آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦

به مناسبت صدمين شماره
فاطمى سيد حسن


دوازده سال پيش, پس از چند سال تحصيل در درس خارج حوزه, ادامه تحصيل را براى خود سودمند نمى ديدم. چيزى نمانده بود در زمره كسانى در آيم كه هنگام خروج از خانه, نمى داند به كجا مى روند. به ناچار بدون هيچ علاقه به شغل معلّمى در آزمون استخدامى آموزش و پرورش شركت كردم و از كنار گذاشتن آموخته هايم در حوزه غصّه مى خوردم. تا آن موقع, نه تنها مقاله اى ننوشته بودم, بلكه اهل مجله خواندن هم نبودم. با الگوبردارى از نقدى, من هم به كتابى فقهى نقد نوشتم و به دفتر آينه پژوهش بردم.١ حجت الاسلام والمسلمين مهدوى راد با ديدن آن نوشته بلبشو پى به دو امر پى برد: تازه كار بودنم و داشتن استعداد نويسندگى. لذا بنده را مورد لطف قرار مى دادند. البته آن مقاله در جاى ديگر چاپ شد و به نظرم اولين مقاله در آينه پژوهش, دومين نوشته ام باشد. پس از آن, قضيه آموزش و پرورش را دنبال نكردم و همكارى ام با آينه پژوهش تاكنون ادامه دارد. خرسندم كه در اين مدت از اين جانب شش كتاب و حدود ١٥٠ مقاله ـ به نام خودم يا مستعار يا بى امضا ـ نشر يافته است. مطمئنّم در مورد شخص من پيشرفت علمى ام در اين مدت, بيش از ده برابر تحصيلم در حوزه يا دانشگاه بوده است.
با توجه به اينكه يكى از ده ها نفرى هستم كه آينه پژوهش زمينه رشد آنها را فراهم كرده است, به عنوان اداى دين, پاره اى از موفّقيّت هاى اين مجله و عوامل آن را ـ در حد آشنايى با شماره هايى كه ديده ام ـ برمى شمرم:
١ . تا آنجا كه مى دانم اين مجله نقد كتاب را در حوزه علميه ترويج داد. اگر پيش از آن هم به نقد پرداخته مى شد, كم رنگ بوده است.
٢ . آينه پژوهش تريبون آزاد است. نويسندگان با افكار مختلف و با ذوق هاى گوناگون و حتى با نثرهاى متفاوت در آن قلم مى زنند. دست اندركاران برخى مجلات, تنها تمايل به چاپ مقالاتى دارند كه مطابق سليقه آنها باشد و گاه آن قدر اعمال سليقه مى كنند كه گويى يك نفر قلم به دست گرفته و سرتاسر مجله را نوشته است و لذا اين نشريات خواننده كمترى دارند, اما آينه پژوهش مقالات با ذوق هاى مختلف را در خود جاى مى دهد و اين سبب جلب خوانندگان گوناگون شده است.
ييكدستى نثر و ويرايش, قابل قبول است, اما چون هر مقاله حكم كتاب و رساله مستقل دارد, رعايت يكدستى را بايد در هر مقاله جداگانه رعايت كرد.
٣ . هر انسان با فضل ,گرايش هاى فكرى خاصى دارد. مسئولان آينه پژوهش گرايش خود را در نشريه اعمال نمى كنند; به گونه اى كه با مطالعه آن نمى توان به خط فكرى دست اندركاران پى برد و آشنايان با افكار آنها اطلاعات خود را از طريق مجله به دست نياورده اند.
٤ . جسارت و گستاخى مسئولان به ويژه سردبير محترم در خور ستايش است. جالب است, از اينكه خودشان هم مورد انتقاد قرار گيرند, ابا ندارند. به ياد دارم به مناسبتى, در نامه اى عصبانيّتم را از دست اندكاران مجله اظهار داشتم و چون حدس مى زدم چاپ نشود, در نهايت تندى نوشتم. اما همان نامه بدون تصرّف چاپ شد.٢
٥ . بناى مجله, عدم تصرف در مقالات حتى به حذف است. به عبارت ديگر در نوشته هاى ديگران فضولى نمى كنند و اگر تصرف را لازم بدانند, از چاپ خوددارى مى كنند يا به عهده نويسنده مى گذارند. متأسفانه برخى مجلات, مقالات ديگران را آن قدر تكّه پاره مى كنند كه گاه به معناى بازى با آبروى نويسندگان است.
٦ . در عين حال كه آينه پژوهش نشريه اى حوزوى است, مخاطبان دانشگاهى را هم جلب كرده, ايشان نيز در آن قلم مى زنند.
٧ . پرهيز از شخصيت تراشى ويژگى ديگر مجله است.
٨ . با اينكه چندين سال از چاپ آن مى گذرد, نه تنها در زمره مجلات فسيل شده در نيامده, بلكه همچنان جاذبه, نشاط و پويايى خود را حفظ كرده است.
برخى مجلات در ابتدا با استقبال زياد روبه رو مى شوند, اما به محض آمدن رقيب, خوانندگان خود را از دست مى دهند. پس از به ميدان آمدن آينه پژوهش, مجلات مشابه متعدد پا به عرصه مطبوعات گذاشتند, اما اين مجله همچنان در پيش است.
٩ . نوع مقالات از پختگى بالا برخوردارند و از پذيرش نوشته هاى سبك وزن بدون رودربايستى خوددارى شده است.
١٠ . چاپ به موقع يا با تأخير مقبول, ويژگى ديگر مجله است كه نشان از نظم دست اندركاران و اقبال نويسندگان به آن دارد. پاسخ به سؤالات در نامه:
١. چه تعداد از شماره هاى مجله را ـ تقريباً ـ مطالعه كرده ايد؟
حدود چهل شماره را ديده ام.
٢. چه بخش ها و چه نوع مقالاتى از مجله براى شما جذابيت بيشترى داشته است؟
نقد كتاب كه البته هرچه تندتر باشد, جاذبه آن بيشتر است, سپس نامه ها و نيز درگذشتگان.
٣. چه نوع بحث ها, مقالات و يا بخش هايى را لازم مى دانيد بر صفحات مجله افزوده شود؟
مناسب است از هم اكنون برنامه ريزى شود كه در دويستمين شماره با تهيه فهرست هاى فنى بتوان ادعا كرد كه اين مجموعه, دايرةالمعارف كتاب هاى اسلامى است. اگر با اين ديد به مجله نگريسته شود, موضوعات و بخش هاى جديدى نمود پيدا خواهد كرد; مانند معرفى اين موارد: كتاب شناسان برجسته, نقدنويسان بزرگ, مجلات ويژه كتاب شناسى, كتابخانه هاى مهم از گذشته تا حال و… .
پس از چاپ راهنماى آينه پژوهش معلوم شد بسيارى از كتاب هاى مهم در آن معرفى نشده اند. به مرور كتاب هاى مهم به اهلش سفارش داده شود تا آنها را نيز معرفى و نقد كنند.
اگر در موضوعى مانند كتابخانه هاى مهم, به اندازه كافى در كتاب ها و مجلات ديگر كار شده, مى توان با ارائه كتاب شناسى ها و مقاله شناسى هاى مربوط, خواننده را به آنها ارجاع داد. به هرحال اين دويست شماره, به گونه اى تهيه شود كه خواننده هنگام مراجعه به اين مجموعه, دست خالى نماند.
