آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - آشنايى با دارالكتب مصر

آشنايى با دارالكتب مصر



دارالكتب المصريه يكى از مظاهر و نمادهاى بارز تمدن و فرهنگ مصر به شمار مى رود و در بين كتابخانه هاى جهان از منزلت و مكانت خاصى برخوردار است. اين كتابخانه, مرجع بسيارى از علاقمندان به كتاب و كتابخوانى در سراسر مصر, و در برگيرنده مجموعه هاى نفيس خطى و كتابهاى مرجع در رشته هاى مختلف است و كتابهاى آن به دوازده ميليون نسخه بالغ مى گردد.
اين كتابخانه به مثابه تاريخ و حافظه و ميراث اجدادى مردم مصر تلقى مى شود و نما و كلكسيونى از بى نظيرترين مجموعه هاى خطى و كتيبه هاى با ارزش فرهنگى طى قرون متوالى مصر است و درتربيت و آموزش و مساعدتهاى فكرى به نسل كتابخوان و پژوهشگر مصر, چون مدرسه اى موفق عمل كرده است. تأسيس كتابخانه
اين كتابخانه به سال ١٨٧٠ ميلادى توسط وزير معارف وقت مصر تأسيس شد و بيدرنگ كليه كتابهاى موجود در مساجد و اماكن دينى و اسلامى و كتابخانه هاى ديوانها و خزائن اداره اوقاف, به ضميمه نقشه هاى عربى و شرقى و كتابهاى انگليسى, بويژه اهدايى انجمن مصرى در سال ١٨٧٢ و… جمع آورى و در كتابخانه جاى داده شد. تا اينكه در سال ١٨٧٦ ميلادى كتابخانه مصطفى فاضل كه داراى ٣٤٥٨ جلد كتاب بى نظير خطى بود, يكجا به اين كتابخانه اهدا و افزوده شد. كتابها پيوسته در حال افزايش بود و در سال ١٩٠٤ ميلادى نسخه هاى آن به پنجاه و چهارهزار رسيد و پس از افزوده شدن كتابخانه هاى پراكنده ديگر, سرمايه آن به ٨٨٧٩٦ جلد ـ به اكثر زبانها ـ افزايش يافت. در لابلاى اين كتابها مجموعه هاى با ارزش قرآنى و مصحفهاى خطى و پوستى و كتابهاى زبانشناسى و قانون و تاريخ عرب و مخطوطات و علوم فقه و شريعت اسلامى, از جمله كتابهاى آورده شده توسط فرانسويها و انگليسيها و ايتالياييها موجود است.
قابل توجه است كه استعمارگران به هنگام حملات نظامى خود به اين منطقه در كنار لشكركشى و اشغال, در صدد تحميل و ترويج و گسترش فرهنگ خود نيز بودند. از اين رو لشكرى از نويسندگان و محققين نيز در اين اشغالها شركت داشتند.
ساختمان كتابخانه ملى واقع در (باب الخلق), در قصر محمد ثاقب پاشا, وزير كار مصر در دوره محمدعلى بود تا اينكه دولت اين ساختمان را خريدارى و به محل (محكمه استيناف) تبديل كرد و در سال ١٩٠٠, محكمه به محل كنونى آن نقل مكان كرد و قصر تخريب شد و ساختمان دارالكتب مصرى در محل آن به سبك عربى و اسلامى بنا و پس از يك سال (سال ١٩٠٢) كتابخانه بازگشايى و افتتاح گرديد.
نخستين كتاب چاپ دارالكتب به نام صبح الاعشى, در سال ١٩١١ منتشر شد. يادآورى مى شود از ابتداى گشايش تاكنون, كاركنان كتابخانه از ميان ادباى برجسته مصر گزينش شده اند و رؤساى آن به ترتيب زمان عبارتند از: احمد لطفى السيد, عبدالحميد ابوهيف, منصور فهمى, حافظ ابراهيم, احمد نسيم, احمد رامى, توفيق الحكيم و امين الخولى. سالن قرآن عثمان
اين سالن در مدخل ورودى دارالكتب واقع است و كتابهايى در آن نگاهدارى مى شود كه قيمتى براى آنها نمى توان گذاشت. تاريخ برخى از اين آثار به سالهاى اوليه اسلام برمى گردد. يكى از بارزترين و مهمترين آنها, قرآنى موسوم به قرآن عثمان است و تاريخ آن به سال ٧٧ برمى گردد و كتابت آن بر روى پوست آهو انجام شده و با خط قديمى كوفى بدون نقطه و حركت صورت گرفته است. و از ديگر ميراث فرهنگى, قرآن امام جعفر صادق (ع) است و در كنار اين مجموعه نفيس, قرآنهاى فراوان و ارزشمند ديگرى, مانند قرآن اهدايى از سوى هند به طول ١٧٥ و عرض ٦٥ سانتيمتر است و محفظه آن از نقره آميخته با طلا و ياقوت است. همچنين دهها قرآن اهدا شده به خلفا و سلاطين و پادشاهان مصر, بويژه در دوره مماليك و عثمانيها. مختصر اينكه مجموعه قرآنهاى خطى فوق, مهمترين و با ارزشترين قرآنهاى خطى باقيمانده و موجود است.
