آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - در آرزوى الموسوعة المكيّة و المدنية الشيعيّة الكبرى - واثقى حسين
در آرزوى الموسوعة المكيّة و المدنية الشيعيّة الكبرى
واثقى حسين
شيعيان از صدر اسلام تاكنون بسان ديگر مسلمانان به حج و مكه و مدينه اهميّت مى داده و با شوق فراوان, رهسپار حجاز مى شده اند و در بزرگداشت حرمين شريفين و رونق و رواج و آبادانى آن ديار مقدس مى كوشيده اند, لكن پرونده شيعيان در اين زمينه را تاكنون كسى نگشوده و درباره آن قلم نزده و اين به عللى بوده است از قبيل نبودن بودجه و امكانات, فراهم نبودن مصادر مستقل و آماده, دور بودن سرزمين شيعيان از حجاز… و شايد پرداختن اهل سنّت به تاريخ و جغرافياى مدينه و مكّه, كم و بيش احساس نياز به تأليف شيعى را در اين زمينه تضعيف كرده است.
البته در اين ميان بايد از كار حديثى و فقهى علماى شيعه به عظمت ياد كرد, زيرا آن بزرگان در جوامع حديثى و مجموعه هاى فقهى, سنگ تمام گذاشته و آثار عظيمى پديد آورده اند و به همه مسائل و فروعات حج پاسخ گفته اند و در اين بخش پا به پاى علماى مذاهب ديگر و شايد جلوتر گام برداشته اند ـ شكراللّه تعالى مساعيهم الجميلة. ليكن سخن از تاريخ مكه و مدينه و كارنامه شيعيان در امر حج و حرمين شريفين است, در حقيقت بخش شيعى حج و تاريخ حجاز. البته در سده هاى اول اسلام كه دانشمندان شيعه تأليفاتشان داراى تنوع و جامعيت بوده به اين موضوع مى پرداخته اند مثلاً: در فهرست تأليفات واقدى صاحبِ مغازى كه شيعه بوده, از كتابى به نام كتاب أخبار مكه ياد شده است; على بن محمدبن عبيد كوفى, كتابى به نام منازل مكه تأليف كرده; محمدبن خالد برقى تأليفى به نام كتاب مكة و المدينة داشته; محمدبن مسعود عياشى از جمله تأليفاتش دو كتاب به نام هاى مكة و الحرم و كتاب الكعبة است; شيخ صدوق كتابى به نام جامع فضل الكعبة و الحرم دارد; كتاب المدينة از على بن احمد علوى عقيقى; ذكرالكعبة از احمدبن محمدبن خالد برقى است; مولى محمد يوسف بن پهلوان صفر قزوينى شاگرد ملاخليل قزوينى و از علماى سده ١١ ق كتابى مفصل به نام وضع المسجد الحرام دارد كه از هيچ يك نسخه اى خطى سراغ نداريم; علامه بحرالعلوم تأليفى مختصر درباره تاريخ مكه مكرمه دارد كه چاپ شده, ليكن در دوران اخير اين موضوع به فراموشى سپرده شده است.
ضرورت پرداختن به اين موضوع از اين روست كه ما شيعيان هماره مورد بى توجهى و بى مهرى و فراموشى عموم مسلمانان و هدف كينه توزى و دشمنى گروهى از آنان بوده ايم به طورى كه جمعى از آنان راه نجات اسلام و مسلمين از تنگناها را طرد و حذف و نابودى ما مى دانسته اند, با كين ورزى زبان و قلم به تهمت و افترا عليه ما به كار بسته و با تمام توان در سياه نمايى تشيع كوشيده اند, از ياد برده اند كه پيامبر آن همه كوشيد تا مسلمانان و موحّدان زياد شوند و اينان مى كوشند تا مشركان پرشمار آيند.
در چنين وضعى آيا نبايد با كارهاى بزرگ و سنجيده تهمت ها را از خود برانيم و با نشان دادن گذشته نيك, اعتقاد و عشق سرشار و كوشش بى دريغ شيعيان در كار حج و مكه و مدينه خطِ بطلانى بر نوشته هاى ظالمانه و دور از انصاف آنان بكشيم و عشق و باور و تلاش شيعيان را به اطلاع عموم مسلمانان برسانيم تا اگر نمى توانيم آنان را به راه اهل بيت(ع) بكشانيم لااقل آنان را به مذهب خود خوشبين كنيم.
پرداختن به اين موضوع به نظر مى رسد گوشه اى از تاريخ حج و مكه و مدينه را روشن خواهد ساخت و ديگر مسلمانان را با شيعه و تشيّع آشنا مى كند و در راه نزديكى و مهربانى شيعيان و برادران اهل سنت مؤثر خواهد بود و به تبليغ مذهب اهل بيت(ع) در ميان عموم مسلمانان خواهد انجاميد.
البته بايد توجه داشت هدف چنين موسوعه اى آن نيست كه مانند دائرة المعارف ها, اطلاعات فراوان و حجيم و آماده هر يك از ريز موضوعات را فشرده كند و با نظم الفبايى ارائه دهد, بلكه مقصد آن است كه اطلاعات فراوان را توليد كند, يعنى نكته ها, جمله ها و اطلاعات جزئى از كتاب هاى تقريباً غير معين گرد آيند و موضوعى از موضوعات اين موسوعه را بسازند, حال هر مقدار حجيم باشد, زيرا برخى مطالب اين مجموعه به گونه اى است كه مراجعه كننده هر قدر مراجعه كند به چيز درخور توجهى دست نمى يابد.
پس در اين مجموعه, با تفحص و جستجوى فراوان, كلمه هاى هم هدف در كنار هم مى نشينند تا بخشى از اين پيكره بزرگ را بسازند. ديگران كه در پى مى آيند درصدد تلخيص و نظم تازه آن برخواهند آمد.
اگر اين موضوع, عميق و گسترده و جامع پيگيرى شود منبع مهمى براى شيعه شناسى و شناخت مكه و مدينه و ايران شناسى خواهد بود و براى عموم دانشمندانِ غيرمسلمان و مسلمان مرجع و مصدر تلقى خواهد شد. پديد آمدنِ چنين اثرى جايگاه شيعيان را در ميان عموم مسلمانان تحكيم مى بخشد و تحصيل كرده هاى ما هم نخواهند پنداشت كه تشيّع فقط دم گرفتن و نوحه سرايى است تا هزار و يك عيب و انتقاد از آن بگيرند و احساس ضعف كنند, بلكه خواهند فهميد كه ريشه هاى كهن دارند و سابقه درخشان.