٤. چه نقدهايى را متوجّه شماره هاى گذشته مى دانيد؟
نقد برخى كتاب ها تند است; به گونه اى كه صاحب كتاب حس مى كند به حيثيّت او لطمه وارد شده است; در حالى كه مى توان نقد را به گونه اى نوشت كه به حيثيّت افراد لطمه وارد نشود. مى گويند: در پاره اى كشورها نقد مايه افتخار نويسنده كتاب است. اما تا زمانى كه اين امر در كشور ما جايگاه خود را نيافته, نوشتن پاره اى مطالب به صلاح نيست; هرچند ممكن است برخى آن قدر به بيراهه رفته باشند كه استحقاق نگه داشتن حرمت نداشته باشند. ممكن است افرادى آن قدر علوم اسلامى را به بازى گرفته باشند كه ريختن آبرويشان از اوجب واجبات باشد,ولى بايد در تعيين مصداق, احتياط لازم را به خرج داد.
٥. بايسته هاى پژوهش.
الف) مقاله هاى ارزنده اى در سراسر آينه پژوهش پراكنده اند. چاپ آنها در كتاب هاى مستقل مناسب خواهد بود. يكى از بخش هاى جالب در اين دوره كه بيش از نود درصد مطالب آن دست اول است, بخش (درگذشتگان) است كه اگر به صورت كتاب در آيد, مفيدتر خواهد بود.
ب) امروزه بسيارى از كسانى كه به نويسندگى در حوزه فرهنگ اسلامى رو آورده اند, آشنايى لازم با زبان عربى ندارند و لذا ناچارند از منابع فارسى دست چندم استفاده كنند و اين سبب مى شود به مرور ناراستى ها در فرهنگ اسلامى راه يابد. ديگر اينكه درك معناى پاره اى از عبارات عربى براى آشنايان با اين زبان هم دشوار است. لازم است مؤسسه اى تأسيس گردد و وظيفه آن ترجمه متون كهن اسلامى باشد.
ج) نشر همه شماره هاى آينه پژوهش در لوح فشرده, منبعى سودمند براى پژوهشگران خواهد بود.
د) بخشى از قواعد ويرايش تنها با مطالعه متن توسط ويراستار عملى است, اما پاره اى از آنها را مى توان با دستورهاى كامپيوترى عملى كرد, با اين توضيح كه پس از تايپ نوشته, با دستورى به كامپيوتر هر جا مثلاً (آنچه كه) تايپ شده, به (آنچه) تغيير مى يابد. در اين بين بعضى تعابير مانند فعل ها بايد به گونه هاى مختلف به كامپيوتر داده شوند; مثلاً (آتش گشودن) به (تيراندازى كردن) تغيير مى يابد. اما صيغه هاى مختلفى چون (آتش گشودند) به (تيراندازى كردند) نيز بايد به برنامه داده شود.
همه واژه هايى از اين دست ـ كه شايد به پنج هزار مورد برسد ـ در يك برنامه طراحى مى شود و با يك فرمان, برنامه به صورت خودكار همه فايل را جست وجو كرده, واژه هاى صحيح را جايگزين مى كند.
كتاب هاى غلط ننويسيم تأليف ابوالحسن نجفى و بربال قلم تأليف سيد ابوالقاسم حسينى (ژرفا) در اين زمينه مى توانند مفيد باشند.
اين برنامه علاوه بر آنكه كار ويراستار را كم مى كند, مشكل در رفتن ايرادات از زير دست ويراستار را تا حد زيادى برطرف مى كند.
در خور ذكر است كه قسمت هايى در برنامه word طراحى شده است كه براى اين امر مى تواند مفيد باشد و مى توان الفاظ گردآورى شده جهت ويرايش را به آن ضميمه كرد.
چند طرح را با تفصيل بيشتر تقديم مى كنم: نرم افزار امام حسين(ع)
در ميان ائمه اطهار(ع) بيشترين تأليف و نشر مربوط به امام حسين(ع) است و توجه فراوان عوام و خواص به ماجراى كربلا سبب راه يافتن تحريفات زياد در تاريخ اين حادثه بزرگ شده است. بنابراين تهيه نرم افزارى شامل متون مربوط به اين واقعه, لازم است. آنچه در اين نرم افزار گرد مى آيد, به دو بخش تقسيم مى شود: الف) متون تا ابتداى قرن دهم
١. عبارات همه كتاب هايى كه تمام يا بخش مستقلى از آنها به موضوع مورد نظر مربوط اند و پيش از قرن دهم تدوين شده اند, در اين مجموعه گرد مى آيند.
٢. كتاب هايى كه براى بخش اول مد نظرند, عبارت اند از:
اثبات الوصيه, مسعودى;
احتجاج, طبرسى;
اخبار الطوال, دينورى;
ارشاد, شيخ مفيد;
استيعاب, ابن عبد البر;
اسد الغابه, ابن اثير;
اصابه, ابن حجر;
اعلام الورى, طبرسى;
اغانى, ابوالفرج اصفهانى;
اقبال الاعمال, سيد بن طاووس;
امالى, شيخ صدوق, مفيد, طوسى و شجرى;
امامه و سياسه, ابن قتيبه;
انساب الاشراف, بلاذرى;
بدايه و نهايه, ابن كثير;
بستان الواعظين, ابن جوزى;
بصائر الدرجات, محمّد بن حسن صفار;
بغية الطلب, ابن عديم;
بلاغات النساء, ابن ابى طيفور;
بلد الامين, كفعمى;
تاريخ الاسلام, ذهبى;
تاريخ طبرى;
تاريخ مدينة دمشق, ابن عساكر;
تاريخ يعقوبى;
تحف العقول, ابومحمد حسن حرانى;
تذكرة الخواص, سبط ابن جوزى;
تسلية المجالس, محمّد بن ابى طالب;
تسمية من قتل مع الحسين(ع), فضيل بن زبير;
تهذيب التهذيب, ابن حجر;
تهذيب الكمال, مزى;
ثقات, ابن حبان;
جامع الاخبار;
حدائق ورديه, حميد بن احمد;
حياة الحيوان الكبرى, دميرى;
خرائج و جرائح, قطب راوندى;
درر السمط فى خبر السبط, ابن ابار;
دلائل الامامه, طبرى;
ذخائر العقبى, محب طبرى;
ذوب النضار, ابن نما;
رأس الحسين, ابن تيميه;
رجال شيخ طوسى;
الرد على المتعصب العنيد, ابن جوزى;
روضة الواعظين, محمد بن على فتال;
سير اعلام النبلاء, ذهبى;
شرح الاخبار, قاضى نعمان;
عقد الفريد, ابن عبد ربه;
علل الشرايع, شيخ صدوق;
عمدة الطالب, ابن عنبه;
فتوح, ابن اعثم;
الفصول المهمه, ابن صباغ;
فضائل الصحابه, احمد بن حنبل;
فضل زيارة الحسين, محمّد بن على شجرى;
كافى, محمّد بن يعقوب كلينى;
كامل الزيارات, ابن قولويه;
الكامل فى التاريخ, ابن اثير;
كتاب الطبقات الكبير, ابن سعد;
كشف الغمه, اربلى;
كفاية الاثر, خزاز;
كفاية الطالب, گنجى;
لهوف, سيد بن طاووس;
مثير الاحزان, ابن نما;
مجموعه نفيسه;
مروج الذهب, مسعودى;
مزار, شهيد اول;
مزار, شيخ مفيد;
مزار, محمد بن مشهدى;
مستدرك, حاكم نيشابورى;
مصباح المتهجد, شيخ طوسى;
مصباح, كفعمى;
مصنف, ابن ابى شيبه;
مطالب السئول, محمد بن طلحه;
معانى الاخبار;
معجم شعراء الحسين(ع), جعفر هلالى;
معجم كبير, طبرانى;
مقاتل الطالبيين, ابوالفرج اصفهانى;
مقتل الحسين, خوارزمى;
مناقب كوفى;
مناقب ابن شهر آشوب;
منتظم, ابن جوزى. ب) متون از قرن دهم
١. از قرن دهم به بعد كتاب هاى زيادى در مورد امام حسين(ع) تدوين شده و نيز تحريفات زيادى در مورد حادثه عاشورا به بعضى كتاب ها راه يافته است و از سوى ديگر نشر اين قبيل كتاب ها سبب نشر اكاذيب مى شود. بنابراين كتاب هايى از اين برهه از زمان گزينش مى شوند كه داراى تحليل هاى قابل توجه باشند و بناى نويسنده بر نياوردن اخبار محرّف باشد; هرچند همه تحليل ها و نقل ها مورد تأييد همگان نباشد.
