آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - پژوهشهاى در آستانه نشر - مهدوى راد محمدعلى

پژوهشهاى در آستانه نشر
مهدوى راد محمدعلى

تاريخ الدخانيه
شيخ حسن تسترى اصفهانى حائرى
تحقيق رسول جعفريان
جنبش تنباكو در تاريخ سياسى معاصر ايران از اهميت ويژه اى برخوردار است. و اين كتاب در موضوع ياد شده, تنها كتاب تفصيلى وقايع نگارى جنبش تنباكو (١٣٠٨ ـ ١٣٠٩) است كه همان سالها نگاشته شده است. كتاب حاضر مشتمل است بر مهمترين حوادث, رويدادها, اسناد و تلگرافهاى مربوط به واقعه تنباكو. تاريخ الدخانيه در برخى نسخه ها باعنوان (تاريخ وقايع تحريم تنباكو) ياد شده است.
اين كتاب نخست بار به همت مرحوم ابراهيم دهگان بر اساس نسخه اى كه در اختيار وى بوده است, به سال ١٣٣٣ شمسى در اراك به چاپ رسيد. تلاش آن مرحوم در ارائه اين اثر ستودنى است; اما بايد گفت كه به علت كاستيهاى فراوان و افتادگيهاى نسخه وى, چاپ آن معتمد نيست. اين چاپ در سالهاى بعد به وسيله انتشارات مبارزان عرضه شد كه افزون بر افتادگيهاى فراوان, دهها غلط فاحش و ديگرگونگر دارد. چاپ ديگر كتاب با دستكاريهاى عبارتى, به وسيله انتشارات فراهانى منتشر شده است; اما به نام محمدرضا زنجانى و با همان كاستيها و اغلاط.
اكنون جناب جعفريان همت ورزيده اند كه متن مصحّحى از آن را در ضمن مجموعه يادنامه ميرزاى شيرازى ـ رضوان الله عليه ـ منتشر كنند. اين تصحيح بر پايه دو نسخه خوب و خوش خط استوار است: ١.نسخه كتابخانه آيت الله العظمى نجفى مرعشى ـ ره ـ به شماره ٧٥٣٠ كه به سال ١٣٤٦ كتابت شده است. ٢. نسخه كتابخانه مرحوم آيت الله آخوند همدانى به شماره ٤٥٩٩ و نگاشته شده به سال ١٣٣٧ قمرى. اين دو نسخه از جهات مختلفى مكمّل يگديگرند و مى توان گفت با سنجش و دقت در اين دو به ضميمه نسخه چاپى مبتنى بر نسخه مرحوم دهگان, نسخه كاملى از كتاب تهيّه مى گردد و براى اولين بار نسخه كامل و منقح و مصّحح آن عرضه مى شود.
اكنون درآستانه صدمين سالگرد (شمسى) جنبش تنباكو هستيم. مطبوعات و نويسندگان هر يك به گونه اى به استقبال صدمين سال اين واقعه مهم رفته و مجموعه ها و آثارى نشر داده اند. تنى چند از فاضلان نيز همت ورزيده تا يادنامه اى به يادبود آن نشر دهند. در اين يادنامه افزون بر متن مصصح كتاب ياد شده, بيش از ده مقاله كوتاه و بلند درباره زندگانى, آرا و انديشه هاى فقهى و اصولى و نيز جريان جنبش تنباكو عرضه خواهد شد. يادنامه مرحوم آيت الله العظمى ميرزاى شيرازى مراحل حروفچينى و آماده سازى را مى گذراند و اميد است در آينده اى نزديك نشر يابد. المقنع فى الغيبه
السيد الشريف المرتضى
تحقيق السيد محمدعلى حكيم
آثار علم الهدى أبى القاسم على بن الحسين بن موسى الموسوى, مشهور به سيدمرتضى, در ميان مجموعه آثار فرهنگ اسلامى از دقت, استوارى, و ژرفاى ويژه اى برخوردار است. در ميان آثار اين فقيه, متفكر و اديب گرانقدر, نگاشته هايى درباره امامت و تبيين و توضيح جايگاه ولايت در فرهنگ اسلامى و دفاع از حريم تشيع و آل على, داراى اهميت بالاترى است. كتاب مورد گفتگو را علم الهدى در اثبات غيبت حضرت ولى عصر ـ عج ـ و گزارش ولادت, تبيين امامت و توضيح و تفسير انگيزه ها و زمينه هاى غيبت نگاشته و مصلحت مقتضى اين غيبت و رازها و رمزهاى آن را بررسى كرده است. المقنع, كتابى است كلامى و استدلالى كه مؤلف در ضمن صفحات زرين آن به نقد و بررسى اشكالات مخالفان پرداخته و با دلايل عقلانى و براهين كلامى و حقايق قرآنى و روايى, با شيوه اى متين, بيانى روشن و منطقى استوار و در قالب گفتگوى علمى (ان قلت, قلنا) حق را بر كرسى نشانده است.
