سال دوم، شماره چهارم، زمستان ١٣٨٨، ص ٤١ ـ ٧٠
جعفر جديري* / مسعود جانبزرگي**
چكيده
پژوهش حاضر با هدف ساخت و اعتباريابي مقياس رضامندي زناشويي (براساس معيارهاي ديني) انجام شده است. با توجه به نبود آزموني معتبر براي رضامندي زناشويي از ديدگاه ديني ـ كه بتوان با آن كنش يك خانوادة مسلمان را سنجيد، محقق بر آن شد تا براي ساخت و اعتباريابي مقياس رضامندي زناشويي براساس معيارهاي ديني اقدام كند.
با توجه به هدف پژوهش، ١١٠ نفر از دانشپژوهان مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره) با استفاده از روش تصادفي خوشهاي برگزيده شدند و دو پرسشنامة رضامندي زناشويي اسلامي و تست رضامندي زناشويي انريچ ـ براي به دست آوردن روايي مقياس رضامندي زناشويي اسلامي ـ در ميان آنان توزيع شد. نتايج به كمك روشهاي آمار توصيفي (فراواني، ميانگين، انحرافاستاندارد) و آمار استنباطي (آلفاي كرونباخ، دونيمهسازي، آزمون معناداري ضريب همبستگي) بررسي شد.
استفاده از روشهاي محاسبة اعتبار و روايي پرسشنامه، نشان داد كه مقياس رضامندي زناشويي اسلامي اعتبار و روايي بالايي دارد.
كليد واژهها: اعتبار، روايي، مقياس، رضامندي زناشويي، اسلام.
مقدمهازدواج و تشكيل خانواده يك سنت فطري و الهي است،[١] كه در همة اديان تقدس خاصي دارد.[٢] ازدواج، اساس ارتباط انساني را تشكيل ميدهد. در ازدواج مرد و زن از طريق يك نيروي رمزي ناشي از غرايز، آيين، شعائر و عشق، به هم جذب شده و به طور آزادانه و كامل تسليم (متعهد) يكديگر ميشوند تا واحدي پويا بهنام خانواده تشكيل دهند.[٣]
روابط زن و شوهر به منزلة هسته اصلي خانواده، بر بسياري از ابعاد حيات انساني تأثير دارد. چگونگي زندگي زناشويي ميتواند بر رضايت يا نارضايتي فرد از زندگي، رضامندي يا نارضايتي شغلي، نحوة تربيت فرزندان و ميزان موفقيت در امور مختلف زندگي تأثير بگذارد.[٤] زن و شوهر انتظار دارند زندگيشان با خوشبختي، سعادت و رضايت همراه باشد و از هر لحظة زندگي خود لذت ببرند. ازاينروي، مهمتر از خود ازدواج، موفقيت در ازدواج يا رضامندي در بين زوجين است.[٥]
رضامندي زناشويي وضعيتي است كه در آن زن و شوهر از ازدواج با يكديگر و با هم بودن احساس شادماني و رضايت دارند.[٦] بنر و هيل[٧] (١٩٩٠) رضامندي زناشويي را پيامد توافق زناشويي[٨] ميدانند كه رابطة مناسب بين زن و شوهر را توصيف ميكند. ايشان مينويسد: «هنگاميكه زن و شوهر به ميزان قابل توجهي از برآورده شدن نيازها و انتظاراتشان در رابطة زناشويي رضايت داشته باشند، رضامندي زناشويي را گزارش خواهند كرد». آلوجا و باريو و گارسيا[٩] (٢٠٠٧) به نقل از هاولت (١٩٦٩) مينويسند: «رضامندي زناشويي عبارت است از برونداد ناشي از مجموعهاي از عوامل نظير حل تعارض موفقيتآميز، يا موفقيت در فعاليتهاي مرتبط با شادكاميدر فرآيند ازدواج».
در سالهاي اخير، در بيشتر كشورهاي جهان و از جمله ايران، ساختار خانوادهها تغيير كرده و همين امر روابط موجود ميان اعضاي خانواده را دچار دگرگوني ساخته است. درپي اين دگرگوني، هنوز هنجارها به مثابه قواعد رفتاري كه مورد پذيرش همگاني باشند، به صحنة اجتماعي نيامدهاند. به همين علت، رفتار در محيط خانوادگي داراي پراكندگي است. در نتيجه، قويترين پيوندهاي انساني در مستحكمترين قرارگاه آن، يعني نظام ريشهدار خانواده، در معرض تهديد جدي قرار ميگيرد. روزبهروز كارايي خانواده در تحقق وظايفش كمرنگتر ميشود و اين، سلامت جامعه را تهديد ميكند؛ زيرا اختلال در كارآيي خانواده، مشكلاتي را در منظومة خانواده ايجاد ميكند و در صورت تشديد مشكلات، خانواده را به سمت فروپاشي سوق ميدهد. طلاق و يا اختلاف شديد خانوادگي، ضمن بر هم زدن تعادل رواني ـ عاطفي افراد خانواده، به بروز بسياري از آسيبهاي اجتماعي نيز منجر ميگردد.[١٠]
آمار طلاق كه معتبرترين شاخص آشفتگي زناشويي است، نشان ميدهد آن است رضايت زناشويي[١١] به آساني قابل دستيابي نيست.[١٢] افزون براين، بسياري از زوجها در خانوادهاي زندگي ميكنند كه طلاق رواني در آن حكمفرماست؛ بدين معنا كه هيچگونه رابطة عاطفي و جسماني بين زن و شوهر وجود ندارد و زندگي به صورت اجباري و با كمترين تعامل به پيش ميرود.
با توجه به اينكه نارضامندي زناشويي و طلاق موجب بروز اختلالهاي جسماني و رواني زوجين شده[١٣] و ميتواند موجبات بزهكاري فرزندان را فراهم آورد و در نهايت، از جانب خانوادههاي ناسالم، جامعه نيز آسيب خواهد ديد، همه اين امور متخصصان را به چارهجويي وا داشته است، تا در پي كشف، سنجش و درمان مشكلات بين همسران باشند.