٢. كتاب هايى كه براى اين بخش فعلاً مد نظر است, عبارت اند از:
ابصار العين فى انصار الحسين, سماوى;
اربعين حسينيه, ميرزا محمد ارباب;
الاستشفاء بالتربة الحسينية, كلباسى;
اسرار جانكاه, برقعى(ترجمه نهضة الحسين);
اسرار شهادة آل الله, محمدباقر طباطبايى;
اصدق الاخبار في… . , سيد محسن امين;
اصول المعرفة فى شرح دعاء العرفة, بحرانى;
اعيان الشيعه, سيد محسن امين;
اقناع اللائم فى مآتم الحسين, سيدمحسن امين;
الامام الحسين, عبدالله علايلى;
الامام الحسين فى احاديث الفريقين, ابطحى;
الامام الحسين و اصحابه, فضل على قزوينى;
انصار الحسين(ع), محمدمهدى شمس الدين;
بحار الانوار, علامه مجلسى;
البكاء للحسين, سيد حسن ميرجهانى;
پرتوى از عظمت حسين, لطف الله صافى;
پس از پنجاه سال, جعفر شهيدى;
تاريخ كربلا و حائر الحسين(ع), كليددار;
تحقيق در باره اول اربعين حضرت سيدالشهداء(ع), قاضى طباطبايى;
ترجمه التنزيه لاعمال الشبيه, جلال آل احمد;
ترجمه موسوعة كلمات الحسين;
تعزيه در ايران, صادق همايونى;
التنزيه لاعمال الشبيه, سيد محسن امين;
ثورة الحسين, محمد مهدى شمس الدين;
حماسه حسينى, شهيد مطهرى;
حياة الامام الحسين(ع), باقر شريف قرشى;
خصائص حسينيه, شيخ جعفر شوشترى;
دائرة المعارف ها و مدخل هاى مربوط;
الدر النضيد فى مراثي… , سيد محسن امين;
ذريعه, آقابزرگ (از كتاب شناسى تاريخى امام حسين(ع) تأليف محمد اسفنديارى);
زفرات الثقلين فى مآتم الحسين, محمودى;
سرگذشت كتاب شهيد جاويد, رضا استادى;
سيرتنا و سنتنا, علامه امينى;
شفاء الصدور فى شرح زيارةالعاشور, تهرانى;
شهيد آگاه, لطف الله صافى;
شهيد جاويد, صالحى نجف آبادى, (با نقدها);
عبرات المصطفين فى مقتل الحسين, محمودى;
قمقام زخّار, فرهاد ميرزا;
كتاب شناسى امام حسين(ع), صفرعلى پور;
كتاب شناسى امام حسين(ع), نجفقلى حبيبى;
كتاب شناسى تاريخى امام حسين(ع), محمد اسفنديارى;
كتاب شناسى عاشورا, محمّد حيدرى قاسمى;
لواعج الاشجان, سيد محسن امين;
لؤلؤ و مرجان, ميرزا حسين نورى;
المجالس السنيه, سيد محسن امين;
المجالس الفاخره, سيد عبدالحسين شرف الدين;
مسند الامام الشهيد, عزيز الله عطاردى;
مع الركب الحسينى من المدينه الى المدينه;
معالم المدرستين, علامه عسكرى;
معجم شعراء الحسين, هلالى;
معجم كتب ومؤلفين امام حسين, موسوى;
مقاله شناسى امام حسين(ع), خانه پژوهش قم;
مقتل الامام الحسين, محمّد رضا طبسى;
مقتل الحسين به روايت شيخ صدوق, صحتى;
ملحقات احقاق الحق, مرعشى نجفى;
منتهى الآمال, حاج شيخ عباس قمى;
موسوعة الامام الحسين(ع), دارالحديث;
موسوعة كلمات الحسين, پژوهشكده باقرالعلوم;
نگاهى به حماسه حسينى, صالحى نجف آبادى;
نهضة الحسين, سيد هبةالدين شهرستانى;
وقايع الايام, ملاعلى واعظ تبريزى. يادآورى
١. در اين مجموعه هر آنچه به آن امام همام, ارتباط مستقيم يا غير مستقيم دارد, مى گنجد, اعم از: پيش گويى ها, فضايل و مناقب امام(ع) و ياران, سخنان حضرت, اخبار مربوط به حادثه كربلا, قيام مختار, بارگاه حضرت, شرح حال دشمنان و… .
٢. اخبار كتاب هايى كه دسته بندى موضوعى ندارند, جمع آورى نمى شوند; زيرا انتخاب اخبار مربوط, فرصت زيادى را مى طلبد, مگر روايات مورد نظر در اين قبيل كتاب ها به وسيله محققى جمع شده باشد.
٣. كتاب هايى مثل تاريخ طبرى كه تنها بخشى از آنها به موضوع مورد نظر مربوط اند, تنها همان قسمت گزينش مى شود, به اضافه مقدمه محقق و نويسنده.
٤. متون به فارسى برگردانده نمى شوند, اما آنها كه ترجمه شده اند, در اين مجموعه مى آيند.
٥. علت متروك ماندن برخى نرم افزارها عدم آشنايى محققان با آنها است. جا دارد برنامه نويسى اين نرم افزار مطابق با يكى از نرم افزارهايى باشد كه محققان با كار كردن با آن آشنا هستند; مانند مكتبة اهل البيت(ع).