پس پرداختن به اين موسوعه عظيم ضرورت دارد, به موضوعات مشترك با تمام و كمال بايست پرداخت و آنها را با نگرش شيعى عرضه كرد و موضوعات ويژه شيعى را نيز با استحكام و متانت در جاى مناسب گنجاند. اكنون آنچه به ذهن رسيده عرضه مى شود و احياناً به برخى مصاديق موضوعات براى نمونه اشاره مى شود. البته مى توان موضوعات كوچك و بزرگ بسيارى بر آن افزود. اميد است اهل نظر آن را پيگيرى كنند تا اصل طرح پخته و تدوين شود و دانشمندان با همّتى غيرت ورزند و به اجراى آن همت گمارند. اين در حالى است كه دانشمندان سنّى مكه و مدينه به لحاظ آنكه آنجا وطنشان است آثار ماندگار و ارزشمندى در اين زمينه پديد آورده اند و هم اكنون مؤسسه الفرقان ـ كه از سوى زكى يمانى وزير پيشين نفت عربستان تأسيس شده ـ موسوعه مكه و مدينه را توسط آقاى تاشكندى در دست تأليف دارد.
موضوعات مشترك بين شيعه و سنّى درباره مكّه
درباره اين گونه مطالب, اهل سنّت متناسب با اعتقاد و بر مبناى احاديث و كتب خود آثار فراوانى عرضه كرده اند. ما هم بر مبناى كتب و احاديث خويش بايد بدانها بپردازيم; گرچه آثارى در برخى از اين موضوعات پديد آمده است, لكن بايد آثارى پديد آوريم كه براى شيعه و سنى مرجع باشد.
مطالبى همچون اهميت حج و عمره, حجة الوداع و عمره هاى پيامبر, تاريخ مكه و كعبه, زمزم, صفا و مروه, حجرالأسود, حجر اسماعيل, مقام ابراهيم و جابه جايى و مقصود از آن, اَعلام و حدود حرم مكّى, احكام فقهى حرم مكّى, حاضرى المسجد الحرام به چه كسى گفته مى شود, منى, عرفات, مشعر, مكه و حج و عمره در قرآن كريم, مكان هاى تاريخى مكه مانند شعب ابوطالب, مولد النبى(ص), خانه حضرت خديجه و حوادث آن, خانه ام هانى (مكان معراج پيامبر), خانه ارقم, ابوقبيس (مكان شق ّ القمر), مساجد تاريخى در مكه مانند مسجد الشجره (محل معجزه پيامبر), مسجد الجّن و… ابطح جاى خيمه پيامبر در عمرة القضا و حجة الوداع, وضعيت ساختمان كعبه از آغاز تاكنون (كعبه تا زمان قصى ّبن كلاب سقف نداشت, او سقف زد ـ اسعاف الراغبين ص ١٤. حديث نبوى (محرابى على الميزاب) نشانگر آن است كه از زمان پيامبر تاكنون ناودان كعبه هميشه در همين جاى فعلى بوده است. قبله مسجدالنبى در مدينه به سوى ناودان كعبه است), ارتفاع كعبه در زمان پيامبر بيش از سه تا چهار متر نبوده است, حوادثى كه بر كعبه وارد شده مانند سيل هاى بسيار, آتش سوزى ها, تخريب و بازسازى هاى كعبه, داستان اصحاب فيل, پرده كعبه در كجا بافته مى شده (چند سال يك بار, اندازه, كيفيت و رنگ), پرده دارى كعبه, وضعيت زمزم و سقايت حجاج در طول تاريخ, توسعه هاى مسجدالحرام در طول تاريخ, جابه جايى مقام ابراهيم و نگهدارى آن در حوادث (ابن جبير گويد سنگ مقام ابراهيم را در كعبه نگهدارى مى كنند و در برخى مواقع بيرون مى آورند و در جاى مخصوص نصب مى كنند و پس از مراسم به كعبه منتقل مى كنند ـ ترجمه سفرنامه ابن جبير, ص١٧٤)
حاكمان و حكومت هاى مكه, اميرالحاج ها از اول اسلام تا امروز (در مروج الذهب نام گروهى از آنان آمده است) كسانى كه آب را از عرفات و جاهاى ديگر تا مكه آوردند و خدمات فراوان به مكه كردند, اماكن وقف عام يا خاص براى سكونت حجاج و معتمران, تفسير و تاريخ آيه شريفه (سواء العاكف فيه و الباد), معاويه اولين كسى بود كه دستور داد به خانه هاى مكه در نصب كنند و احكام فقهى اجاره مسكن در مكه, كسانى كه به مجاورين يارى مى رساندند, كسانى كه حجاج و معتمرين را اطعام مى كردند, محدوده شهر مكه در طول تاريخ, بررسى كيفيت مقابر مهم در مقبره حجون قبل از تخريب (رك: سفرنامه فرهاد ميرزا, ص ٢٠٦), ولادت اميرالمؤمنين در كعبه (رك: به كتاب علي وليد الكعبة اردوبادى و مقاله بنده در مجله پاسدار اسلام, شماره ٦٨١ )
بررسى تاريخى كار قرامطه كه در مكه مكرمه كشتار كردند و بيست سال حجرالأسود را بردند و تبرى شيعيان اماميه از آنها (رك: به ترجمه كتاب دخويه به نام قرمطيان بحرين و فاطميان, چاپ سروش, ١٣٧١). درباره كار قرامطه از سوى اهل سنت آثار متعددى عرضه شده و از پيشينان ما شيخ كلينى كتابى تأليف كرده در ردّ قرامطه, اما در سده هاى اخير كتابى از شيعيان در اين باره سراغ نداريم. لازم است براى دفع اتهام, آثارى از سوى شيعيان در اين باره پديد آيد, زيرا آنان نام شيعه را يدك مى كشند.