سنجش براي تعيين نقاط قوت و ضعف خانواده انجام ميشود تا به دغدغههاي خانوادگي رسيدگي شود. معنابخشي به اطلاعات خام از طريق سنجش سه خاصيت دارد: ١. درك و شناخت مسايل خانواده؛ ٢. برنامهريزي براي مداخلات؛ ٣. شناسايي پشتوانهها و منابعي كه خانواده به آن نياز دارد.[١٤]
به طور كلي، متخصصان در فرايند جمعآوري اطلاعات، از رويكردهاي مستقيم يا غيرمستقيم استفاده ميكنند. رويكردهاي مستقيم عبارتاند از: مصاحبه، استفاده از قالبهاي استاندارد و غيراستاندارد، روشهاي نموداري و ترسيمي و مشاهدات رفتاري از طريق تجربه و تعيين تكاليفي كه به متخصص مجال مشاهده تعامل خانوادگي را در نگاه اول ميدهد. رويكردهاي غيرمستقيم اطلاعات را از سوابق، گزارشهاي مربوط به درمان يا ارائه خدمات، پرسشنامهها، مقياسهاي خودسنجي و ابزارهاي اندازهگيري، اهداف خانوادگي، يادداشتهاي روزانه و امور روزمره در اختيار ميگذارند.[١٥]
ديدگاههاي سيستمي ناتان آكرمن[١٦] در حوزة خانواده كه بر ساختار، كارآيي و الگوهاي تعاملي اعضاي خانواده و در نهايت رضايتمندي از زندگي زناشويي تكيه دارد، زمينهاي را فراهم كرد تا برخي محققان براي ساخت و طراحي ابزارهاي سنجش عملكرد و رضايتمندي زناشويي در خانواده اقدام كنند. براي نمونه، تولياتوس[١٧]پرل موتلر[١٨] و استراوس[١٩] در سال ١٩٩٠ كتابي را منتشر كردند كه در آن حدود ١٠٠٠ ابزار معرفي شده است و اكنون در ارزيابي خانواده و رضامندي زناشويي به كار گرفته ميشوند.[٢٠] مقياسهايي چون «ابزار سنجش خانواده(FAD)»، «پرسشنامة رضامندي زناشويي(ENRICH)»، «آزمون سازگاري زناشويي لاك ـ والاس(LWMAT)» از اين جملهاند.[٢١]
در سالهاي اخير، به مذهب و آموزههاي مذهبي به مثابه يكي از متغيرهاي مؤثر رفتار و حالات رواني، بسيار توجه ميكنند؛ تا جايي كه برخي دين را عامل اساسي بهداشت فردي و اجتماعي معرفي كردهاند.[٢٢] پژوهشهاي متعددي نيز نشانگر اثربخشي رواندرماني مذهبي بر مشكلات روانشناختي ميباشد.[٢٣] بررسيهاي متعدد انجام شده دربارة مذهب و رضامندي زناشويي نيز بيانگر وجود رابطة مثبت بين اين دو مؤلفه است.[٢٤]
بنابراين، ميتوان دريافت كه گرايشها و مداخلههاي مذهبي، يكي از مؤثرترين روشها براي بهبود شرايط خانواده است. براي مثال، حميد (١٣٨٤) در بررسي و مقايسة آثار فنون روانشناختي ـ رفتاري و مذهبدرماني بر رضايتمندي زناشويي، دريافت گروهي كه افزون بر فنون شناختي ـ رفتاري، رواندرماني مذهبي نيز دريافت كردهاند، از ميانگين بالاتري در رضايتمندي زناشويي درمقايسه با ديگر گروهها (گواه و گروه رواندرماني شناختي - رفتاري) برخوردارند.
با اين توصيف، كشف مؤلفههاي رضامندي از متون ديني و تهية آزموني بر همان اساس، ميتواند زمينه را براي مداخلههاي هدفمند آماده سازد. اين باور كه ممكن است شاخصهاي تهيهشده براي سنجش عملكرد خانواده بر اساس مؤلفههاي مذهبي و ديني كه الهام گرفته از وحي الهي هستند، بتواند كنش يك خانواده (بهويژه خانوادههاي مسلمان) را دقيقتر ارزيابي كند، ضرورت اين پژوهش را برجسته ميسازد.
برخي از پژوهشگران ايراني همچون سليمانيان (١٣٧٣)، براتي(١٣٧٥) و اسماعيلينسب (١٣٧٦) تلاشهايي بهمنظور ساخت ابزاري براي مسائل زناشويي داشتهاند؛ اما تاكنون مقياسي براي رضامندي زناشويي كه برگرفته از آموزههاي ديني باشد، ساخته نشده است. تنها در يك مورد صفورايي (١٣٨٨) براي ساخت و اعتباريابي پرسشنامه سنجش كارآمدي خانواده از ديدگاه اسلام اقدام كرده است.
نتايج پژوهش حاضر، كشف و بررسي مؤلفههايي براي رضامندي زناشويي از متون ديني و ساخت و اعتباريابي مقياس آن است. از متون ديني، مؤلفههايي چون ارتباط، پايبنديهاي مذهبي زوجين، حل اختلاف و تعارض، ارضاي نياز جنسي، مديريت مالي و اقتصادي خانواده، صفات شخصيتي، تفريح و اوقات فراغت خانواده، رفتوآمدهاي فاميلي، توليد فرزند و فرزندپروري و نقش زن و شوهري را ميتوان به مثابه مؤلفههاي تقويتكنندة روابط زناشويي و رضامندي زناشويي به دست آورد كه به برخي از اين موارد به طور خلاصه اشاره ميشود.
ارتباط، نقش محوري در زندگي زناشويي ايفا ميكند.[٢٥] به همين دليل، بر اساس يافتههاي زمينهيابي، مشكلات ارتباطي رايجترين شكايت زوجهاي مراجعهكننده براي درمان را تشكيل ميدهند.[٢٦] آموزههاي ديني دربارة چگونگي گفتوگو و همچنين محتواي آن، نكات و توصيههاي ارزندهاي دارد.