٦. در عمل زواياى ديگرى نيز فرارو قرار خواهد گرفت و اين طرح تكميل تر خواهد شد. تاريخ حيات اعلام
يكى از مشكلات پژوهشگران, عدم دسترسى آسان به تاريخ حيات بسيارى از اعلام است و منابع شرح حال نگارى هرچند به تاريخ هاى تولد يا وفات اشاره كرده اند, اما در بسيارى مواقع, محقق ناچار است شرح حال مبسوطى را مطالعه كند تا شايد به تاريخ مورد نظر دست يابد. مشكل ديگر در منابع شرح حال نگارى عدم جامعيت آنها است و ديگر اينكه غالباً به معرفى قشر خاصى مثل راويان يا نويسندگان پرداخته اند. بنابراين جا دارد اعلام بدون در نظر گرفتن تخصص, مذهب, وطن و… جمع آورى شوند و تاريخ حيات آنها در كتابى با رعايت نكات زير مشخص گردد:
١. اعلامى كه سال تولد يا فوت آنها معلوم است, درج مى گردد و در غير اين صورت عصر آنها مشخص مى شود و اگر اين هم معلوم نبود, نام آنها بدون مشخص كردن تاريخ حيات مى آيد.
٢. چينش اسامى به ترتيب الفبا است. كسى كه به چند نام شهرت دارد, همه آنها ذكر مى شوند; ولى مشخصات, ذيل نام كوچك مى آيد و بقيه موارد به آنجا ارجاع داده مى شوند.
٣. طرح هايى كه فرصت زيادى را مى طلبند, به دلايل متعدد, معمولاً به انجام نمى رسند يا اينكه دوباره كارى ها, عدم يكدستى و نقص هاى ديگر در آنها راه مى يابند. لذا براى اينكه اين طرح, زمان زيادى را به خود اختصاص ندهد, موارد زير رعايت مى گردد:
الف) در اين مجموعه, شرح حال افراد درج نمى شود, بلكه تنها به ذكر تاريخ تولد و فوت يا عصر اشخاص بسنده مى گردد; اما براى عدم اشتباه با فرد ديگر, نام پدر و جد اول و برخى ويژگى ها ذكر مى شود; مثلا اگر نويسنده است, نام كتاب هاى او مى آيد.
ب) اظهار نظرى در مورد صحت يا عدم صحت نام ها, تاريخ حيات ها, انتساب ها و… نمى شود; بلكه آنچه در كتاب ها آمده, با اختلاف نظرها ضبط مى گردد.
ج) معمولاً در شرح حال هر شخص, نام هاى ديگر نيز مشاهده مى شود. اين گونه نام ها گرد نمى آيند; بلكه اسم هايى كه تيتر شده اند, مورد توجه هستند.
د) پيش بينى مى شود ذكر منبع, دست كم يك سوم بلكه نيمى از حجم كتاب را به خود اختصاص دهد و نيز ذكر آن, دقت و وقت زيادى را مى طلبد. لذا از ذكر مأخذ خوددارى مى شود.
هـ) يكى از مشكلات اين پروژه, مواجه شدن با اسم هاى تكرارى فراوان است. لذا حتى الامكان كتاب هايى براى شناسايى اعلام انتخاب مى شوند كه اين مشكل كمتر به وجود آيد.
و) پس از دست يافتن به مشخصات شخصى از كتابى, اگر همان نام در كتاب ديگر نيز يافت شد, شرح حال در كتاب دوم مطالعه نمى شود تا اگر مثلاً تاريخ وفات متفاوت است, درج گردد, مگر مشخصه مهمى مانند تاريخ وفات, از كتاب قبل به دست نيامده باشد و احتمال وجود آن در كتاب دوم باشد. مقايسه اسامى در كتاب هاى اعيان الشيعه و طبقات شيخ آقابزرگ, اهميت اين بند را بيشتر نشان مى دهد.
ز) اگر با نام هاى مختلفى برخورد شد كه بديهى است براى يك نفرند, مشخصات ذيل يك نام مى آيد و موارد ديگر به آن ارجاع داده مى شوند. اما اگر اين امر بديهى نبود, تحقيقى صورت نمى گيرد كه آيا اين نام ها براى يك نفرند يا چند نفر. در اين موارد تمام نام ها جداگانه ,با مشخصات ذكر مى شوند.
گذشته از اينكه اين قبيل بررسى ها فرصت زيادى را مى طلبند و احتمال خطا در نتيجه گيرى وجود دارد, هدف اين اثر, نشان دادن تاريخ حيات اشخاص است, اما اينكه نام او به صورت هاى ديگر هم مضبوط است يا خير, اين پژوهش عهده دار آن نيست.
٤. براى شناسايى اعلام, از حدود چهل كتاب مهم استفاده مى شود و يافت نشدن نامى در اين مجموعه, نشان دهنده يافت نشدن آن در اين چهل كتاب است. كتاب هاى زير به عنوان منابع اين پژوهش پيشنهاد مى شود و در عمل, ممكن است كتاب هاى مناسب تر ديگرى نيز شناسايى شوند يا بعضى از موارد مذكور كنار گذاشته شود:
احوال و آثار خوشنويسان;
اعلام, زركلى;
إعلام بمن فى تاريخ الهند من الأعلام;
اعلام المكيين من القرن ٩ الى القرن ١٤;
اعلام النساء المؤمنات, محمّد الحسون;
اعيان الشيعه, سيد محسن امين;
پژوهشگران معاصر ايران, هوشنگ اتحاد;
تاريخ رجال ايران, مهدى بامداد;
تحفة الازهار, ضامن بن شدقم;
تذكرة الشعراء, نصرآبادى;
تراجم الرجال, سيد احمد حسينى;
تهذيب الكمال, مزى;
دانشمندان آذربايجان, محمدعلى تربيت;
دانشنامه امام على(ع);
دانشنامه زنان فرهنگساز, پوران فرخزاد;
زنان شاعر ايران, مهرى شاه حسينى;
سخنوران نامى معاصر ايران, برقعى;
سير اعلام النبلاء, ذهبى;
شعراء الغرى او النجفيات, على خاقانى;
طبقات اعلام الشيعه, شيخ آقابزرگ;
فرهنگ بزرگان اسلام و ايران, آذر تفضلى;
فرهنگ سخنوران, خيام پور;
فرهنگ معين (بخش اعلام);
كواكب مشرقه, سيدمهدى رجايى. استفاده از اين كتاب سبب بى نيازى از اين كتاب ها در انساب مى شود: الاصيلى, انساب سمعانى, الفخرى, لباب الانساب, منتقلة الطالبيه;
گنجينه دانشمندان, شريف رازى;
مجله آينه پژوهش, بخش درگذشتگان;
مجمع الفصحاء, رضا قلى خان هدايت;
مرجع, پارسا;
مشاهير علماء الامصار, ابن حبان;
مطلع انوار(علماى هند وپاكستان), صدرالافاضل;
معجم المؤلفين, عمر رضا كحاله;
معجم رجال الحديث, آيت الله خويى;
معجم شعراء الحسين(ع), جعفر هلالى;
المنجد (بخش اعلام);
مؤلفين كتب چاپى, خانبابا مشار;
موسوعة مؤلفى اماميه, مجمع فكر اسلامى;
ميزان الاعتدال, ذهبى;
نامه دانشوران ناصرى;
وافى بالوفيات, صفدى.
٥. تاريخ حيات چند شخصيت به عنوان نمونه ذكر مى گردد:
حر بن يزيد بن ناجيه رياحى, … ـ ٦١
از شهداى كربلا.