وى اين كتاب را پس از كتاب عظيم و گرانقدر الشافى فى الامامة و نيزكتاب سودمند تنزيه الأنبياء و الأئمه, نگاشته است. اين حقيقت را از ارجاعاتى كه در موارد متعدد اين دو كتاب به المقنع آمده است, توان يافت. مؤلف در پايان, رساله تكميلى اى بدان افزوده و در آن از چگونگى بهره ورى امّت و شيعيان ولى عصر ـ ع ـ از آستانه آن بزرگوار در زمان غيبت سخن گفته و تأثير غيبت, انتظار و انديشيدن به آن چشمه خورشيد را در سلوك اجتماعى و تربيت انسان, بازنموده است.
شيخ طوسى ـ رضوان الله عليه ـ بخشهاى مهمى از اين اثر را در كتاب گرانقدر و سودمندش, الغيبة, آورده است. و نيز أمين الإسلام طبرسى در كتاب ارزشمند اعلام الورى بأعلام الهدى, در ضمن بحث از غيبت, علل وانگيزه هاى آن و شبهات مربوط به آن, از كتاب علم الهدى سود جسته است. سيد رضى نيز رساله كوچكى در اين موضوع نگاشته كه جملات و تعبيرهايى مشابه به اين كتاب در آن يافت مى شود. از اين روى برخى از فهرستنگاران اين همه را اثرى واحد به شمار آورده اند كه بى گمان اين داورى با عدم مراجعه به متن اين مجموعه ها اظهار شده است.
نسخه هاى معتمد:
١. نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, ضمن مجموعه اى به شماره ٨٢٧٢ كه قسمت اعظم كتاب را دارد.
٢. نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى در تهران در آغاز مجموعه با شماره ٥٣٩٢, كه اصل كتاب و رساله تتميمى ياد شده را به همراه دارد.
٣. نسخه ديگر از كتابخانه مجلس, كه بخشى از كتاب را دارد.
٤. نسخه كتابخانه آيت الله العظمى نجفى مرعشى كه نسخه اى است كامل از رساله تتميمى ياد شده.
محقق محترم در تحقيق كتاب, شيوه تلفيق را پيشه ساخته و از ميان نسخه ها آنچه را دقيق يافته در متن آورده و در پانوشتها به اختلاف نسخه ها اشاره كرده است. افزون بر اين, به منابع اقوال و روايات نيز اشاره كرده است. كتاب حاضر اكنون مراحل نهايى بازنگرى و تكميل را مى گذراند و اميد است بزودى منتشر شود. دلائل الإمامة
ابى جعفر محمدبن جرير بن رستم الطبرى
تحقيق بنياد بعثت
مؤلف اين اثر گرانقدر گويا از عالمان, محدثان و متكلمان نيمه دوم قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هجرى است. (ر.ك: الذريعة, ج٨, ص٢٤٣ به بعد.) وى در اين كتاب, دلائل امامت امامان ـ ع ـ ومعجزات آن بزرگواران را گزارش كرده و به اختصار به حوادث زندگانى و سوانح حيات آنان و فضائل و معجزات حضرت زهرا ـ ع ـ پرداخته است. نسخه موجود كتاب ياد شده تمام نيست و گويا بخشهايى از آن ازبين رفته است. برخى اين كتاب را با نوادر المعجزات مؤلف يكى دانسته اند كه درست نيست. در اين كتاب افزون بر معجزات, فضايل و دلايل امامت و گزارشهايى از زندگانى امامان ـ ع ـ نيز آمده است. (ر.ك: الذريعه, ج٢١, ص٢٨).