چگونگي گفتوگو بين زن و شوهر آنچنان بايد باشد كه همدلي و آرامش را به همراه آورد. استفاده از قول «لَيّن»[٢٧] زمينهساز گفتوگوي سازنده و محبتآميز بين زوجين است. نرميبيان و پرهيز از گفتار خشن، موجب ميشود طرف مقابل نيز در ارائه پاسخ همچون او رفتار كند؛[٢٨] اما استفاده از كلمات زشت در ارتباط، جز خشم و كينه، نتيجهاي نخواهد داشت.[٢٩] اثر ديگر نرمي بيان در بين زن و شوهر، افزايش دوستي و محبت بين آنهاست[٣٠] لازمة نرمي بيان، ملايم بودن آهنگ صداست. قرآن كريم براي تشويق افراد به لطيف كردن صوت، تشبيهي دارد كه فرد در همه جا، به ويژه در محيط خانه، صدايش را بلند نكند.[٣١]
از نكات مهم در روابط كلامي اين است كه زن و شوهر يكديگر را به بهترين ناميكه هر يك دوست دارند، خطاب كنند.[٣٢] اين كار به تعبير روايت ميتواند محبت بين دو فرد را صاف و خالص گرداند. از ديگر نكات مهم در تعامل كلامي زوجين، ابراز محبت و دوستي با گفتار نسبت به طرف مقابل است؛ بهويژه با توجه به ويژگيهاي زنان، اگر اين كار توسط مردان انجام گيرد، باعث عميق شدن روابط عاطفي ايشان ميگردد.[٣٣]
دين و دينداري موضوعي مورد علاقه براي محققان است؛ زيرا به نظر ميرسد نقش مهمي در شكل دادن به زندگي افراد ايفا ميكند.[٣٤] بسياري از تحقيقات نشان دادهاند كه دينداري عامل پيشبينيكنندة مهمي دربارة رضامندي زناشويي است.[٣٥] براي مثال، نتايج تحقيقي كه در زوجهايي كه به طور متوسط ٩ سال از ازدواج آنها ميگذشت، نشان داد زوجهايي كه در رفتن به مراسم مذهبي در روزهاي تعطيل مقيد هستند، رضايت زناشويي بيشتري دارند.[٣٦] از منظر دين، زندگي زماني شيرين و با آرامش است كه فرد از خداوند و يادش غافل نبوده و نعمتهايش را فراموش نكند و شب و روز در طلب رضاي الهي باشد؛[٣٧] در چنين زندگيهايي است كه خداوند به موجب عمل صالح زن و شوهر، آنها را با حيات طيب زنده ميكند.[٣٨]
زن و شوهري كه خواستار روابطي خوب و پرعاطفه بين خود هستند، ناگريز بايد روابط خود را با خداوند اصلاح كنند؛[٣٩] اگر چنين كنند، خداوند نيز روابط آنها را اصلاح ميكند. هرچقدر زن و شوهر خود را با طاعت خداوند بيشتر زينت ببخشند،[٤٠] غضب خداوند را از خود دور كرده،[٤١] و موجبات سعادت خود را در دنيا و آخرت فراهم ميآورند.[٤٢] مسكن وسيع،[٤٣] مركب راهوار[٤٤] شاغل بودن در شهر خود،[٤٥] داشتن[٤٦] دوستان صالح و همساية خوب[٤٧] از سعادتهاي دنيوي است؛ اما ميتوان بهترين سعادت را داشتن اولاد[٤٨] و همسر صالح[٤٩] دانست؛ زيرا اين سعادت دنيوي زمينه را براي سعادت اخروي[٥٠] فراهم ميكند و زن و شوهر بهترين ياور همديگر در رسيدن به سعادت اخروياند.[٥١]
بنابراين، خوشبختي زناشويي زماني تحقق مييابد كه زن و شوهر ارتباط خوبي با مبدأ داشته باشند و براي معاد خود نيز عمل صالح انجام دهند و پايبند به احكام و دستورهاي الهي باشند؛ نه اينكه مسائل زندگي آنقدر فرد را سرگرم كند كه از ياد خداوند غافل شود[٥٢] يا بهدليل توجه بيش از انداز به خانواده، از رعايت وظايف ديني فاصله بگيرد.[٥٣] وظيفه زن و شوهر است كه همديگر را از معصيت خداوند بر حذر دارند؛ البته در اين باره مرد مسئوليت بيشتري دارد.[٥٤] آموزههاي ديني مواردي را براي تحكيم و استقرار معنويت در بين زن و شوهر بيان ميكند؛ مانند: برگزاري نماز جماعت در خانه،[٥٥] بيدار كردن يكديگر براي نماز شب[٥٦] از راه تلاوت قرآن[٥٧] و ترغيب يكديگر به انجام كارهاي خداپسندانه.