شيخ بهايى: محمّد بن حسين بن عبدالصمد بهايى
شيخ الطايفه: محمّد بن حسن بن على طوسى
شيخ طوسى: محمّد بن حسن بن على طوسى
محمّد بن حسن بن على طوسى, ٣٨٥ ـ ٤٦٠
معروف به شيخ طوسى و شيخ الطايفه و نويسنده كتاب هاى استبصار, امالى, تبيان, تهذيب الاحكام, خلاف, رجال, عدة الاصول, الغيبه, فهرست, مبسوط, مصباح المتهجد, نهايه.
محمّد بن حسين بن عبدالصمد بهايى, … ـ ١٠٣٠ يا ١٠٣١
معروف به شيخ بهايى و نويسنده اثنا عشريه, جامع عباسى, الحبل المتين, كشكول, مشرق الشمسين, مفتاح الفلاح. نرم افزار تراجم
از جمله امور مهم در عرصه تحقيق, آشنايى با شرح حال اعلام است و مشكل اساسى در غالب منابع تراجم ,پرداختن به معرفى قشر خاصى مثل راويان يا نويسندگان است و مشكل ديگر, عدم جامعيت آنها است و نرم افزارهاى موجود نيز اين دو مشكل اساسى را دارند. بنابراين تهيه نرم افزارى كه در آن انواع كتاب هاى تراجم جمع باشند, لازم است. نكاتى در اين زمينه يادآورى مى شود:
١. كتاب ها از تخصص خاصى انتخاب نمى شوند; بلكه از تخصص ها و قشرهاى مختلف گزينش مى شوند, اعم از راويان, نويسندگان, فقها, شاعران, خوشنويسان, ايرانيان, غير ايرانيان, مسلمانان, غير مسلمانان, شخصيت هاى سياسى و….
٢. تك نگارى ها, شرح حال هاى طولانى اند و در اين مجموعه گرد نمى آيند.
٣. فعلاً منابع زير در نظر است و در عمل, كتاب هاى مناسب ترى شناسايى خواهند شد و چه بسا برخى از اين كتاب ها كنار گذارده شوند:
اثر آفرينان, انجمن آثار و مفاخر فرهنگى;
اجازات الحديث, علامه مجلسى;
احوال و آثار خوشنويسان;
اختيار معرفة رجال, شيخ طوسى;
استيعاب, ابن عبد البر قرطبى;
اسد الغابه, ابن اثير;
اسعاف المبطأ برجال الموطأ, سيوطى;
اصابة, ابن حجر;
اعلام, زركلى;
إعلام بمن فى تاريخ الهند من الأعلام;
اعلام الحفاظ و المحدثين, عبدالستار شيخ;
اعلام المكيين من القرن ٩ الى القرن ١٤;
اعلام النساء المؤمنات, محمّد الحسون;
اعلام هجر, هاشم الشخص;
اعيان الشيعه, سيد محسن امين;
اعيان العصر و اعوان النصر, صفدى;
امل الآمل, شيخ حر عاملى;
انساب, سمعانى;
ايرانيون و الادب العربى, قيس آل قيس;
ايضاح الاشتباه, علامه حلى;
بابليات, محمدعلى يعقوبى;
بحر الدم, ابن مبرد;
پژوهشگران معاصر ايران, هوشنگ اتحاد;
تاريخ اسماء الثقات, ابن شاهين;
تاريخ بغداد, خطيب بغدادى;
تاريخ خليفة بن خياط, خليفة بن خياط;
تاريخ رجال ايران, مهدى بامداد;
تاريخ صغير, بخارى;
تاريخ كبير, بخارى;
تاريخ مدينة دمشق, ابن عساكر;
التبيين لاسماء المدلسين, سبط ابن عجمى;
تحفة الازهار, ضامن بن شدقم;
تذكره مدينة الادب, محمّد على مصاحبى;
تذكرة الاولياء, فريدالدين عطار نيشابورى;
تذكرة الحفاظ, ذهبى;
تذكرة الشعراء, نصرآبادى;
تذكرة العلماء, تنكابنى;
تذكره علماى اماميه پاكستان, عارف نقوى;
تذكرة القبور, شيخ عبدالكريم گزى;
تراجم الرجال, سيد احمد حسينى;
تراجم المؤلفين التونسيين, محمّد محفوظ;
تربت پاكان قم, جواهر الكلام;
تسمية من لم يرو عنه غير واحد, نسائى;
تعجيل المنفعة, ابن حجر;
تقريب التهذيب, ابن حجر;
تكملة امل الآمل, سيد حسن صدر;
تلامذة العلامة المجلسى, اشكورى;
تنقيح المقال, مامقانى;
توضيح المشتبه, شمس الدين دمشقى;
تهذيب الانساب, عبيدلى;
تهذيب التهذيب, ابن حجر;
تهذيب الكمال, مزى;
تهذيب المقال, سيد محمد على ابطحى;
ثقات, ابن حبان;
جامع الرواة, محمد على اردبيلى;
جرح و تعديل, رازى;
خلاصة الاقوال, علامه حلى;
داستان دوستان, محمدعلى صفوت;
دانشمندان آذربايجان, محمدعلى تربيت;
دانشمندان و سخن سرايان فارس, آدميت;
دانشنامه امام على(ع);
دانشنامه زنان فرهنگساز, پوران فرخزاد;
دانشنامه مشاهير يزد, محمّد كاظمينى;
درجات رفيعه رجاليه, وحيد بهبهانى;
درجات رفيعه, سيد على خان مدنى;
ذريعه, شيخ آقابزرگ تهرانى;
ذيل تاريخ بغداد, ابن نجار;
ذيل تذكرة الحفاظ, ذهبى;
رجال, ابن داود;
رجال, خاقانى;
رجال, سيد بحر العلوم;
رجال, شيخ طوسى;
رجال, نجاشى;
رجال آذربايجان عصر مشروطيت, مجتهدى;
روضات الجنات, محمّد باقر خوانسارى;
رياحين الشريعه, ذبيح الله محلاتى;
رياض الجنه, زنوزى;
رياض العلماء, عبدالله افندى;
ريحانة الادب, مدرسى تبريزى;
زنان شاعر ايران, مهرى شاه حسينى;
زندگينامه رجال و مشاهير ايران, مرسلوند;
زندگينامه علمى دانشوران, احمد بيرشك;
سخنوران نامى معاصر ايران, برقعى;
سماء المقال فى علم الرجال, كلباسى;
سير اعلام النبلاء, ذهبى;
شعراء الغرى او النجفيات, على خاقانى;
شيخان قم, مينا احمديان;
ضعفاء, ابونعيم اصفهانى;
ضعفاءصغير, بخارى;
ضعفاء كبير, عقيلى;
ضعفاء و متروكين, نسائى;
ضياء الابصار فى ترجمة علماء خوانسار;
طبقات اعلام الشيعه, شيخ آقابزرگ;
طبقات المحدثين باصبهان, ابوالشيخ;
طبقات المدلسين, ابن حجر;
طبقات خليفة بن خياط, خليفة بن خياط;
طبقات كبرى, محمد بن سعد;
طبقات مفسرين شيعه, عقيقى بخشايشى;
طرائف المقال, سيد على اصغر جابلقى;
علل, احمد حنبل;
علماء البحرين;
علماء نجد خلال ثمانية قرون;
علماى معاصر, واعظ خيابانى;
الفايق فى رواة الامام الصادق(ع), شبسترى;
فرهنگ بزرگان اسلام و ايران, آذر تفضلى;
فرهنگ سخنوران, خيام پور;
فرهنگ معين (بخش اعلام);
فرهنگ ناموران معاصر ايران;
فهرست ابن نديم;
فهرست شيخ طوسى;
فهرست شيخ منتجب الدين;