نسخه هاى معتمد
١. نسخه كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, به شماره ٧٦٥٥ و بدون تاريخ.
٢. نسخه كتابخانه آيت الله العظمى نجفى مرعشى, برنگاشته شده به تاريخ ١٣١٩.
٣. نسخه چاپى, چاپ شده در نجف, چاپخانه حيدرى, به تاريخ ١٣٦٩.
در تصحيح و تحقيق متن, محققان شيوه تلفيق را برگزيده اند و با برگزيدن آنچه دقيقتر به نظر رسيده, اختلاف نسخه ها را درپانوشتها ثبت نموده اند. در بازيابى متون منقول, احاديث و آثار تلاش كرده اند به مصادر و مآخذ پيشتر از مؤلف ارجاع دهند; مگر مواردى كه با تتبّع در حد امكان بدانها دست نيافته اند.
اعلام آمده در متن را محققان به اختصار شرح داده و منابع و مصادر تفصيلى را ياد كرده اند. مرحوم شيخ آقابزرگ تهرانى ـ رضوان الله عليه ـ نوشته اند اولين كسى كه از اين كتاب نقل كرده, سيدبن طاوس است كه نسخه اى كامل از آن را در اختيار داشته و در برخى از آثارش از آن به دلائل الإمامه و در برخى به دلائل الأئمه ياد كرده است. پس از وى, سيد هاشم بحرانى ـ رحمة الله عليه ـ از آن در نگارش مدينة المعاجز به تفصيل بهره گرفته است.
ييادآورى كنيم كه محققان, استدراكى بر كتاب افزوده اند و در آن احاديث و آثارى را كه در كتابهاى سيد بن طاووس و ديگران يافته اند و در نسخه موجود نبوده است, آورده اند. و بدين سان كتاب به كمال نزديك شده است. دلائل الأمامه اكنون مراحل نهايى حروفچينى را مى گذراند و اميد است به زودى منتشر شود. النافع يوم القيامة فى شرح منهاج الكرامة
سيد على ميلانى
كارنامه پژوهش حجة الحق, علامه على الإطلاق, يوسف بن مطهر حلّى, بسيار پربرگ است و پربار. آثار گرانقدر و بعضاً عديم النظير آن بزرگوار, ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى را درنورديده و قلم معجز شيم آن قهرمان آوردگاه انديشه ها در موضوعات بسيارى, بهترين آثار را رقم زده است. در اين ميان آثار كلامى وى كه كمتر بدان توجه شده است از جايگاه بلندى برخوردار است. (در شماره هاى آينده گزارشى تفصيلى و تحليلى از آثار كلامى علامه حلى را خواهيم آورد.)
در ميان آثار كلامى علامه, نگاشته هاى وى در دفاع از حق خلافت و خلافتِ حق, جلوه اى ويژه دارد. در ضمن اين مجموعه اخير, مشهورتر از بقيه, دو كتاب ژرف و استوار آن بزرگوار است با عنوانهاى نهج الحق و كشف الصدق و منهاج الكرامة فى اثبات الإمامة. اين دو كتاب از همان آغاز نگارش و نشر, توجه و اعجاب دانشوران شيعه و سنّى را برانگيخت و تاكنون نيز مورد توجه است. در اين ميان كسانى نيز بودند كه تابش خورشيد را برنمى تابيدند و پاسدارى از جهل و تاريكى را پيشه مى ساختند از اين روى به موضعگيريهاى كين توزانه در مقابل اين آثار بلند مى پرداختند. كتاب نهج الحق مورد نقد و انتقاد فضل بن روزبهان قرار گرفت كه علامه شهيد قاضى نورالله شوشترى در اثر عظيمش, احقاق الحق, تمام بافته وى را پنبه كرد و نشان داد كه عرضه سيمرع جولانگاه وى نبوده است.