در كنار اين قرآنها, دهها كتاب خطى, از جمله به زبان فارسى, موجود است. مثلاً البخارى و مسلم و كتاب العين و الطب از ابن سينا و نسخه اصلى كليله و دمنه. سالن مطالعه
اين سالن در اطراف ساختمان كشيده شده است, خواننده به آسانى مى تواند از كتابها استفاده كند و سپس به محل خود بازگرداند. بخش فهرستها در اين سالن قرار گرفته است كه فهرست مؤلفين, عناوين و موضوعات مصنفين است. ايجاد تسهيلات ويژه براى اعضاى كتابخانه به صورت اتاقكهاى مخصوص مطالعه و دور از سر و صدا و شلوغى كتابخانه, از جمله مزاياى كتابخانه است و خواننده مى تواند كتابهاى مورد نياز خود را تا فرداى آن روز در آن اتاقك گذاشته و به كرات استفاده كند.
از جمله واحدهاى اين سالن, قسمت ويژه مطبوعات ادوارى مصر است كه از ابتدا آرشيو شده است. در اين قسمت قديميترين روزنامه عربى به نام الوقائع المصريه به سال ١٨٤٧ به چشم مى خورد. همچنين اين قسمت به چاپ نمايه اى از كليه مطبوعات مصر بر حسب تاريخ نشر اقدام كرده است. سالن مخطوطات
چنانكه قبلاً ذكر شده, اين كتابخانه مشتمل بر مخطوطات ارزشمندى است كه تعداد آنها به بيش از پنجاه و دو هزار نسخه مى رسد. از جمله آنها مى توان به دست نوشته هاى اصلى امام غزالى و صدها نسخه خطى فارسى و تركى مطلا شده اشاره كرد.
كتيبه هايى كه تاريخ آنها به سال ٨٦ و ٩٠ و ٩١ هجرى برمى گردد, در كنار اين مخطوطات خودنمايى مى كند. اين كتابخانه به منظور حفظ كتابهاى خطى از نابودى و گزند حوادث, اقدام به تهيه ميكروفيلم كرده كه تاكنون بالغ بر چهل و هشت هزار نسخه آن موجود است. قابل توجه است كه اين فيلمها در دسترس پژوهشگران و متخصصين قرار داده مى شود. مخطوطات عربى توأم با نقاشى, مانند البطره لابن الاحنف به تاريخ ٥٦٠ قمرى و الاغانى از ابوالفرج اصفهانى و نيز صدها كتاب خطى ارزشمند, از جمله نسخه خطى بوستان سعدى كه براى آن دو ميليون دلار قيمتگذارى شده, در اين بخش نگهدارى مى شود. كتابخانه مذكور در مقابل ارسال ميكروفيلمهاى مورد نياز به كشورهاى خارجى, نسخه هاى خطى مورد نياز خود را از آنها دريافت مى كند. سالن هنر و موسيقى
اين سالن مشتمل است بركتابهاى تخصصى كه به نحوى به هنر مربوط مى شود و نيز نمايشگاه دائمى از هنرهاى مختلف. اما سالن موسيقى كه بزرگترين كتابخانه موسيقى مصر تلقى مى شود, دربرگيرنده قديميترين صفحه هاى موسيقى مصر و صفحه هاى كلاسيك جهان, چون بتهون و باخ و چايكوفسكى و فاكنر و… است. همچنين صفحات قديمى هنرمندان برجسته مصرى, از قبيل سيد درويش و عبده الحامولى و… در اين مجموعه نگهدارى مى شود. در اين سالن بسيارى از قاموسها و فرهنگها و كتابهاى هنرى و بيش از پنجهزار صفحه گرام (ترانه) و ده هزار نوار كاست موسيقى و دستگاههاى ضبط موزيك, براى استفاده و امكانات جانبى ديگر موجود است. در سالن مذكور بخشى به نام توفيق الحكيم, تقريباً نيم نمايشگاهى از لوازم شخصى و برخى از كتابهاى ادباى برجسته مصر, از قبيل توفيق الحكيم, عباس محمود عقاد, طه حسين, عبدالرحمن الرافعى و احمد زكى است. بخش تحقيق