فهرست مستند اسامى مشاهير, كتابخانه ملى;
قاموس الرجال, شوشترى;
قصص العلماء, تنكابنى;
كاروان هند;
كاشف, ذهبى;
الكامل فى ضعفاء الرجال, ابن عدى;
كشف الحجب و الاستار, اعجاز حسين;
كشف الظنون, حاجى خليفه;
الكمال فى رفع الارتياب…;
كنى والقاب, حاج شيخ عباس قمى;
الكواكب النيرات, ابن كيال;
كواكب مشرقه, سيد مهدى رجايى;
گلشن ابرار, سازمان تبليغات اسلامى;
گنجينه دانشمندان, شريف رازى;
لسان الميزان, ابن حجر;
مجروحين, ابن حبان;
مجله آينه پژوهش, بخش درگذشتگان;
مجله نشر دانش, بخش درگذشتگان;
مجمع الفصحاء, رضا قلى خان هدايت;
مختصر المحتاج تاريخ ابن الدبيثى, ذهبى;
مرجع, پارسا;
مشاهير آذربايجان, صمد سردارى نيا;
مشاهير شعراء الشيعه, شبسترى;
مشاهير علماء الامصار, ابن حبان;
مشايخ الثقات, غلام رضا عرفانيان;
مطلع انوار(علماى هند وپاك), صدرالافاضل;
معالم العلماء, ابن شهرآشوب;
معجم المطبوعات العربيه, اليان سركيس;
معجم المؤلفين, عمر رضا كحاله;
معجم المؤلفين و… , مرزوك;
معجم رجال الحديث, آيت الله خويى;
معجم شعراء الحسين(ع), جعفر هلالى;
معرفة الثقات, احمد بن عبد اللّه عجلى;
مفاخر آذربايجان, عقيقى بخشايشى;
مكارم الآثار, معلم حبيب آبادى;
المنجد (بخش اعلام);
مؤلفين كتب چاپى, خانبابا مشار;
موسوعة اعلام المغرب, محمّد;
موسوعة الاعلام, احمد عبدالرزاق;
الموسوعة الميسرة;
موسوعة رجال الكتب التسعة, عبدالغفار;
موسوعة طبقات الفقهاء, جعفر سبحانى;
موسوعة مؤلفى اماميه, مجمع فكر اسلامى;
موضوعات, ابن جوزى;
ميزان الاعتدال, ذهبى;
نامداران تاريخ, عمران على زاده;
نامه دانشوران ناصرى;
نقد الرجال, سيد مصطفى تفرشى;
وافى بالوفيات, صفدى;
وفيات الاعيان, ابن خلكان.
٤. بخش عمده اى از كتاب هاى فوق در نرم افزارهاى مختلف وجود دارند و مى توان از آنها گرفت; يا اينكه چاپ جديد دارند و مى توان تايپ رايانه اى را از طريق ناشر يا نويسنده به دست آورد. در قدم نخست مى توان فعلاً تنها اين كتاب ها را در مجموعه اى به عنوان نسخه اول عرضه كرد و به مرور متن هاى ديگر تايپ شوند و پس از كسب تجربه هاى لازم و اصلاحات احتمالى, نسخه دوم عرضه گردد.
٥. علت متروك ماندن برخى نرم افزارها عدم آشنايى محققان با آنها است. جا دارد برنامه نويسى اين نرم افزار مطابق با يكى از نرم افزارهايى باشد كه محققان با آن آشنا هستند; مانند مكتبة اهل البيت(ع). معجم انساب
در ميان پيامبران الهى, تنها پيروان پيامبر اسلام(ص) به ضبط نام و مشخصات نواده هاى او همت گماشتند و اين اهتمام به قدرى بود كه تبارشناسى به عنوان دانش مستقلى مطرح شد. اگرچه انگيزه اصلى در پديد آمدن اين علم, احترام فوق العاده به پيامبر(ص) و احكام فقهى خاص سادات بوده است, اما ثمرات ديگرى نيز بر اين علم مترتّب است. آن بخش از انساب كه مربوط به قرون اوليه است, يكى از پايه هاى علم رجال به شمار مى رود و نيز در سايه علم انساب, نقش سادات در وقايع سياسى و اجتماعى روشن مى شود.
فراوان شدن سادات و پراكندگى آنها در مناطق گوناگون و كمبود وسايل ارتباطى, دست به دست هم دادند و متأسفانه اين دانش به سردى گراييد و برخلاف گذشته كه علماى بزرگ به اين دانش اهتمام داشتند, آنان نيز ميدان را خالى كردند و با راه يافتن غيرمتخصصان و غير متعهدان در اين عرصه, روز به روز اين دانش به فراموشى بيشتر سپرده شد, به گونه اى كه شنيده شد سودجويانى با گرفتن پول هاى هنگفت, حتى براى غير سادات شجره نامه مى نويسند و آنان به لباس سيادت در مى آيند.
به هر حال عدم توجه لازم به اين دانش, سبب تشتت و اختلاف در نسب نامه ها و سردرگمى نسابه ها شده است; هرچند به نظر نگارنده, اگر تحقيق گسترده صورت گيرد, بسيارى از ابهام ها قابل رفع است.
براى احياى اين دانش, چند پيشنهاد مطرح مى شود:
الف) راه اندازى مجله اى تخصصى در مورد سادات;
ب) تهيه نرم افزارى ويژه كتاب هاى انساب از قرون مختلف;
ج) تدوين كتابى جامع در انساب, به اين صورت كه متون عمده كتاب هاى كهن و قابل اعتماد در انساب و تراجم در اين مجموعه گرد مى آيند.
ذكر نكاتى در تدوين اين اثر, مناسب است:
١. همه نام هاى سادات از قرن نخست تا قرن دهم در اين مجموعه گرد مى آيد.
٢. همه اطلاعاتى كه در معرفى اشخاص, در منابع مختلف وجود دارد بدون تصرف در عبارات منابع كهن, در اين مجموعه گرد مى آيد و در صورتى كه محقق, تحليل يا تذكر خاصى داشت, در پايان متون يادآور مى شود.
٣. جهت عدم اشتباه, هر نامى كه تيتر مى شود, تا جد سوم او ذكر مى گردد.
٤. كتاب الكواكب المشرقة, تأليف حجت الاسلام سيد مهدى رجايى الگوى مناسبى است, با اين تفاوت كه اطلاعات مندرج در اين كتاب برگرفته از چند كتاب محدود است و بايد اطلاعات جامع گردآورى شود و ديگر اينكه مطالب اين كتاب برگرفته از منابع كهن و به قلم مؤلف است; اما در اين طرح پيشنهاد اين است كه در عبارات تصرف نشود. احياى سفرنامه ها
سفرنامه هاى سيّاحان داخلى و خارجى, بخش مهمى از تاريخ سياسى, اجتماعى, جغرافيايى و فرهنگى ما است كه مطالعه و بررسى آنها روشنگر بسيارى از حقايق تاريخى است; اما به شايستگى مورد توجه قرار نگرفته اند و اين كم توجهى سبب شده كه بخشى از امور تاريخى در هاله اى از ابهام باقى بماند و احياى سفرنامه ها باعث زدوده شدن اين ابهام ها است.