موضوعات خاص شيعيان در مكه
١. سابقه تشيع و شيعيان در مكه از آغاز تا امروز بررسى شود, هرچند در برخى دوره ها ضعيف و ناچيز بوده . ابن حجر هيتمى مكى در آغاز كتاب الصواعق المحرقة كه ردّ بر شيعه است تصريح مى كند در حدود سال ٩٥٠ ق شيعيان در مكه مكرمه بسيار بودند, به گونه اى كه وى درصدد مبارزه با آنان برمى آيد. مقاله اى از بنده در ميقات حج, شماره ٥٢ چاپ شده و در آن ٧٤ عالم شيعى كه در قرن يازدهم در مكه مى زيسته اند فهرست شده است. محمدبن احمدبن على بن حسن بن شاذان قمى در سال ٤١٢ ق مقابل مستجار در كنار كعبه مشرفه كتابش را براى جمعى قرائت كرده است, على بن عبداللّه بن عمران ميمونى از علماى سده پنجم سال ها قاضى مكه بوده است, محمدبن على مكى, شميلى بن محمدبن ابى هاشم حسينى مكى.
مجاورين مكه از شيعيان مانند بحرالعلوم كه به حج نرسيد و در مكه ماند تا سال ديگر براى حج و خدمات وى مانند تجديد اَعلام حرم. مرحوم سيد عبدالحسين شرف الدين در سالى كه به حج رفت نماز جماعت مسجدالحرام به امامت وى برگزار شد (بغية الراغبين). از معاصرين دكتر محمد صادقى هم چند سال پيش از انقلاب در مكه بود.
٢. روات شيعى و اصحاب ائمه اطهار(ع) كه اهل مكه بودند مثل:
ـ ابراهيم بن خربوذ مكى از اصحاب امام صادق(ع); ابراهيم بن اليسع بن سعد مكى از اصحاب امام صادق(ع); ابوالحسن ميمونى, قاضى مكه; أبوزيد مكى از اصحاب امام رضا(ع); ابويزيد مكى از اصحاب امام رضا(ع); احمدبن على بن محمد عقيقى مقيم مكه, متوفاى دويست و هشتاد و اندى; اسرائيل بن عباد مكى ابومعاذ از اصحاب امام صادق(ع); اسرائيل بن غياث مكى از اصحاب امام باقر(ع); اسلم مكى مولى محمدبن الحنفيه; اسلم مكى قواس از اصحاب امام باقر و امام صادق(ع); اسماعيل بن محمدبن اسماعيل بن هلال مخزومى مكى; اسماعيل بن مسلم مكى از اصحاب امام صادق(ع); حسين بن على بن حسن, صاحب فخ از اصحاب حضرت صادق(ع); داودبن عبدالرحمن, أبوسليمان مكى عطار, از اصحاب امام صادق(ع); زكريابن اسحاق مكى از اصحاب امام صادق(ع); زهيربن محمد خراسانى ابومنذر از اصحاب امام صادق(ع) كه ساكن مكه بود; سالم مكى از اصحاب امام باقر(ع); سديف مكى از اصحاب امام باقر(ع); سعيدبن جبير ساكن مكه از اصحاب امام سجاد(ع); سعيد بن حسان مكى از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع); سعيدبن سالم القداح مكى از اصحاب امام صادق(ع); سعيدبن عبدالرحمان مكى از اصحاب امام صادق(ع); سعيدبن فماذين (قمازين خ ل) مكى كوفى از اصحاب امام صادق(ع); سفيان بن عيينه از اصحاب امام صادق(ع) مقيم مكه; سلام بن سعيد مخزومى مكى از اصحاب امام صادق(ع); عبدالرحمان عطار مكى از اصحاب امام صادق(ع); عبداللّه بن أبى مليكه مخزومى مكى از اصحاب امام سجاد(ع); عبداللّه بن رجاء مكى از اصحاب امام صادق(ع); عبداللّه بن زيادبن سمعان مكى, مولى ام سلمه از اصحاب امام صادق(ع); عبداللّه بن عطا مكى از اصحاب امام سجاد و امام باقر و امام صادق(ع); عبداللّه بن هرمز مكى از اصحاب امام سجاد(ع); عبداللّه بن ميمون قداح از اصحاب امام باقر و امام صادق(ع), حضرت باقر از او پرسيد: اى پسر ميمون شما در مكه چند نفريد, او گفت: چهار نفر, حضرت فرمود: شما نور الهى در تاريكى هاى زمينيد; عبدالملك بن عتبة الهاشمي مكى از اصحاب امام صادق(ع); عبدالملك بن عبدالعزيزبن جريج مكى از اصحاب امام صادق(ع); على بن صالح مكى از اصحاب امام صادق(ع); عمربن حبيب مكى از اصحاب امام صادق(ع); عمربن قيس مكى, معروف به سندل از اصحاب امام صادق(ع); عمروبن دينار مكى از اصحاب امام باقر و امام صادق(ع); محمدبن عبدالرحمان بن ابى بكر, ابو عزاره مكى از اصحاب امام صادق(ع);
محمدبن عبداللّه بن عبيدبن عمير ليثى مكى از اصحاب امام صادق(ع); محمدبن مسلم اهل طائف از اصحاب امام باقر و امام صادق(ع); مجدالدين على مكى از اصحاب امام صادق(ع); معروف بن خربوذمكى از اصحاب امام سجاد و امام باقر و امام صادق(ع); ميمون قداح مكى از اصحاب امام باقر و امام صادق(ع); يحيى بن سليم طائفى از اصحاب امام صادق(ع).
٣. خدماتى كه شيعيان به حرمين شريفين كرده اند, از باب نمونه سمعانى در الأنساب ذيل عنوان الورامينى نگاشته است: ورامين هي قرية كبيرة من قرى الري و كان فى زماننا ثم ّ رئيس متموّل يعمر الحرمين و ينفق الأموال عليهما و ابنه الحسين الورامينى ممن كان يكثر الحج و يرغب في الخير و الصدقة, غير أنه متشيّع غال. جواد اصفهانى وزير موصل خدمات بسيارى به حرمين داشته است.
مجدالملك براوستانى قمى در قرن پنجم مقبره ائمه اطهار(ع) در بقيع را بازسازى كرده است. طلائع بن رزيك از امراى شيعى كه از سال ٥٤٩ ـ ٥٥٩ امارت داشته, هر سال اموالى را براى سادات مكه و مدينه مى فرستاده تا حاجاتشان برطرف شود. نادرشاه هداياى گران قيمتى براى كعبه معظمه توسط سيد نصراللّه بن حسين حسينى حائرى فرستاده است. عضدالدوله ديلمى پنج سال و نيم در عراق امارت داشت. در آن سال ها باجى كه مرسوم بود از قافله حجاج مى ستاندند برداشته شد.