دارالكتب, صرفاً يك كتابخانه عادى نيست; بلكه به مثابه مؤسسه تحقيقاتى نيز عمل مى كند و در برگيرنده مراكز علمى مصر, از قبيل مركز تحقيق التراث, مركز تاريخ معاصر مصر, مركز توسعه كتاب, مركز ترميم و پژوهشهاى شيميايى است. از اين رو بخش تحقيق آن تاكنون بسيارى از كتابهاى مادر و مهم را از قبيل اغانى ابوالفرج اصفهانى, صبح الاعشى از قلقشندى, نهاية الادب از نويرى و تفسير قرطبى و ديوان مهيار ديلمى و دهها نسخه اصلى ديگر را تصحيح و منتشر كرده است.
دارالكتب داراى بيست و شش كتابخانه عمومى و فرعى در سراسر قاهره است كه تحت نظارت مديريت اين كتابخانه كار مى كند و سه كتابخانه آمريكايى با هشت هزار نسخه كتاب از جمله آنهاست. خاطرات
از نكات خاطره آميز اين كتابخانه به هنگامى كه در باب الخلق قاهره واقع شده بود, اين بود كه تا دهه ١٩٣٠ پاى هيچ زنى به آن نرسيده و وارد نشده بود. در آن زمان دانشكده ادبيات افتتاح شد و با ورود دختران به اين دانشكده, كتابخانه مذكور نيز در انتهاى سالن مطالعه خود فقط چهار صندلى براى استفاده بانوان اختصاص داد.
در مقابل كتابخانه, قهوه خانه مشهورى قرار داشت كه افراد و شاعرانى چون حافظ ابراهيم و برخى از دوستانش امثال منفلوطى, عقاد, مازنى, طه حسين, توفيق البكرى, احمد شوقى, احمد زكى و… در آن رفت و آمد مى كردند.
با افزوده شدن كتابهاى جديد, مسؤولين مجبور شدند آنها را در فقسه هايى كه بدين منظور تهيه كرده بودند, انتقال و نگهدارى كنند. در پايان دهه پنجاه ميلادى طى صدور حكمى از سوى دولت, تأسيس ساختمان جديدى براى دارالكتب در منطقه رملة بولاق در ساحل رود نيل در مساحتى قريب به پانزده هزار متر مربع صادر شد كه مجموعه اى از كارشناسان و مهندسان مشهور جهان و مصرى بر ساخت آن نظارت داشتند.
كلنگ سنگ بناى اين ساختمان در سالگرد انقلاب در ١٩٦١ زده شد و پس از پايان در سال ١٩٦٩ كليه كتب و… به آنجا نقل مكان داده شد.
در سال ١٩٧١ طى حكمى, اين كتابخانه به هيأت عمومى كتاب ضميمه شد. از اين رو دارالكتب ساختمان را مشتركا با هيأت عمومى تقسيم كردند. اما ساختمان قديمى كتابخانه در باب الخلق به كتابخانه مركزى و عمومى شهر قاهره تبديل گرديد.
در خلال سالهاى اخير دكتر سمير سرحان, رئيس شوراى عمومى كتاب, تلاشها و مساعى فراوانى در زمينه نشر و بسط كتاب و گسترش كتابخانه ها مبذول داشته است.
چنانكه ياد شد, كليه كارمندان و پرسنل ادارى و ديگر كاركنان اين كتابخانه ها از ميان تحصيل كرده ها و مشتاقان به كتاب و تحقيق برگزيده مى شوند و آقاى دكتر امين عبدالمجيد, برنده جايزه ايرانى موقوفات دكتر محمود افشار در زمينه نشر و بسط زبان فارسى در خارج, از جمله كاركنان اين كتابخانه است. منبع: روزنامه الحياه شماره ١٠٢٧٨ مورخ ٢٦/٢/١٩٩١.