پايبندي يا پايبند نبودن به دستورهاي الهي توسط زن و شوهر، زمينه را براي رضايتمندي و يا نارضايتمندي زندگي زناشويي فراهم ميآورد. يكي از اين موارد، حفظ نگاه از نامحرم است. قرآن كريم هم به زنان مؤمنه و هم به مردان مؤمن دستور ميدهد كه عفت پيشه كنند و از نگاه به نامحرم بپرهيزند.[٥٨] نگاه به نامحرم، نگاهي شيطاني بوده و در دل فرد چيزي جز حسرت طولاني باقي نميگذارد[٥٩] و هميشه فرد را از زندگي با همسرش ناراضي نگه ميدارد؛ و اگر فرد چشمان خود را كنترل نكند و تكرار مرتكب زناي چشم[٦٠] شود، اين فعل او را به سوي ارتكاب «زنا» خواهد كشاند.[٦١] نگاه به نامحرم تهييجپذيري فرد را افزايش داده و اين تهييج و تحريك فرد را به فساد كشانده و او را وارد كارهاي ناشايست ميكند،[٦٢] اما اگر چشم خود را بر حرام ببندد قلبش نيز راحت شده و آرامش گرفته[٦٣] و صفات و شخصيتش نيز نيكو و احسن ميشود[٦٤]. نگاه به نامحرم از هر دوي زن و شوهر زشت و ناپسند است؛ اما نگاه زنان شوهردار به مردان نامحرم، خشم و غضب خداوند را شديدتر و افزونتر ميكند.[٦٥]
روابط خوب جنسي يكي از عوامل رضامندي زناشويي است. رضايت جنسي يا ديگر احساسات جنسي، پيشبينيكنندة مهمي در رضايت زناشويي هستند. مطالعات متعددي نشان دادند كه رضايت جنسي با رضايت زناشويي همبستگي بالايي دارد.[٦٦] همچنين بين تعداد دفعات آميزش جنسي و رضايت عمومي از ارتباط در زوجين همبستگي مثبتي وجود دارد. از منظر ديني روابط جنسي، مهمترين منبع لذتجويي[٦٧] انسان هم در دنيا و هم در آخرت[٦٨] است. رفتار جنسي در آموزههاي ديني، نه تنها پست و حيواني قلمداد نشده، بلكه با ديد مثبت به آن نگاه شده و حتي براي آن پاداشهاي متعددي[٦٩] در نظر گرفته شده است. يكي از پاداشها براي روابط جنسي، بخشوده شدن گناهان است.[٧٠] اهميت اين روابط به اندازهاي است كه اولياي دين پاداش روابط جنسي را با برخي از تكاليف ديني دشوار مانند جهاد معادلسازي ميكنند.[٧١] اين آموزهها به دنبال ايجاد نگرش مثبت به اين رفتار در زن و شوهر ميباشند تا هم مانع بروز احساس گناه در زوجين شوند و هم لذت و نشاط بيشتري براي آنها حاصل شود. از وظايف مشترك همسران، ارضاي نياز جنسي طرف مقابل است[٧٢] و هيچيك از ايشان، بهويژه زنان نميتوانند حتي به بهانة عبادت، از روابط جنسي سرباز زنند،[٧٣] حتي به زنان توصيه شده است كه اگر در شرايط كاملاً مساعد نيز قرار نگرفته باشند، به اين روابط تن دهند.[٧٤]
از مهمترين مؤلفهها براي رضامندي زناشويي، ايفاي نقش و انجام وظايف توسط زن و شوهر است. آموزههاي ديني، مهمترين وظيفه مرد را قوامبخشي زندگي[٧٥] و در دو حوزة معيشت زندگي[٧٦] و حسن معاشرت و ارضاي نيازهاي عاطفي همسران[٧٧] ميداند.
در آموزههاي ديني، شوهر نه تنها بايد مهريه زن را به او بپردازد،[٧٨] بلكه بايد نفقه او را در طول زندگي نيز بدهد.[٧٩] نفقه نيز هر آن چيزي است كه زن به آن احتياج دارد؛ مانند: غذا و خورش و پوشش و پرده و سكونت دادن؛ اما كيفيت و كميت آن را عرف و عادت تعيين ميكند.[٨٠] افزون بر ضروريات زندگي، مرد بايد بكوشد رفاه و آسايش بيشتري براي اهل و عيال خود به ارمغان آورد[٨١] و بخل نورزد تا محبوب خانوادة خود شود[٨٢] و اگر چنين نكند، نعمت زائل شده[٨٣] و خانواده آرزوي مرگش را خواهند كرد.[٨٤]
اما حوزة دوم قوامبخشي به زندگي، كيفيت رابطه با همسر و به تعبيري حسن معاشرت با وي است. در قرآن بيش از بيست مرتبه[٨٥] كلمة «معروف» براي جنبههاي مختلف روابط خانوادگي به كار رفته كه چگونگي روابط زن و شوهر از مهمترين اين جنبههاست.
معروف آن عملي است كه هم براساس هدايت عقل صورت گرفته باشد؛ يعني عقل آن عمل را به رسميت بشناسد، و هم با حكم شرع و يا قانون جاري در جامعه مطابق باشد؛ يعني هر عملي كه افكار عموميآن را رفتاري شناخته شده و مأنوس بداند و هم با فضايل اخلاقي ناسازگار نباشد و هم سنتهاي ادبي آن را خلاف ادب نداند.[٨٦] پس ميتوان گفت معروف آن رفتاري است كه مردم يك جامعه آن را ميپسندند و با احكام دين و طبع انساني نيز مخالفت نداشته باشند.
بنابراين، شوهر در رابطه با همسر خود بايد بهگونهاي رفتار كند كه
اولاً مخالف با قوانين اسلام نباشد و ثانياً مردم جامعه آن را رفتاري
پسنديده بدانند و در نهايت، با طبع انساني نيز در تضاد نباشد. از موارد حسن
معاشرت ميتوان به اكرام همسر[٨٧] و خوشخلقي با همسر[٨٨]
اشاره كرد. خدمت در خانه نيز يكي از اين موارد است؛ شوهر نبايد به
بهانههاي مختلف از كمك كردن به همسرش سرباز زند؛ زيرا پيامبر نيز با تمام
عظمتش در خانه خدمت ميكرد.[٨٩] از مصاديق خدمت به همسر ميتوان به رفع تشنگي همسر با آب دادن به دست زن[٩٠] و همچنين مهيا كردن غذا[٩١] براي ايشان اشاره كرد. اينگونه خدمات به همسر، به مثابة صدقه است[٩٢] و فرد را به مراتب شهيد و يا صديق ميرساند.[٩٣]
يكي از لوازم معاشرت، تأمين نيازهاي عاطفي همسر است. زنان بهدليل داشتن
روح حساس و لطيف، نيازمند ابراز محبت شوهرانشان هستند. از اينروي، شوهران