٤ . فهرست كتاب هايى كه علماى شيعه در مكه تأليف يا نسخه بردارى يا قرائت كرده اند. در مقاله بنده در شماره ٥٢ ميقات حج, سى كتاب شيعى كه در قرن يازدهم ق در مكه تأليف يا قرائت يا نسخه بردارى شده فهرست شده است. در سال ١٣٨٣ ش آقاى اسماعيل شادالويى در حال نگارش قرآن در مكه بود. يك نسخه بسيار نفيس از درر و غرر آمدى در كتابخانه حضرت رضا(ع) است به شماره ١٨٦ كه در سال ٩٦١ در مكه معظمه نگارش شده است (مقدمه محمدعلى انصارى بر غرر و درر). شهيد ثانى بخشى از مسالك را در مكه نگاشته است.
٥ . توجيه اشعارى كه مى گويد كعبه دل ها كربلاست و برخى شياطين اهل سنت تبليغ مى كنند احترامِ شيعيان به حرمين شريفين صورى است و همه چيزِ شيعيان كربلاست.
٦. آيا ظهور حضرت مهدى از مكه حتمى است يا از جاى ديگر ظهور مى فرمايد.
٧. آيا يقينى است كه حضرت هر ساله در موسم حج حضور دارد.
٨. مدعيان دروغين مهدويت كه در مكه خروج كردند, مثل عبدالكريم بن جهيمان عتبى كه در محرم ١٤٠٠ ق مسجدالحرام را تصرف كرد ليكن حركت او را سركوب كردند.
٩. آيا اين سخن درست است كه در تجديد بناى كعبه, هميشه حجرالاسود به دست امام هر زمان نصب مى شده, مثل نصب حجر به دست پيامبر اكرم در عهد قريش و نصب حجر به دست امام سجاد در زمان امارت حجاج ثقفى و خاطره اى كه در الخرائج و الجرائح از قول جعفر بن محمد بن قولويه نقل شده و به سال ٣٣٩ ق برمى گردد (الخرائج, ج١, ص ٤٧٥; بحار, ج ٥٢, ص ٥٨, ح ٤١), آيا اين كبراى كلى صحيح است يا به صورت موجبه جزئيه درست است.
١٠. فهرست اسامى كسانى كه در راه حج يا در حرمين شريفين به حضور حضرت مهدى(عج) تشرّف حاصل كرده اند و تحليل و بررسى آن.
١١. آثار ائمه اطهار(ع) در مكه.
١٢ .شيعيان در قرون گذشته چگونه حج به جا مى آوردند, آيا همان روزى كه اهل سنت به عرفات وقوف مى كردند آنان نيز وقوف مى كردند. اين موضوع اگر از ديد فقهى و تاريخى بررسى شود براى عصر ما و آيندگان فايده عملى دارد. از دوره ٢٥٠ ساله معصومين هيچ روايت و گزارشى در دست نيست كه آنان روز ديگرى وقوف مى كردند يا به اصحابشان دستور چنين كارى داده باشند. خلاصه بررسى اين موضوع كه اهل سنت در گذشته و حال با دقت استهلال مى كردند يا انگيزه هاى مذهبى و سياسى در رأى آنها مؤثر بوده است; چه نفع يا ضررى به حال آنان دارد كه امروز اول ماه ذى الحجه باشد يا فردا؟ به هر حال آيا يك بدبينى و تبليغ منفى بى مورد است يا نه(ص ٥٧٥ ـ ٦١٤ از كتاب حج ٢٥, آقاى رضا مختارى از مشكلات ١٥٠ ساله اخير در اين زمينه گزارش خوبى دارد).
١٣. حضور سادات و اشراف در مكه و حكومت آنان. آيا همه سنى بودند, اگر سنى بودند علايق شيعى داشتند يا نه, آيا شيعه هم در ميانشان بوده است.
١٤. برخى علماى شيعه مدفون در مكه (هشت نفر از آنان را در كتاب حجةالوداع كما رواها اهل البيت, ص٥٤٣ ـ ٥٤٥ آورده ام) و جمعى ديگر مانند عبدالملك اعين از اصحاب امام صادق(ع), سيد حكمةاللّه بخارائى متوفاى ١٣١١ ق پس از اعمال حج در مكه در گذشت و همان جا مدفون شد, سيد تقى فرزند سيد عبداللّه رشتى از علماى سده سيزدهم ق, سيدعلى ترك نجفى پس از اداى حج در سال ١٣٢٤ ق بر اثر وباى عمومى كه حجاج به آن مبتلا شده بودند در مكه درگذشت و مدفون شد, سيدعباس رشتى در سال ١٣٠٥ ق پس از اداى مناسك حج در مكه درگذشت و همان جا دفن شد, شيخ صالح بحرانى در سال ١٢٨١ ق در مكه درگذشت, شيخ محمدحسين خراسانى در سال ١٣٤٧ ق پس از انجام حج وفات يافت و در قبرستان حجون دفن شد.
١٥. بسيار حج گزاران شيعه از اول تا به امروز (به زمان ما توجه جدى شود). در مثيرالعزم الساكن الى اشرف الاماكن ابن جوزى, ج ٢, ص ٢٢٠ و بهجة النفوس و الاسرار, ج ٢, ص٢٥٨ برخى مكثرين حج از اهل سنت آمده است. در حجة الوداع كمارواها اهل البيت, ص ٥٣٣ ـ ٥٤٣ به جز ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ نوزده نفر از شيعيان ذكر شده است و اكنون چند نفر ديگر از علما را ذكر مى كنيم:
ـ ابراهيم بن محمد همدانى وكيل ناحيه مقدسه چهل حج به جا آورد.
ـ احمدبن هلال از شيعيان چهل وپنج حج به جا آورد كه بيست مرتبه آن پياده بود.
ـ اسودبن يزيدبن قيس بن عبداللّه از تابعين هشتاد حج و عمره به جا آورد.
ـ جعفر حسين بدايونى متوفاى ١٣٣٢ ق سيزده حج گزارد.
ـ حسن مصبح حلى متوفاى ١٣١٧ ق ٢٥ حج گزارد.