در نقد و تزييف اثر روزبهان, كتاب گران ارج دلائل الصدق نيز كه به عنوان نقد آن و تأييد احقاق الحق نگاشته شده, يادكردنى است. منهاج الكرامه نيز مورد نقد و ردّ, احمدبن عبدالحليم حرّانى دمشقى حنبلى, معروف به ابن تيميه, قرار گرفت; در اثر بزرگ و مفصّل وى با عنوان منهاج السنّه النبويّه …. در ردّ و نقد كتاب ابن تيميه نيز عالمان و مدافعان مكتب علوى آثارى نگاشتند كه مى شود در اين مجال از كتابهاى ذيل ياد كرد: الإنصاف و الإنتصاف لأهل الحق من الإسراف, به خامه يكى از معاصران ابن تيميه (تراثنا, سال دوم, شماره ٦, ص٣٧, مقاله موقف الشيعه فى هجمات الخصوم) و منهاج الشريعة فى الردّ على منهاج السنّة از سيد مهدبن سيد صالح موسوى. اين دو اثر به عنوان ردّ و نقد كتاب ابن تيميه است و چنان احقاق الحق و دلائل الصدق در تأييد مطالب علامه و نقد و ردّ ابن تيميه.
اكنون محقق عاليقدر جناب آقاى سيد على ميلانى, متن منهاج الكرامة را با شرح و تعليق و نقد و بررسى كتاب ابن تيميه به گونه اى شايسته تصحيح كرده است. تحقيقات وى دراين كتاب بدين گونه است:
١. تحقيق و تصحيح كتاب و عرضه متنى استوار و دقيق;
٢. استخراج منابع و مصادر متن كتاب و ارجاع به مصادر كهن و متعدّد;
٣. عرضه گزيده مطالب ابن تيميه درباره مطالب علامه حلّى و نقد و تحليل و ردّ آن بر اساس مدارك ومنابع حديثى, كلامى, تاريخى و رجالى معتمد اهل سنّت.
٤. در ضمن بحث و تحقيق كتاب و نقد و ردّ آراء ابن تيميه, گاهى مطالبى به گونه موضوعى مورد بحث قرار گرفته و به گونه رساله اى مفرد درآمده است. مجموعه آنچه ياد شد با عنوان النافع يوم القيامة فى شرح منهاج الكرامة منتشر خواهد شد. المحجة البيضاء فى تهذيب الإحياء
مولى محسن فيض كاشانى
ترجمه حميد ترقى جاه
احياءعلوم الدين, بزرگترين, مشهورترين و متداولترين اثر ابوحامد غزالى و يكى از آثار مهم فرهنگ اسلامى است. ابوحامد (احياء) را به انگيزه پيراستن علوم دين از بدعتها و كژنگريها و نشان دادن چهره دلپذير و حقيقى آن نگاشت. گفتار غزالى در آغاز كتاب در تبيين انگيزه نگارش آن تأمل برانگيز و تنبه آفرين است. درست با توجه به همان انگيزه غزالى است كه شش قرن پس از وى, ملا محسن فيض بر آن مى شود تا احياء علوم دين را بار ديگر احياء كند و محتواى آن را از آنچه با نگرش شيعى وى همگون نبوده, بپيرايد و با آراء كلامى و روايات شيعى بياميزد و در جامه اى نو و شايسته جامعه شيعه عرضه كند و بدين سان المحجة البيضاء فى تهذيب الإحياء سامان مى يابد. (نگاه كنيد به مقاله دراز دامن و خواندنى جامه تهذيب بر تن احياء, عبدالكريم سروش, مجله فرهنگ, كتاب چهارم و پنجم, ص ١ ـ ١٠٠).
المحجة البيضاء سالها پيش به همت والاى مصحّح امين و دقيق متون اسلامى, جناب على اكبر غفارى, در هشت جلد به گونه اى شايسته با تصحيح, تعليق و استخراج منابع منتشر شد و از آن پس بارها به چاپ افست نشر يافت. كتاب احياء بر قياس كتب فقهى در چهار بخش و هر بخش مشتمل بر ده باب سامان يافته و بر روى هم, متضمّن چهل باب است. غزّالى در مقدمه كتاب, چگونگى و چرايى اين تقسيم و تنظيم را آورده است. ملامحسن فيض كاشانى در المحجّه در اين تقسيم و ترتيب هيچگونه ديگرگونى روا نداشته و فقط در ربع عادات, به جاى كتاب (آداب السماع و الوجد) به دليل اينكه (ان السماع و الوجد ليسا من مذهب اهل البيت), كتاب درازدامن و گرانقدر (آداب الشيعة و اخلاق الإمامة) را جايگزين كرده است. و كتاب قواعد العقايد را با همان عنوان آورده; اما محتوايش را بكلّى ديگرگون ساخته است و… (مدرك پيشين, ص٧).