مأمور شدهاند محبتشان را به همسران علني كنند و آن را به زبان بياورند؛[٩٤] با ايشان به نيكويي سخن بگويند[٩٥] و از همنشيني با همسرانشان استنكاف نكنند[٩٦]. در مواردي همچون «غذا»، موارد دلخواه خود را به همسرشان تحميل نكرده و[٩٧] با آنها ترشرويي نكنند.[٩٨] در نهايت، با پرخاشگري با وي رفتار نكند؛
نه پرخاشگري رفتاري و نه كلامي.[٩٩]يكي ديگر از موارد حسن معاشرت، عفو و گذشت شوهر به هنگام اشتباه همسر است.[١٠٠] شوهري كه زود عصباني شده و دير راضي ميشود، از بدترين مردان به شمار ميآيد.[١٠١]
همچنين مردي كه افتراء ميبندد، فحاشي ميكند، به تنهايي غذا ميخورد،
مانع خيرات ميشود، زير دستش را كتك ميزند و همسرش از دست او به ديگران
پناه ميبرد، از بدترين مردهاست.[١٠٢]
در نهايت، با توجه به ويژگيهاي شخصيتي زنان، اگر مردي بخواهد زندگي خوبي
با ايشان داشته باشد، نبايد او را با خود سنجيده و در پي هماهنگ كردن او با
خودش باشد؛[١٠٣] بلكه بايد در همه حال با وي مدارا كند.[١٠٤]
آموزههاي ديني، افزون بر تبيين وظايف و نقشهاي مرد، وظايف و نقشهايي را نيز براي زنان بيان كرده است. آموزههاي ديني نقش اصلي زن را در زندگي، مهرورزي به شوهر و خانواده ميداند.[١٠٥] «ودود» به زني ميگويند كه محبت خود را به شوهر علني كرده و او را بسيار دوست ميدارد و محبتش در عمل ظاهر ميشود.[١٠٦] اين مهرورزي در دو حوزه است:
١. ارضاي جنسي و تمكين كامل از شوهر:[١٠٧] آموزههاي ديني به زن توصيه ميكند تا آنجا امكان دارد به تكمين كامل از شوهر تن دهد؛ حتي اگر در شرايط نامساعد قرار گرفته باشد.[١٠٨] همچنين به زنان امر شده است در زمانهاي مناسبي از شبانهروز خود را به شوهر عرضه كنند[١٠٩] و به بهانة عبادت از اين روابط سرباز نزنند.[١١٠]
٢. اطاعت از شوهر و احترام به او: يكي از حقوق مسلم شوهران، اطاعت همسر از ايشان است كه در روايات مختلفي به اين امر اشاره شده است[١١١] و از زناني كه از شوهرشان اطاعت نميكنند، به بدي ياد شده است.[١١٢] اين اطاعت در موارد خاصي در آموزههاي ديني تصريح شده است؛ براي مثال، زن بايد براي خروج از منزل از شوهر اجازه بگيرد و از گفتة او اطاعت كند و از گرفتن روزة مستحبي و صدقه دادن بدون اجازه او نيز دوري كند.[١١٣] اين اجازه گرفتن، نشانة فروتني و تواضع زن نسبت به شوهر و نوعي مهرورزي است كه ميتواند رضامندي زناشويي را تقويت كند. همچنين زن بايد از كارهايي كه شوهر را خشمگين ميكند بپرهيزد[١١٤] و اگر شوهر از او غضبناك شد، بايد رضايت او را جلب كند؛[١١٥] حتي اگر اين كار با بوسيدن پاهاي مرد باشد، زن مؤمنه آن را انجام ميدهد تا خداوند بر او غضبناك نشود.[١١٦] اينگونه مهرورزي به شوهر و اطاعت از او، زن را به درجهاي ميرساند كه آتش جهنم بر او حرام ميشود[١١٧] و از هر دري كه خواست وارد بهشت ميشود.[١١٨] يكي ديگر از موارد احترام شوهر، بدرقه و استقبال از او هنگام خروج از منزل و ورود به آن است.[١١٩] آراسته بودن و آرايش كردن زن براي شوهر نيز از ديگر موارد مهرورزي است؛ مناسب نيست زن بدون زينت باشد.[١٢٠] در نهايت، زنان بايد از آزار و اذيت شوهر،[١٢١] بهويژه با زبانشان خودداري كنند.[١٢٢] اگر مشكل هم در اين ميان وجود داشته باشد، خودشان بايد آن را اصلاح كنند؛ نه اينكه از شوهر نزد ديگران بدگويي يا شكايت كند.[١٢٣]
جامعة آمارياز آنجاكه اين تحقيق، مقياس رضامندي زناشويي (بر اساس معيارهاي ديني) ساخته شده است و ويژگيهاي روانسنجي آن بررسي ميشود، از تحقيقات بنيادي بهشمار ميآيد.
جامعة آماري اين پژوهش، همة دانشپژوهان مرد متأهل ٢٠ تا ٥٠ سال مؤسسة آموزشي پژوهشي امام خمينيقدسسره در سطح كارشناسي و كارشناسي ارشد ٨٦-٨٧ است كه حداقل يك سال از ازدواج آنها گذشته باشد.
حجم نمونهبا توجه به ماهيت تحقيق حاضر كه از نوع بنيادي است، ١١٠ پرسشنامة تكميل شده تحليل شد. اين تعداد با توجه به عودت ندادن برخي از پرسشنامهها و ناقص بودن تعدادي ديگر، از بين ٢٠٠ پرسشنامه توزيع شده به دست آمده است.
روش نمونهگيريروش نمونهگيري در اين تحقيق، از نوع تصادفي خوشهاي است. در اين روش، ابتدا از بين ١٢ رشتة تحصيلي فعال، پنج رشتة تحصيلي اقتصاد، مديريت، علوم تربيتي، كلام و دينشناسي و روانشناسي به طور تصادفي انتخاب، و سپس از بين كلاسهاي موجود در اين رشتهها در دو سطح كارشناسي و كارشناسي ارشد، ده كلاس به طور تصادفي انتخاب شد. بدين ترتيب، همة افراد كلاسها ـ دويست نفر ـ نمونه تحقيق حاضر را تشكيل دادند. آنگاه با مراجعه به كلاسها و ارائه توضيح دربارة تحقيق و مزاياي آن، از ايشان خواسته شد در انجام اين تحقيق همكاري كنند؛ از بين ايشان، پرسشنامه ١١٠نفر تحليل شد.
روش جمعآوري دادههابه منظور گردآوري اطلاعات، محقق با مراجعه به كلاسهايي كه از قبل به طور تصادفي انتخاب شده بودند و با ارائه توضيحات لازم درباره تحقيق، پرسشنامة رضامندي زناشويي به ايشان ارائه، و از آنها خواسته شد با دقّت و امانت به آنها پاسخ دهند و مشخصات جمعيتشناختي از قبيل سن، مقطع تحصيلي، طول مدت ازدواج و اختلاف سني را نيز در جدولهاي مربوط به آن درج كنند. از آزمودنيها درخواست شد كه بعد از تكميل پرسشنامه، آن را در محل از پيش تعيينشده قرار دهند.