ـ حسن بن يوسف العشرة حدود چهل حج گزارد.
ـ راضى طريحى متوفاى ١٣٤١ ق بيش از بيست حج گزارد.
ـ سليمان بن خالد نخعى از اصحاب امام باقر(ع) ده حج گزارد.
ـ سيد عبداللّه سبزوارى متوفاى ١٢٣٩ ق ده مرتبه به حج رفت.
ـ على بن يقطين كه از اصحاب امام كاظم بود هرساله جمعى را به نيابت از خود به حج مى فرستاد, بعضى سال ها ٢٥٠ يا ٣٠٠ نفر.
ـ محمدبن احمدبن محمدبن بشر بطالى از رجال قرن چهارم هجرى, پنجاه سفر حج رفت.
ـ يونس بن عبداللّه از اصحاب برجسته ائمه هدى(ع), ٤٥ بار به حج رفت و ٤٥ بار عمره.
١٦ . آيت اللّه حاج ميرزا جواد تبريزى ـ حفظه اللّه ـ در درس اصول ١٥/١/٧٤ فرمود: اهل سنت در مسائل حج با ما اختلافشان كم است, زيرا آنان مسائل حج را از ائمه ما(ع) گرفته اند و آنان را بِماهُمْ مُحَدِّث قبول دارند. بررسى كم ّ و كيف اين موضوع لازم است.
١٧. عدد حجاج كل مسلمين و شيعيان در طول تاريخ اسلام, سال به سال از حجة الوداع تا امروز. عدد حجاج سال ١٣٨٧ق ٠٠٠/٣٢٠ نفر غير سعودى و از سعودى ها يك ميليون نفر (حج, گزيده يادداشت هاى شهيد مطهرى, ص ٧٩). در سال ١٢٩٢ق ٠٠٠/١٤٥ نفر به عرفات وقوف كردند (سفرنامه فرهاد ميرزا, به تصحيح طباطبايى, ص ٢٢٣). در سال ١٣٣١ ش تعداد حجاج ٠٠٠/٢٠٠ نفر بوده (سفرنامه آقاى طالقانى به نام به سوى خدا مى رويم, نشر مشعر, ص ٢٠٣ و ٢١٣). در سال ١٣٤٥ ش ٩٠٦٦٢ نفر, و حجاج در حجة الوداع مراجعه شود به كتاب حجةالوداع كمارواها اهل البيت, ص ٣٣٧ ـ ٣٤٢). درباره عدد حجاج, از سعودى ها مى توان كمك گرفت. آمار حجاج ايران جداگانه پيگيرى شود.
١٨. گردآورى نام كسانى كه از شيعيان در رفت يا برگشت به حج از دنيا رفتند (نام برخى در الذريعه آمده است). ملاصدرا در بازگشت از سفر هفتم در بصره از دنيا رفت. محمد بن احمد بن رجاء بجلى متوفاى ٢٦٦ ق (الذريعه, ج ٢٤, ص ٣٣٨), حماد جهنى غريق الجحفه به هنگام احرام حج پنجاه و يكم (دلائل الامامه ,ص ٣٢٨), مولى محمدمهدى بن محمد ولدى گوگدى گلپايگانى در سال ١٣١٩ ق, داودبن ابى هند قشيرى از اصحاب امام باقر(ع) در سال ١٣٩ ق, ميرزا ابوطالب اصفهانى مؤلف حاشيه چاپ شده بر سيوطى در سال ١٢٣٧ ق در راه حج از دنيا رفت, ابوطاهر زرارى محمدبن سليمان بن حسن بن جهم بن بكيربن اعين, علاّن كلينى دايى شيخ كلينى در راه مكه كشته شد, جعفربن بشير از اصحاب امام رضا(ع) در سال٢٠٨ ق در ابواء درگذشت.
١٩ . كسانى كه پس از سفر حج متحول شده اند, مانند سنايى كه مديحه گو بوده و پس از حج به سرودن اشعار عرفانى و معنوى رو آورده است.
٢٠ . حوادث تاريخى مرتبط با شيعه در مكه مانند دستگيرى شهيد ثانى در حال طواف سال ٩٦٥ق, قتل مولا زين العابدين كاشانى در سال ١٠٤٠, جمعه خونين ١٣٦٦ش, داستان ابوطالب يزدى در سال ١٣٢٢ ش/١٣٦٢ ق ….
٢١ . نسخه هاى خطى كتابخانه هاى حرمين شريفين كه مؤلف يا كاتب آنها شيعه يا ايرانى است.
٢٢ . موقوفات شيعه در حرمين شريفين يا در حجاز (مثل موقوفه سيد على خان در طائف و مكّه)
٢٣ . موقوفات ايرانيان براى حرمين شريفين يا شيعيان مدينه (مثل موقوفه مشيرالسلطنه براى سادات نخاوله ر.ك: جمع پريشان, ج ١, ص ٦٢٣ و ٦٢٨). موقوفه اصفهان در عهد صفويه كه صفويان در آمد آن را به خاندان بنى شدقم مى داده اند تا در مكه و مدينه به مصرف برسد (طبقات اعلام الشيعة, ج ٥, قرن ١١, ص٢٥٠).
٢٤ . حرمين شريفين در زمان دولت حضرت مهدى(عج).
٢٥ . خدمات ايرانيان به حرمين شريفين كه به كار ايران شناسى هم مى آيد و بخشى از تاريخ كشور عزيز ما را تشكيل مى دهد. احمدبن كرامت براى حجاج قزوين در منى جاى مخصوصى ساخت و وقف بر آنان كرد كه قزوينيان در آنجا منزل مى كردند و اين تا سال ٣٠٦ ق و بعد موجود بوده است. مهندس شهرستانى ساكن لندن از شيعيانى است كه با همكارانشان نقشه ساختمان جديد مسجدالنبى(ص) مدينه را كشيده اند. مخزن آب منى را نيز همو پيش از انقلاب اسلامى ساخته است كه هم اكنون از آن استفاده مى شود.
٢٦ . آيا جده مدفن حضرت حوا است (مرآة الحرمين, ج١, ص٢٠, عكس ها) يا جُدَّه به معناى ساحل است در مقابل لُجَّه كه عمق درياست.