چنين ضرورتى برخى كشورها را بر آن داشته تا براى فعاليت متمركز در احياى سفرنامه ها مراكز مستقلى را تشكيل دهد. به نظر مى رسد زمان آن فرا رسيده كه از تشكيل مؤسسات تحقيقاتى با وظايف گسترده دست برداريم تا بتوان به نتايجى قابل توجه دست يافت. كارهاى زمين مانده در مورد سفرنامه ها, تأسيس مركزى در اين خصوص را ايجاب مى كند تا با منحصر كردن فعاليت خود در اين عرصه, بتوان به نتيجه سريع تر و مطلوب تر دست يافت. محدوده فعاليت هاى اين مركز چنين مى تواند باشد:
١. تشكيل كتابخانه تخصصى سفرنامه ها. در اين كتابخانه سفرنامه هاى داخلى, خارجى به زبان هاى مختلف ـ خواه به صورت كتاب باشند يا مقاله در مطبوعات ـ تصوير نسخه هاى خطى, فهرست هاى موجود از سفرنامه ها و كتاب هاى مرتبط ديگر گرد مى آيند.
٢. ترجمه سفرنامه ها. سفرنامه هاى خارجى امتيازاتى دارند كه در عموم سفرنامه هاى داخلى مشاهده نمى شود; از جمله آنها عبارت است از:
الف) نظر به اينكه غير ايرانيان از فشارهاى حكومت وقت در امان بودند, به ويژه اگر سفرنامه پس از اتمام سفر و در خارج از كشور چاپ شده باشد,آنها راحت تر مى توانستند مشاهدات خود را بنويسند; هرچند نمى توان ملاحظات سياسى و روحيه استعمارگرى برخى از آنان را از نظر دور داشت.
ب) آنان از سرزمين ديگر وارد ايران مى شدند و بسيارى از آداب و رسوم, بناها و… برايشان تازگى داشت و خاطرات خود را براى كسانى مى نوشتند كه اين امور را نديده بودند. بنابراين بهتر مى توانستند امور مهم را گزينش كنند.
ج) صنعت چاپ در كشورهاى اروپايى سابقه ديرينه دارد و چاپ كتاب هاى فراوان, سبب مى شد كه آنان با فن نگارش بيشتر آشنا باشند و لذا نوشته هاى آنها از اتقان خاصى برخوردار است.
بنابراين يكى از گام هاى مهم, ترجمه سفرنامه هاى مربوط به ايران است كه هنوز به زبان فارسى برگردان نشده اند يا ترجمه آنها مغلوط است.
با توجه به آشنايى اين جانب با سفرنامه ها به نظر مى رسد تاكنون يك درصد سفرنامه هاى خارجى كه تاريخ آنها به قبل از پنجاه سال پيش باز مى گردد, به فارسى ترجمه نشده اند.
٣. پشتيبانى مادى و معنوى از پژوهشگران سفرنامه ها, اعم از كمك هزينه براى تحقيق, چاپ كتاب و… .
٤. تحقيق و نشر نسخه هاى خطى, چاپ سنگى و سفرنامه هايى كه به صورت سلسله مقاله در مطبوعات چاپ شده اند.
٥. شناسايى و جمع آورى سفرنامه هاى كوتاهى كه در لابه لاى كتاب ها و مطبوعات داخلى و خارجى چاپ شده اند, به صورت سرى كتاب هايى مانند ميراث اسلامى ايران.
٦. ارتباط با مراكز مشابه در خارج از كشور و تبادل اطلاعات.
٧. تدوين و چاپ تك نگارى ها در زمينه سفرنامه ها; مانند تهيه فهرست هاى تفصيلى و تدوين تاريخ استانها با استفاده از سفرنامه ها.
روشن است كه با راه اندازى چنين مركزى زواياى ديگرى هم فرارو قرار خواهند گرفت. ده بايسته در تاريخ عاشورا
سالار شهيدان حضرت اباعبدالله الحسين(ع) متعلق به زمان, مكان انسان هاى خاص نيست. حسين(ع) از ابتداى خلقت تا پايان اين جهان و در قيامت مطرح است. او به همه سرزمين هاى و به همه انسان ها بلكه جن و ملك تعلق دارد. الگوى جهان گردان, سياست مداران, عابدان, عالمان, زاهدان و… است. جلب كننده همه اقشار و طبقات به خود است. به راستى مى توان ادعا كرد درباره هيچ شخصيت دينى و غير دينى همانند امام حسين(ع) به نظم و نثر, شفاهى و كتبى, به زبان ها و در زمان هاى گوناگون سخن گفته نشده است.
بر عالمان دين به ويژه عالمان شيعه است كه نگذارند در معرفى شخصيت اين بزرگ مرد خدشه اى راه يابد. جهت زدودن نادرستى ها و نشر فرهنگ صحيح عاشورا, برداشتن گام هاى اساسى زير لازم به نظر مى رسد: ١. تربيت متخصص
شناخت ابعاد زندگى چنين شخصيتى, كه مورد توجه عالميان است, نبايد در حاشيه حوزه هاى علميه مطرح باشد, بلكه بايد گروهى پرورش يابند كه تخصص آنها شناخت امام حسين(ع) از زواياى گوناگون باشد. بايد همواره متخصصين بتوانند با استفاده از منابع كهن و قابل اعتماد و با در دست داشتن معيارهاى صحيح تاريخى, با تحريفات مقابله كنند و پاسخگوى سؤالات و شبهه ها باشند. گاهى در برابر برخى شبهه افكن ها كسانى به مقابله برمى خيزند كه به دليل عدم تخصص لازم, نه تنها سبب دفع شبهه نمى شوند بلكه آن را تقويت مى كنند.
گذشته از تربيت متخصص, لازم است درس حسين شناسى از دروس رسمى حوزه ها بلكه دانشگاه ها شود. جاى بسى تعجب و تأسف است حادثه ا ى كه اين همه توجه ها را به خود جلب كرده و سالانه ميليون ها نفر براى فراگرفتن تاريخ آن, تجمع مى كنند, تبيين اين واقعه توسط كسانى صورت گيرد كه آشنايى درستى با تاريخ آن ندارند. اگر تاريخ كربلا از دروس رسمى حوزه هاى علميه بود و اخبار آن مورد تجزيه و تحليل قرار مى گرفت, اكنون شاهد اين همه تحريفات در تاريخ كربلا نبوديم. ٢. كتابخانه تخصصى و بانك اطلاعات
يكى از مشكلات محققان در اختيار نداشتن بسيارى از كتاب هاى مورد نياز است. دسترسى نداشتن به كتاب هاى مورد نياز سبب مى شود كه گويندگان و نويسندگان ناچار شوند از كتاب هاى دست چندم استفاده كنند و در نتيجه مطالب سست و بى اساس نشر يابند. بنابراين لازم است كتابخانه اى تخصصى در اين زمينه تأسيس گردد و در آن همه كتاب ها و مقالاتى كه به آن حضرت ارتباط مستقيم يا غير مستقيم دارند, گرد آيند.