ابزار پژوهشپرسشنامه رضامندي زناشويي (اسلامي)
با توجه به فضاي مذهبي جامعه و ضرورت مداخلههاي مذهبي براي بهبود شرايط خانوادگي، محقق براي ساخت آزموني دربارة رضامندي زناشويي بر اساس معيارهاي ديني اقدام كرده است. هدف از تهية اين تست، ارزيابي زمينههاي بالقوة مشكلزا و شناسايي زمينههاي قوت و پرباري رابطة زناشويي در حيطه مؤلفههاي ديني ميباشد. همچنين از اين پرسشنامه ميتوان براي تشخيص زوجهايي استفاده كرد كه نياز به مشاوره و تقويت رابطة خود دارند. افزون براين، ميتوان سطح رضايتمندي زوجين را با اين تست به دست آورد.
روش ساختمحقق در ابتدا با بررسي تحقيقات مختلف داخلي و خارجي دربارة مؤلفههاي رضامندي زناشويي و بررسي متون ديني اعم از قرآن و روايات در زمينة مسائل زناشويي و خانوادگي، به مؤلفههايي از منظر دين در اين زمينه دست يافت. بدين ترتيب، در گام اول آزمونسازي، آيات و روايات مربوط گردآوري و سپس به توصيف هر يك از مؤلفهها پرداخته شد. اين مرحله براي رفع ابهام از مؤلفههاي مزبور، به گونهاي كه براي ديگران قابل درك باشد، در نظر گرفته شد. تدارك ساختار پرسشها از توصيفهاي مزبور، گام بعدي محقق بود. تعداد هشتاد پرسش سؤال از روايات و آيات تهيه گرديد و به سه نفر از متخصصان علوم ديني كه از مسائل روانشناسي و خانوادگي نيز آگاهي داشتند، ارائه شد. از بين هشتاد آيه و روايت و پرسش مطرح شده، پنجاه پرسش كه از نظر متخصصان علوم ديني بيشترين ارتباط را با مباحث خانوادگي از منظر دين داشت انتخاب، و به دو نفر از متخصصان روانشناسي كه داراي سابقة كار باليني در حوزة مسائل خانواده بودند، ارائه شد. در نهايت، پس از تأييد نظر متخصصان علوم ديني و روانشناسي، آزمون در سطح محدودي اجرا گرديد تا مواردي كه احتمالاً درك آنها براي آزمودني مبهم بود، مجدد بررسي شود.
مؤلفههاي آزموناين آزمون ده مؤلفه و پنجاه پرسش دارد كه سهم هر يك از مؤلفهها پنج پرسش به شرح زير است:
١. ارتباط كلامي[١٢٤] (پرسشهاي ١، ٢، ٣، ٥ و ١٥): اين مؤلفه به رفتارهاي كلامي همسران در تعامل با يكديگر از منظر ديني مربوط ميشود. رعايت عفت و ادب در كلام و پرهيز از آزار رساندن توسط زبان و ابراز محبت كلامي، از ويژگيهاي اين خردهمقياس است. نمرة بالا نشاندهنده وجود رابطة كلامي سالم بين زوجين است.
٢. پايبنديهاي مذهبي (پرسشهاي ٦ تا ١٠): اين مؤلفه ميزان توجه همسران به مبدأ متعال و رعايت حريم خداوند را در زندگي زناشويي ميسنجد. نمرة بالا در اين مقياس، نشانگر تعهد همسران در اداي وظايفشان و ملاك بودن مذهب و پايبندي به آن در زندگي زناشويي است.
٣. حل تعارض[١٢٥] (پرسشهاي ١١، ١٢، ١٣، ١٤ و ٤): اين مؤلفه به احساسات، اعتقادات و نگرشهاي شخص دربارة به وجود آمدن يا حل تعارض مربوط ميشود. نمرة بالا در اين مقياس، نشاندهندة وجود توافق و هراس در زندگي زناشويي و ظرفيت حل تعارض از راههاي معقول ميباشد.
٤. مديريت مالي[١٢٦] (پرسشهاي ١٦ تا ٢٠): اين مؤلفه به نحوة اداره امور مالي زندگي زناشويي و نگرشهاي همسران دربارة نوع مديريت مالي منزل مربوط ميشود. نمرة بالا در اين مقياس، بيانگر مديريت خوب امور مالي و رضايت همسر از اين نوع مديريت است.
٥. روابط جنسي (پرسشهاي ٢١ تا ٢٥): اين مؤلفه نگرشها و نگرانيهاي همسر را دربارة روابط جنسي ميسنجد. نمرة بالا دراين مقياس، نشانگر نبود وجود مشكل جدي در اين باره و احساس رضايت همسران از اين رابطه است.
٦. فعاليتهاي اوقات فراغت (پرسشهاي ٢٦ تا ٢٩ و ٣٤): اين مؤلفه ترجيحهاي زن و شوهر را دربارة فعاليتهاي اوقات فراغت و گذران آن در كنار همسر ارزيابي ميكند. نمرة بالا در اين مقياس، نشاندهندة انعطافپذيري و توافق دربارة استفاده از زمانهاي فراغت و احساس رضايت از كنار هم بودن در اين اوقات است.
٧. مسائل شخصيتي (پرسشهاي ٣٠ تا ٣٣ و ٣٥): اين مؤلفه رضايت يا نارضايتي همسران را از ويژگيها، صفات و رفتارهاي همديگر ميسنجد. نمرة بالا نشاندهندة رضايت از ويژگيهاي شخصيتي همسر ميباشد.
٨. فرزندان و فرزندپروري (پرسشهاي ٣٦ تا ٤٠): اين مؤلفه نگرش والدين را نسبت به فرزندان و رضايت يا نارضايتي آنان را در نوع فرزندپروري همسر ارزيابي ميكند. نمرة بالا در اين مقياس، نشانگر نگرش مثبت والدين به فرزندآوري و احساس رضايت از فرزندپروري همسر است.