٢٧ . بررسى مكان هايى چون غديرخم, ابواء, ربذه و مقابر حجون و فخ ّ و…
٢٨ . تتبع كامل درباره حج ها و عمره هاى ائمه(ع). آن بزرگواران تعمّد داشته اند در موسم حج حضور داشته باشند تا آئين الهى را در بين مسلمانان كه از بلادمختلف اسلامى به مكه مى آمده اند تبليغ كنند. خاطرات ائمه اطهار در مكه مكرمه موضوع ديگر در اين زمينه است (در كتاب حجةالوداع, هفتاد خاطره آمده است).
٢٩ . رئيس قافله هاى حجاج شيعه يا اميرالحاج هاى عام كه شيعه بودند مانند محمد اعرج بن احمدبن موسى مبرقع با سمت اميرالحاج از قم به حج مى رفت. قافله باشى هاى قزوين. سال ها پدر سيدرضى و سيد مرتضى اميرالحاج بوده كه كسى را به نيابت از خود به اين كار مى گمارده است, مانند احمدبن محمد اشتر متوفاى ٣٨٩ ق كه سيزده سال در اين سمت بوده است. محمدبن محمدبن عمر علوى متوفاى ٤٠٣ ده سال اميرالحاج بوده است و سيدرضى به نيابت از پدرش چند سال اميرالحاج بوده است و نيز محمدبن حسن بن على بن حمزه چند سال از طرف سيد مرتضى اميرالحاج بوده است.
٣٠ . مقابر ابوطالب و اجداد پيامبر در مقبره حجون و موحّد بودن آنان و مسلمان بودن ابوطالب.
موضوعات مشترك درباره مدينه منوره
اهل سنّت درباره تاريخ مدينه منوره و اماكن تاريخى آن در سده هاى گذشته تأليفات گرانسنگى پديد آورده اند كه منبع مدينه شناسى تلقّى مى شود و باتأسف مى گوييم كه ما در اين باره كم كار بوده ايم و بايد به سرعت و متانت اين خلأ را پر كنيم (مدينه شناسى مرحوم سيدمحمدباقر نجفى و برخى منشورات نشر مشعر در اين باره خوب است). مطالبى از اين دست:
آغاز هجرت پيامبر به مدينه, تأسيس مسجدالنبى(ص) و توسعه هاى بعد, اتاق هاى پيامبر در اطراف مسجد, خانه هاى اصحاب در اطراف مسجد, موقعيت خانه حضرت على(ع) و حضرت زهرا(س) در آنجا, وضعيت ساختمان مسجد در عهد پيامبر, اتاق هاى همسران پيامبر, پيامبر در كدام يك از حجرات دفن شد, روضه و ستون هاى تاريخى مسجد, وضعيت شهر مدينه در عهد پيامبر, مقبره شهداى احد, مسجد قُبا, مساجد تاريخى مدينه, بقيع و مدفونين در آن, وضعيت مدينه در دوره هاى بعد, محدوده حرم مدينه, قبر عبداللّه پدر پيامبر, تاريخ مدينه از آغاز تاكنون, ساكنان آن در دوره اسلام, حوادث آن در دوره اسلام و….
موضوعات خاص شيعيان در مدينه
١ .زندگى پيامبر اكرم و ائمه هدى در مدينه. آيا در دوره ائمه اطهار(ع) اكثر اهل مدينه شيعيان بوده اند يا اهل سنت. زندگى اصحاب, مدفن اصحاب ائمه(ع), بررسى وضعيت حوزه علمى هر يك از ائمه اطهار(ع) و مقايسه آن با حوزه علمى اهل سنت مدينه. شيعيان سر راه خود به حج به مدينه مى آمدند و با ائمه اطهار ديدار مى كردند و راهنمايى مى خواستند.
٢ . حضور شيعيان از آغاز تاكنون در مدينه (جامعه شيعه نخاوله, ترجمه رسول جعفريان).
٣ . مدفن فاطمه زهرا(س).
٤ . مكان هاى مخصوص به معصومين و رجال سرشناس اهل بيت در مدينه.
٥ .مكان هاى ويژه شيعيان در مدينه. تا سى سال قبل باغ صفا و باغ مرجان از آنِ شيعيان مدينه بوده و شيعيان ايران در موسم حج كه به مدينه مى رفتند آنجا سكنى مى گزيدند.
٦ . علماى شيعه اهل مدينه در طول تاريخ مانند سيد محمد معروف به ابن جويبر مدنى از علماى قرن يازدهم ق, وى سه بار مسائلى را از صاحب معالم پرسيده و وى پاسخ داده; مولى عبدالرحيم لارى مجاور و مدرس در مدينه در قرن يازدهم ق; سيد عليخان مدنى از مشاهير علماى شيعه; حسين بن محمد ريحانى (زنجانى خ ل) مجاور حرمين; سيد حسن عصار خراسانى سال ها در مدينه منوره به تبليغ مى پرداخته, وى به مشهد بازگشته و در سال ١٣٥٩ ق درگذشته است; عبدلى (ك خ ل)بن حسن معين الدين استرآبادى در قرن ششم ق در مدينه مى زيسته است; سليمان بن عبدالقوى طوفى بغدادى در سال ٧١٤ ق به حج رفت و سپس در مدينه مجاورت گزيد; شاذان بن جبرئيل قمى صاحب تأليفات و از علماى قرن ششم ق ساكن مدينه بود; مهنابن سنان در قرن هشتم قاضى مدينه بود و سؤالاتى از علامه حلى و فرزندش فخرالدين كرده كه همراه با جواب هاى اين دو بزرگوار چاپ شده است. در مقاله بنده در ميقات حج, شماره ٥٢, ده نفر از علماى شيعه مدينه در قرن يازدهم معرفى شده اند كه شش نفر از آنان از خاندان شدقم است.
