسخه آن به شماره (٣/٧٣١٢) در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى نگهدارى مى گردد (رك: فهرست مجلس, ج ٢٥, ص ٣٠١).
بايست افزود نسبت اين اثر به آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى باتوجّه به سبك و سياق عبارات و ديباچه آن, اندكى درخور تأمّل و بررسى است و جز انتسابِ آن در فهرست كتابخانه مجلس باقى مصادر و منابع در برابر اين اثر و انتسابِ آن به علامه كرمانشاهى ساكت اند. در اين كتاب شناسى ذيل عنوان الاجارة بحثِ كوتاهى درباره رساله هاى ديگر مجموعه شماره (٧٣١٢) شده است و به نظر مى رسد اين اثر به فردى با عنوان (محمّدعلى نجفى) تعلّق داشته باشد.

٩٣) مشكاة العارفين١١٠
آغاز: (بسمله, حمد و ثناى بى انتها كريمى را مى سزد كه افراشته آسمان ها را بغير عمد و…).
گزارش متن: رساله اى در اصول عقايد به طريق عرفانى و صوفيانه و برخى به صورت سؤال و جواب مى باشد كه به نام ناصرالدين شاه قاجار (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) و مستوفى الممالك در سال ١٢٨٣ ق به زبان فارسى در يك مقدّمه و پنج شعله و يك خاتمه نگارش يافته است. همچنان كه از اين عبارات نيز كاملاً هويداست, انتسابِ اين اثر در برخى مصادر همچون معجم التاريخ التراث الاسلامى فى مكتبات العالم (ج ٥, ص ٣٤٩٨) به علامه كرمانشاهى نمى تواند صحيح بوده باشد و آن اثر در واقع از همنام وى (محمّدعلى شريف كرمانشاهى) يا (شيخ محمّدعلى واعظ كرمانشاهى) از علماى عصر ناصرى (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) مى باشد. از اين اثر چند نسخه در دست است كه از آن جمله مى توان به نسخه شماره (٢/٤٠٩٢) كتابخانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى(ره) در قم و نسخه شماره ()٢١٨٠ كتابخانه ملى ايران در تهران اشاره نمود.

٩٤) معرفة الائمّة عليهم السلام١١١
آغاز: (بسمله, حمد و سپاس خداوندى را سزا است كه از عيب و عيوب مبرا است… و بعد در عهد ميمون…).
گزارش متن: كتابى در شناخت امامان شيعه اثنى عشريّه و اهل بيت ـ عليهم السلام ـ است كه در ٧١ مجلس به نام ناصرالدين شاه قاجار به زبان فارسى تأليف گرديده است. اين اثر همان گونه كه از فحواى آن هويداست, نه از آقا محمّدعلى كرمانشاهى بهبهانى, بلكه از همنام وى (محمّدعلى شريف كرمانشاهى) يا (شيخ محمّدعلى واعظ كرمانشاهى) از علماى عصر ناصرى (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) است. دو نسخه از اين اثر, يكى به شماره (٦٠٧٩) در كتابخانه ملى ملك در تهران و ديگرى به شماره (١٠٨٧٤) در كتابخانه آستان قدس رضوى در مشهد نگهدارى مى گردد.

٩٥) نجات السالكين١١٢
آغاز: (بنا آنكه گشته فرد و يكتا/دو عالم گشته از فيضش هويدا).
گزارش متن: پند و اندرزهايى براى سير و سلوك و طريق تهذيب نفس است كه بيشتر آنها خطاب به فرزندِ مؤلّف در چهار (عائده) به زبان فارسى نگارش يافته است. اين اثر نيز همانند سفينة النجاة در واقع امر از همنام آقا محمّدعلى يعنى (محمّدعلى شريف كرمانشاهى) يا (شيخ محمّدعلى واعظ كرمانشاهى) از علماى عصر ناصرى (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) است و انتساب آن به آقا محمّدعلى كرمانشاهى كه در برخى مصادر آمده, به طور قطعى منتفى و مردود است. از اين اثر نسخه اى به شماره (١/٧٠٩٤) در كتابخانه آية اللّه مرعشى(ره) در قم موجود است.