به هر حال, المحجة البيضاء را مى توان بزرگترين, سودمندترين و كارآمدترين كتاب اخلاقى شيعى دانست كه نويسنده و پردازنده آن از يكسوى فيلسوفى است ژرف انديش و از سوى ديگر فقيهى است بلند مرتبه و بالأخره عارفى است نيك نفس و محدثى سختكوش و عالمى پرچمدار دانش و فضيلت. آثار وى در اخلاق و سير و سلوك, منحصر به اين اثر عظيم نيست; اما اين كتاب پر حجمترين و بزرگترين آنهاست. اكنون انتشارات حكمت همت ورزيده است تا اين اثر گرانقدر را ترجمه و نشر كند. ترجمه آن را آقاى حميد ترقى جاه به عهده دارند كه اميد است مجلّد اول آن در ضمن انتشارات مؤسسه يادشده بزودى نشر يابد.
در پايان لازم است به اشتباهى كه در شماره پيشين مجله درج شده بود, اشاره كنم. در آن شماره (ص٥٩ و در همين بخش) در گزارش ترجمه (علم اليقين), نام مترجم محسن ترقى جاه آمده است كه اشتباه است. ترجمه كتاب ياد شده را جناب آقاى حسين استاد ولى به عهده دارند. الوجيز فى تفسير القرآن العزيز
شيخ حسين بن محى الدين
تحقيق مالك مجمودى و سيد جواد جلالى
مؤلف كتاب از عالمان, مفسران و محققان قرن يازدهم و اوايل قرن دوازدهم هجرى است كه شرح حال نگاران وى را به عنوان اديبى برومند و محدثى سختكوش و مفسّر و فقيه و اصولى دقيق النظر ستوده اند و از آثار وى به استوارى و سودمندى ياد كرده اند. تفسير مورد گفتگو, تفسيرى است مزجى كه مؤلف در نگارش آن گزيده گويى را پيشه ساخته و به بسيارى از وجوه تفسير و نكته هاى بلاغى و ادبى اشاره كرده است. وى از وجوه اعراب و قرائات نيز به اختصار ياد مى كند. بخش اوّل اين تفسير سالها پيش به امر حضرت آيت الله العظمى آقاى حكيم به چاپ رسيده و در مقدمه آن, كتاب به فهم ادبى نافذ و بدور از بحثهاى ناسودمند و غير مرتبط به بحثهاى تفسيرى و يادكرد آراء مفسّران به دقت و امانت و ايجاز غير مخلّ, ستوده شده است.
اكنون دارالقرآن تمام تفسير را به تحقيق محققان ياد شده در حال حروفچينى و نشر دارند. نسخه هاى معتمد اين اثر عبارت است از:
١. نسخه كتابخانه آيت الله العظمى نجفى مرعشى, نگاشته شده به تاريخ ١١٢٠. اين نسخه كامل است و تعليقاتى از مؤلف به همراه دارد.
٢. نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى كه ناقص است.
٣. نسخه دارالقرآن الكريم, نگاشته شده به تاريخ ١٢٧٣.
٤. نسخه چاپى كه پيشتر از آن ياد كرديم و با اشراف و مقدمه دكتر عبدالرزاق محى الدين منتشر گرديده است.
محققان, مأخذ روايات و اقوال و آراء نقل شده مفسّران را رديابى كرده و به دقت نشان دادند. درنشادن دادن اختلاف نسخه ها, آنچه را در ارائه معنى و مفهوم متن نقش داشته است, ثبت كرده اند و در مجموع, اثرى خواندنى و شايسته, سامان يافته است.
كتاب ياد شده براى كسانى كه در پى خواندن اثرى مختصر, سودمند و دقيق در تفسير قرآنند, سودمند و كارآمد است.