٧ . تاريخ قبرستان بقيع, موقوفات بقيع و مشاهيرى كه در آن دفن شده اند از اصحاب پيامبر و امامان تا علما مانند شيخ احمد احسائى, شيخ محمدصادق دارابى متوفاى ١٣٠٤ ق, ميرزا حسن سبزوارى متوفاى ١٣٣٢ ق كه در بازگشت از مكه به شهادت رسيد و در بقيع دفن شد, سيدحسين بهبهانى كه در بازگشت از حج در سال ١٣٠٠ ق به دست اعراب كشته و در بقيع دفن شد, مولى رحمة اللّه شوشترى خادم شيخ انصارى كه پس از حج در سال ١٢٨٢ ق در مدينه وفات يافت, سيد نورالدين بروجردى پيش از ١٣٠٠ ق در بازگشت از حج در مدينه وفات يافت, نجم الدين طمآن بن احمد عاملى كه در حدود سال ٧٢٨ ق در مدينه وفات يافت, ميرزا اسحاق اردبيلى متوفاى ١٣٠٦ ق و مدفون در بقيع, سيد احمد خسروشاهى متوفاى حدود ١٣٢٦ ق و مدفون در بقيع, سيد محمدتقى آل احمد طالقانى كه دو سال در مدينه به تبليغ دين اشتغال داشت و در سال ١٣٧٢ ق وفات يافت و در بقيع مدفون شد, سماعةبن مهران از اصحاب امام صادق و امام كاظم(ع).
٨ .اصحاب ائمه اطهار(ع) كه اهل مدينه بودند مانند: على بن سويد سائى از اصحاب امام كاظم و امام رضا(ع), محمدبن ثابت بن اسلم سائى از اصحاب امام صادق(ع), محمدبن ربيع بن سويد سائى از اصحاب امام حسن عسكرى(ع). يادآورى مى شود: سايه از روستاهاى اطراف مدينه است.
٩ . آيا شيعيان در برخى دوره ها امارت مدينه را در دست داشتند.
١٠ . حكومت سادات و اشراف بر مدينه.
١١ . خدمات مرجعيت شيعه به مدينه منوره در قرن چهاردهم ق (جامعه شيعه نخاوله در مدينه منوره, ترجمه و گردآورى رسول جعفريان, ص ١٤١و١٤٠).
١٢. بررسى موقوفات ائمه هدى در مدينه و اطراف آن, وضعيت و مكان فعلى آنها.
١٣. بررسى قُرى و مزارعى كه مربوط به ائمه(ع) بوده, مانند فدك, عُرَيض, عوالى, خيبر, مزرعه صريا (بحار ,ج٥٠,ص ٣٤ و ٥٢), عُنابه (نهايه ابن اثير, ماده عنب: عنابة قارة سوداء بين مكه و المدينة, كان زين العابدين يسكنها), أبيار على(ع), قريه سايه (تاريخ بغداد, ج١٥, ص ١٧).
١٤ . علمايى كه از ديار ديگر آمده و در مدينه مجاورت گزيده اند و در آنجا دفن شده اند(چهار نفر از آنان در كتاب حجة الوداع كما رواها اهل البيت, ص ٥٤٧ آمده است)
١٥ . كتاب هايى كه به دست علماى شيعه در مدينه منوره تأليف يا نسخه بردارى شده است (در الذريعه به برخى اشاره شده است) .نسخه اى از درر و غرر آمدى به تاريخ ٩٩٥ ق در مدينه نوشته شده و در كتابخانه سپهسالار (مدرسه عالى شهيد مطهرى تهران) با شماره ٢٨٤٢ نگهدارى مى شود(مقدمه محمدعلى انصارى بر درر و غرر آمدى). در مقاله بنده در ميقات حج, شماره ٥٢, چهار كتابِ شيعى كه در قرن يازدهم ق در مدينه تأليف يا استنساخ شده معرفى شده است. شهيد اوّل بخشى از مجموعه خود را در مدينه نگاشته و شاگردش جباعى نقل كرده است.
تهيه آلبوم عكس از حرمين شريفين
ييكى از كارهاى مفيد تهيه آلبوم تصاوير از گذشته حرمين شريفين است و يك آلبوم هم از آنچه امروزه موجود است و شايد به زودى تغيير يابد يا تخريب شود. يك بخش عام تر از آن را مى توان بر روى CD ارائه داد. در كتاب ها تصاويرِ بسيارى از اماكن مقدسه چاپ شده. تصاوير مطلوب را مى توان گرد آورد و با دسته بندى ارائه داد. به كار ابراهيم رفعت پاشا بنگريد كه هم كتابش (مرآت الحرمين) باسليقه و ماندگار است و هم تصاويرش كه استثنايى و بى نظير است. انصافاً از مطالعه آن آدمى لذت مى برد, يك نظامى و اين قدر شعور و آگاهى و سليقه. آن را با سفرنامه فرهاد ميرزا عموى ناصرالدين شاه مقايسه كنيد كه در يك سال حج گزارده اند و سفرنامه نوشته اند. مثلاً تصاوير مرآةالحرمين رفعت پاشا, هفت تصوير رنگى خوب كه به دست عبدالمنعم قاضى در مكه چاپ شده (تلفن٥٣٧٤٧٠٣) و در مكتبة الثقافة مكه روبه روى وزارة الاعلام به ١٤٠ ريال مى فروشند. در جلد دوم عكس هاى تاريخى ايران (ص١٢٩) بخش عكس ها يك تصوير خوب از قبّه هاى قبور مهم قبرستان حجون آمده. عكس هاى ديگر ابوالقاسم بن محمد تقى نورى در سال ١٣٢٤ ق بررسى شود. ده تصوير از صادق بيك در مكتبه مسجدالنبى در ويترين گذاشته اند كه اهدايى يكى از شاهزادگان سعودى است. حتى طرح ها و پوسترهاى گوناگون جمع شود, پوسترهايى كه در دوره گذشته به اسم (مريشامكتبه مكه) و (اميرميمن مدينه) چاپ شده است عكس هاى عبداللّه خان عكاس در سفرنامه مهدى قلى هدايت چاپ شده, آيا وى عكس هاى ديگرى هم دارد. عكس هاى عكاسان اواخر عهد قاجار ديده شود, عكس هاى قديم و جديد موزه حج در سازمان حج تهران ديده شود.
اگر يك فراخوان عمومى انجام شود تا كسانى كه عكس هاى قديمى از اماكن تاريخى حرمين شريفين دارند عرضه كنند يا از آن نشانى دارند اطلاع دهند تا عكس ها به نام خودشان چاپ شود. حتى مى توان جايزه اى براى صاحبان عكس هاى ناب در نظر گرفت. اگر مجموعه عكس ها و پوسترهاى ايران و سعودى از مكه و مدينه قديم و جديد كه به صورت كارت پستال يا كارت دعوت در مهمانى حجاج به هنگام بازگشت چاپ مى شد جمع شود و عرضه شود هم عموم از آن لذت مى برند و هم موادى تهيه مى شود براى كسانى كه درباره حرمين شريفين كتاب و مقاله مى نويسند. اينها بخشى از تاريخ قبله و مطاف ماست.