در اين كتابخانه علاوه بر كتاب, اطلاعات مربوط ديگر نيز گردد مى آيد; مانند تهيه آخرين اطلاعات در مورد اسم و آدرس نويسندگان و ناشران مربوط به امام حسين(ع), شناسايى آثار در حال تدوين درباره آن حضرت و… .
اين مركز مى تواند با راه اندازى سايت تخصصى و علمى ويژه امام حسين(ع) پيام قيام و شهادت سالار شهيدان را به جهانيان برساند. ٣. نظارت بر چاپ كتاب ها
پاره اى اشتباهات نويسندگان آنقدر در كتاب ها تكرار مى شوند كه جزءِ مسلّمات تلقى مى شوند و به آسانى نمى توان به مقابله به آن ها برخاست و ممكن است لوازم و تبعاتى از قبيل سست شدن اعتقادات مردم نسبت به مسلّمات واقعى را در پى داشته باشد. هر چه كتاب ها در معرفى آن حضرت بيشتر مى شود و به جاى زدوده شدن ابهام ها, متأسفانه به حجم آن ها افزوده مى گردد.
ريشه اين امر عدم تخصص يا تعهد برخى نويسندگان است. جا دارد پيش از چاپ, نهادى با پشتوانه قانونى بر اين قبيل كتاب ها نظارت كند و نگذارد كژى ها و نادرستى ها نشر يابند يا از نشر مجدد كتاب هاى مغلوط پيش از اصلاح آن ها جلوگيرى شود. ٤. كتابشناسى امام حسين(ع)
ييكى از امور مهم, كتابشناسى جامع امام حسين(ع)است. شخصى كه بنا دارد در مورد قيام و زندگانى آن حضرت بنويسد يا سخنرانى كند در نخستين گام بايد با كتاب هاى قوى و ضعيف در اين زمينه آشنا شود. بنابراين لازم است به شيوه علمى كتاب هاى مربوط به آن حضرت معرفى گردند و در معرفى هر كتاب به ذكر عنوان و نام نويسنده و محتواى آن بسنده نگردد بلكه بايد با بيان ميزان اعتبار و اتقان آن, اقدام به ارزش گزارى كرد. ارائه نرم افزارى در اين زمينه نيز مناسب به نظر مى رسد. ٥. تدوين دائرة المعارف الفبايى
دائرة المعارفى الفبايى و جامع ويژه امام حسين(ع) كه با تمسك به منابع معتبر و با تحليل هاى مناسب و با رعايت اصول فنى به نگارش درآمده باشد, بسيارى از مشكلات عاشوراپژوهى را برطرف مى كند. كارهايى كه در اين زمينه سراغ داريم كه هركدام نقص هايى دارند و با مجموعه اى متقن و محكم فاصله داريم. ٦. تهيه نرم افزار جامع
نرم افزارى كه در آن, متون همه كتاب هاى پيش از قرن دهم درباره امام حسين(ع) گرد آمده و اطلاعات مربوط را يكجا در اختيار خواننده قرار مى دهد, گام مهمى در عاشورا پژوهى خواهد بود. در خور ذكر است كه آوردن متن كتاب هايى كه در قرون متأخر نوشته شده اند و در لابه لاى آنها مطالب ضعيف وجود دارد, سبب نشر تحريفات خواهد شد; چرا كه غالب خوانندگان از تخصص لازم جهت تشخيص مطالب ضعيف و قوى برخوردار نيستند. به عبارت ديگر, از گردآورى متون به صورت فلّه اى خوددارى شود. ٧. احياى نسخه هاى خطى
نسخه هاى خطى اى در مورد امام حسين(ع) وجود دارد ـ به ويژه در ايران, هند, تركيه و مصر ـ كه هنوز چاپ نشده اند يا اينكه چاپ هاى موجود از آن ها مغلوط است و با تحقيق شايسته نشر نيافته اند. چاپ شايسته نسخه هاى خطى گام مهمى است در برطرف شدن بسيارى از ابهام ها. ٨. ترجمه متون كهن و معتبر
همه متون كهن درباره قيام كربلا به زبان عربى نوشته شده اند عمده كتاب هاى معتبر در زمان هاى بعد نيز تنها به همين زبان نگارش يافته اند. بسيارى از نويسندگان, سخنرانان, مداحان, محققان و شاعران به دليل عدم آشنايى با زبان عربى و زبان هاى ديگر, ناچارند از كتاب هاى دست چندم و غير معتبر استفاده كنند و لازمه آن, نشر تحريفات و تحليل هاى نادرست است. جا دارد اين متون به زبان هاى مختلف ترجمه و نشر يابند. ٩. توليد و حمايت از توليدكنندگان
هر روضه خوان و مداحى توان مطالعه و تحقيق در متون كهن را ندارد. مناسب است با استفاده از منابع معتبر كتاب هاى روضه به زبان ساده و به دور از تحليل هاى علمى و تاريخى, مخصوص اين قشر به نگارش درآورد.
همچنين برخى نويسندگان با زحمات فراوان و با دقت زياد آثارى ارزشمند در مورد حضرت سيدالشهدا(ع) تدوين مى كنند يا كتاب ارزنده اى از پيشينيان را تحقيق مى كنند; اما امكان چاپ و نشر براى آنها كمتر فراهم است. جا دارد از اين قبيل نويسندگان جهت تدوين و چاپ آثارشان حمايت مالى شود. ١٠. نشر مجله اى تخصصى
برخى محققان, سخنان و نكات در خور توجه دارند كه نشر آنها در قالب كتاب براى آن ها دشوار است و گاه حجم آن ها به اندازه يك كتاب نمى شود. اما اگر مجله اى علمى مختص به آن حضرت نشر يابد, اين افراد به آسانى مى توانند ديدگاه هاى خود را نشر دهند. مى توان در اين نشريه به اين امور پرداخت: ارائه تحليل هاى نو از قيام عاشورا, نشان دادن تحريفات, نقد و بررسى كتاب و مقالات, معرفى عاشورا پژوهان, يك كتاب در يك مقاله, معرفى طرح هاى در دست پژوهش, معرفى كتاب ها و نسخه هاى خطى و مقالات در مورد آن حضرت, بايسته هاى پژوهش, مقالات پراكنده در موضوعات عزادارى و تاريخ آن و….
به نظر مى رسد اهميت برخى پيشنهادهاى مذكور به قدرى است كه بدون اجراى آن ها نمى توان چندان انتظار داشت كه كتاب هاى جامع و استوار در شناساندن شخصيت سيدالشهدا(ع) نشر يابند و همواره شاهد تحريفات و نادرستى ها خواهيم بود. به دليل روزافزون شدن ابزار نشر و نويسندگان, اهميت اين امور در عصر ما بلكه در آينده بيشتر خواهد شد.
مى توان پيشنهادهاى مذكور را جهت شناساندن امامان ديگر نيز به اجرا درآورد يا كلاً به اهل بيت تعميم داد.پي نوشت : ١. تا پيش از مراجعه به آينه پژوهش با مجلات هيچ انسى نداشتم و حتى نمى دانستم هر نشريه به موضوعات خاص مى پردازد و مراجعه ام به اين مجله اتفاقى بود. اگر به جاى تابلو آينه پژوهش, تابلو مجله ديگرى مثل اطلاعات هفتگى را مى ديدم, مقاله فقهى را به آنجا مى بردم. ٢. آينه پژوهش, ش ٦٢, ص ١٠٧.