٩. نقش زن و مرد (پرسشهاي ٤١ تا ٤٥): اين مؤلفه، نحوة ايفاي نقش زن و شوهر در زندگي و رضايت آنان را از انجام وظايف توسط طرف مقابل ارزيابي ميكند. نمرة بالا در اين مقياس، بيانگر ايفاي مسئوليت زن يا شوهري و احساس رضايت از طرف مقابل در اين مورد ميباشد.
١٠. صلة ارحام (پرسشهاي ٤٦ تا ٥٠): اين مؤلفه نگرش و كنش همسران را دربارة رفتوآمد با اقوام و فاميل ميسنجد. نمرة بالا در اين مقياس، نشاندهندة نگرش مثبت به اينگونه روابط و احساس رضايت از آن است.
اعتباراز مسائل مهم در آزمونسازي، اعتبار است. اين واژه مفاهيمي مانند ثبات يا هماهنگي، اعتمادپذيري، پيشبينيپذيري، همگوني، حساسيت، دقت، تكرارپذيري و باز پديدآوري را دربرميگيرد.[١٢٧] محقق براي برآورد اعتبار پرسشنامة رضامندي زناشويي از طريق دونيمهسازي و ثباتدروني (آلفاي كرونباخ) اقدام كرده است. نتايج نشان ميدهد پرسشنامه اعتبار نسبتاً بالايي دارد.
رواييمقصود از روايي پرسشنامه آن است كه وسيله مزبور واقعاً بتواند ويژگي مورد مطالعه را اندازه بگيرد، نه متغير ديگري را.[١٢٨] محقق از دو روش روايي محتوايي و روايي وابسته به ملاك از نوع همزمان، براي برآورد روايي اين آزمون اقدام كرده است. نتايج نشان ميدهد پرسشنامه روايي بالايي دارد.
شيوة نمرهگذاريبراي هر يك از پرسشهاي اين پرسشنامه، پنج گزينه منظور شده است. گزينة پرسشها عبارتند از: هميشه، اغلب اوقات، گاهي، به ندرت و هرگز؛ بجز پرسشهاي ٩، ١٠، ٢٦، ٣٥، ٣٩ و ٤٠.
نمرهگذاري پرسشها به صورت ٤، ٣، ٢، ١ و ٠ است. حداكثر نمرة آزمودني در اين پرسشنامه دويست است. نمرة بالاتر، نشانة رضامندي بيشتر زناشويي است. پاسخنامه به صورت يك برگ جدا در اختيار آزمودني قرار ميگيرد.
روش تجزيه و تحليل دادهبراي اعتباريابي پرسشنامه رضامندي زناشويي، از ضريب همساني دروني(آلفايكرونباخ) و ضرايب اسپيرمن براون و ضريب دونيمهسازي گاتمن، و براي بهدست آوردن روايي آن، از روش همبستگي اسپيرمن (روايي محتوايي) و ضريب همبستگي پيرسون (روايي وابسته به ملاك از نوع همزمان) استفاده شده است.
يافتههادر اين بخش جدولها، و نمودارها و دادههاي مربوط به مسائل جمعيتشناختي ارائه ميشود.
جدول١: فراواني و درصد ميزان سن آزمودنيهاي پژوهش به تفكيك زيرگروهها
|
درصد تجمعي |
درصد فراواني |
فراواني |
گروه هاي سني |
|
٤/١٦ |
٤/١٦ |
١٨ |
٢٢ـ٢٦ |
|
٧٠ |
٦/٥٣ |
٥٩ |
٢٧-٣١ |
|
٩/٩٠ |
٩/٢٠ |
٢٣ |
٣٢-٣٦ |
|
٣/٩٧ |
٤/٦ |
٧ |
٣٧-٤١ |
|
١٠٠ |
٧/٢ |
٣ |
٤٢-٤٦ |
|
١٠٠ |
١١٠ |
جمع |
در جدول شمارة يك فراواني و درصد فراواني و درصد فراواني تجمعي آزمودنيها بر اساس ميزان سن به تفكيك زيرگروهها ارائه شده است. همانگونه كه مشاهده ميشود، از مجموع ١١٠ آزمودني، بيشترين فراواني در گروه سني(٢٧ـ٣١)، و كمترين فراواني در گروه سني (٤٢ـ٤٦) است.
جدول٢: فراواني و درصد ارزيابي كلي آزمودنيهاي پژوهش از زندگي زناشويي
|
ارزيابي كلي از زندگي زناشويي |
فراواني |
درصد |
درصد تجمعي |
|
ارزيابي منفي |
٣ |
٧/٢ |
٧/٢ |
|
ارزيابي متوسط |
٢٤ |
٨/٢١ |
٥/٢٤ |
|
ارزيابي مثبت |
٤٣ |
١/٣٩ |
٦/٦٣ |
|
ارزيابي بسيار مثبت |
٤٠ |
٤/٣٦ |
١٠٠ |
|
كل |
١١٠ |
١٠٠ |
- |
در جدول شمارة دو، فراواني، درصد فراواني و درصد فراواني تجمعي ارزيابي كلي آزمودنيهاي تحقيق از زندگي زناشوييشان در چهار زير گروه ارائه شده است. همانگونه كه مشاهده ميشود، از مجموع ١١٠ آزمودني، ٣ نفر (٧/٢%) از زندگي زناشويي ارزيابي منفي، ٢٤ نفر (٨/٢١%) ارزيابي متوسط، ٤٣ نفر (١/٣٩%) ارزيابي مثبت و٤٠ نفر (٤/٣٦%) ارزيابي بسيار مثبت دارند.
چنانكه گفته شد، براي بهدست آوردن اعتبار پرسشنامه، از روش ضريب همساني دروني و روش دو نيمه سازي استفاده شده است. در جدولهاي يك و دو ضريب همساني دروني گويههاي پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي و آمارههاي پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي مشاهده ميشود.