فكرى براى آينده
آنچه تا اينجا گفتيم نظر به گذشته بود, اما لازم است فكرى هم براى آينده داشته باشيم, زيرا رو به فزونى جميعت مسلمانان جهان, بهتر شدن وضع اقتصادى مردم و آسان شدن رفت و آمد از عواملى است كه بر زياد شدن جمعيت حجاج, تأثير بسزايى خواهد داشت. گرچه ما متصدى امر حج عموم مسلمانان نيستيم, اما اگر افرادى را تشويق كنيم تا در اين زمينه دست به پژوهش بزنند و پيشنهاداتى ارائه دهند مايه مباهات شيعيان خواهد شد كه ببينند متفكران دينى آنها آينده نگرند و راهكارهاى مناسبى ارائه مى دهند. آيا نمى شود پيش بينى كرد كه اگر در صد سال ديگر, جمعيت حجاج به پنجاه ميليون برسد چگونه بايست آنها را در مكه و مشاعر مقدسه جا داد و پذيرايى كرد و امكان اعمال حج برايشان فراهم ساخت. با توجه به محدوديت مساحت افقى و سطح مشاعر مقدسه, آيا چاره اى به جز گسترش عمودى و برج سازى در آنجا هست.
در آن صورت مسجد الحرام تا چه مقدار بايست توسعه يابد, صلات خلف مقام را چگونه بايد انجام داد, براى تردد از محلات به مسجدالحرام و از مكه به مشاعر مقدسه و بالعكس آيا ممكن است راه هاى چند طبقه ساخت كه يك طبقه اش مترو باشد, يك طبقه اش اتوبوس, يك طبقه اش براى سوارى و يك طبقه اش به صورت نوار نقاله تا پياده ها روى آنجابه جا شوند, شبيه آنچه در فرودگاه ها براى بار مسافران انجام مى شود. طرح قطار از مدينه به مكه و از جده به جحفه و مكه آيا ممكن است برنامه اى به دولت سعودى داد كه يك بار اجازه ورود به كعبه به هر نفر داده شود, اگر در حج ممكن باشد وگرنه در عمره تا به هنگام ورود به عربستان به هر نفر كارت مخصوص داده شود و هنگام ورود به كعبه از او تحويل گرفته شود. مى توان پل هوايى قابل جابه جايى از طبقه دوم تا مقابل در كعبه تعبيه كرد تا ورود به كعبه مزاحم طواف كنندگان نباشد. البته توجه شود در گذشته اى كه ما مى شناسيم تعمّد بوده كه هر كسى نتواند به درون كعبه رود و معمولاً در هيچ دوره اى زنان را به درون كعبه راه نمى داده اند.
ايجاد بازار اسلامى, كه هر كشورى در آن بخشى را داشته باشد تا مسلمانان از همديگر خريد كنند و سوغات ببرند نه آنكه بنجل هاى چين كمونيست و هند هندو و ژاپن بودايى كانون مسلمين را پر كند و مسلمانان هم پول هاى سيل آسا بپردازند و به عنوان عبادت, سوغات و يادگارى مكه ببرند, اكنون (ليشهدوا منافع لهم) قرآن شده: ليشهدوا منافع الكفار و المشركين.
راستى غلط بزرگى در حال اجراست و مسلمانان و سران آنان هم به اين موضوع توجه نمى كنند. يك بار گذرم به بازار اصفهان افتاد, ناخودآگاه مقايسه كردم بين اجناس يادگارى و شيك آنكه مى تواند براى مسلمانان ديگر تحفه باشد و آنچه حجاج و معتمرين در مكه و مدينه به ناچار خود را ملزم به خريد آن مى بينند.
* * *
يكى از موضوعات درخور پژوهش حج, مكه, مدينه و مشاعر مقدسه حجاز در ادب فارسى است, مثلاً حج و مكه در آثار سعدى, حافظ و… (نشر مشعر, برخى كتاب ها در اين باره چاپ كرده است) يا ضرب المثل هايى كه در آنها كعبه و مكه و حج آمده مانند:
ترسم نرسى به كعبه اى اعرابى
اين ره كه تو مى روى به تركستان است
در بيابان گر به شوق كعبه خواهى زد قدم
سرزنش ها گر كند خار مغيلان غم مخور
خر عيسى گرش به مكه برند
چون بيايد هنوز خر باشد
و فهرست و معرفى سفرنامه هاى حج ايرانيان (برخى از اين سفرنامه ها را نشر مشعر چاپ كرده است).
* * *
پيشنهاد ديگر, تهيه فهرست و تاريخچه و نقشه از مكان هاى مقدس اسلامى و شيعى است براى آينده. چه بسا شرايط سياسى فراهم شود و بتوان بقيع و اماكن تاريخى مهدوم شده را بازسازى كرد. پس لازم است هر مكانى كه خاطره اى از معصومين دارد شناسايى و معرفى كرد تا با فراهم شدن زمينه, يادبود و نشانه در آنجا بنا كرد.
چنانچه مؤسسه اى اجراى اين موسوعه را به عهده بگيرد به دو شيوه مى تواند عمل كند: يك شيوه متمركز كه همه اجزاى آن را خودش طراحى و اجرا كند و شيوه ديگر كه پس از طراحى كل پروژه, اجراى آن را به داوطلبان مى سپارد تا به صورت كار شخصى انجام دهند منتها كارشان با استاندارد كلى طرح همگون باشد تا از حمايت مؤسسه مجرى برخوردار شوند. بايد توجه داشت انگيزه هاى شخصى قوى است و كار را ارزان و سريع به سامان مى رساند. با اين كار فوايد كار شخصى و امتيازات كار گروهى با هم تلفيق مى شود و كارى عميق, يك دست, سريع و ارزان ارائه مى شود.
اميد است اكنون كه دولت تشيع در ايران با اقتدار و امكانات حكم مى راند و مؤسسات پژوهشى فراوان پديد آمده و پژوهشگران سختكوش و با سليقه سربرآورده اند به اين مهم بپردازند و گامى در خدمت به اهل بيت(ع) پيش گذارند.