جدول٣: ضريب همساني دروني گويههاي پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي
|
آلفاي كرونباخ |
آلفاي كرونباخ گويههاي استاندارد شده |
تعداد گويهها |
|
٨٧/٠ |
٨٧٥/٠ |
٥٠ |
همانگونه كه در جدول شمارة سه مشاهده ميشود، ضريب همساني دروني گويههاي پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي برابر با ٨٧/٠ است.
جدول٤: آمارههاي پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي
|
ميانگين |
واريانس |
انحراف استاندارد |
تعداد گويهها |
|
٣/١٣٨ |
٤٨٧/٢٥٦ |
٠١٥/١٦ |
٥٠ |
همانگونه كه در جدول شمارة چهار مشاهده ميشود، ميانگين پرسشنامه مزبور ٣/١٣٨ و انحراف استاندارد آن ٠١٥/١٦ است.
همچنين در جدولهاي پنج و شش، ضريب همساني دروني گويههاي دو نيمه پرسشنامة رضامندي زناشويي اسلامي و آمارههاي دو نيمة پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي براي بررسي اعتبار پرسشنامه رضامندي زناشويي ديده ميشود. همانگونه كه مشاهده ميشود، ضريبهاي اسپيرمن براون در صورت تساوي و عدم تساوي تعداد گويهها ٨١٦/٠ و با استفاده از ضريب دونيمهسازي گاتمن٨١٥/٠ ميباشد.
جدول٥: ضريب همساني دروني گويههاي دو نيمه پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي
|
ضرايب اسپيرمن براون |
در صورت تساوي تعداد گويهها |
٨١٦/٠ |
|
در صورت عدم تساوي تعداد گويهها |
٨١٦/٠ |
|
|
ضريب دونيمهسازي گاتمن |
٨١٥/٠ |
|
جدول٦: آمارههاي دو نيمه پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي
|
ميانگين |
واريانس |
انحراف استاندارد |
تعداد گويهها |
|
|
بخش اول |
٢٣/٧٠ |
٨١/٧١ |
٤٧٤/٨ |
٢٥ |
|
بخش دوم |
٠٧/٦٨ |
١٤١/٨٠ |
٩٥٢/٨ |
٢٥ |
|
هر دو بخش |
٣/١٣٨ |
٤٨٧/٢٥٦ |
٠١٥/١٦ |
٥٠ |
براي محاسبة روايي محتوايي، پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي به دو نفر از متخصصان خانوادهدرماني ارائه، و از ايشان خواسته شد نظر خود را دربارة اينكه اين پرسشها تا چه ميزان ميتواند رضامندي زناشويي را بسنجد، در قالب مقياس ليكرت بيان كنند. روايي محتوايي آزمون با استفاده از روش همبستگي اسپيرمن در حدود ٩٠/٠ به دست آمده است كه در سطح (٠٠٠١/> p) معنادار است.
همچنين روايي وابسته به ملاك از نوع همزمان نيز با استفاده از تست معادل به دست آمد. براي بررسي اين نوع روايي، ضريب همبستگي ميان نمرة كل آزمون مزبور با نمرة كل پرسشنامه رضامندي زناشويي انريچ محاسبه شد، كه در جدولهاي هفت و هشت ويژگيهاي آماري و ضريب همبستگي ٧٢٦/٠ در سطح معناداري كمتر از ٠١/٠ ارائه شده است.
جدول٧: آمارههاي پرسشنامههاي رضامندي زناشويي اسلامي و انريچ
|
ميانگين |
انحراف استاندارد |
تعداد |
|
|
نمرة كل رضامندي زناشويي انريچ |
٧/١٥٦ |
٣٢٩/٢٠ |
٣٠ |
|
نمرة كل رضامندي زناشويي اسلامي |
٩٣/١٣٥ |
١٥٢/١٤ |
٣٠ |
جدول٨: ضريبهاي همبستگي نمرههاي كل رضامندي زناشويي اسلامي و انريچ
|
نمره كل رضامندي زناشويي انريچ |
نمره كل رضامندي زناشويي اسلامي |
||
|
نمرة كل رضامندي زناشويي انريچ |
همبستگي پيرسون |
١ |
٧٢٦/٠(**) |
|
سطح معناداري( دو دامنه) |
- |
٠٠٠١/٠ |
|
|
تعداد |
٣٠ |
٣٠ |
|
|
نمرة كل رضامندي زناشويي اسلامي |
همبستگي پيرسون |
٧٢٦/٠(**) |
١ |
|
سطح معناداري( دو دامنه) |
٠٠٠١/٠ |
- |
|
|
تعداد |
٣٠ |
٣٠ |
|
** سطوح معناداري در سطح كمتر از ٠١/٠ معنادار هستند
نتيجهگيريهدف از اين پژوهش ساخت مقياس رضامندي زناشويي بر اساس مؤلفههاي استخراجشده از منابع اسلامي و بررسي ويژگيهاي روانسنجي آن است. با مطالعه و بررسي منابع ديني، ده مؤلفه ارتباط، پايبنديهاي مذهبي زوجين، حل اختلاف و تعارض، مسائل جنسي، مديريت مالي و اقتصادي، صفات شخصيتي، تفريح و اوقات فراغت خانواده، رفتوآمدهاي فاميلي، توليد فرزند و فرزندپروري و نقش زن و شوهري به منزلة مؤلفههاي مرتبط با رضامندي زناشويي كشف و استخراج شد و براي هر يك از مؤلفهها پنج پرسش در نظر گرفته شد.
محقق براي به دست آوردن اعتبار پرسشنامه از روش ضريب همساني دروني (آلفاي كرونباخ) و از روش دونيمهسازي استفاده كرده است. چنانكه در جدول سه مشاهده ميشود، ضريب همساني دروني گويههاي پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي برابر با ٨٧/٠ ميباشد. همچنين همانگونه كه در جدول پنج نتايج روش دونيمهسازي براي پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي مشاهده ميشود، ضرايب اسپيرمن براون در صورت تساوي و عدم تساوي تعداد گويهها ٨١٦/ . و ضريب دونيمهسازي گاتمن ٨١٥/. ميباشد. اين نتايج نشان ميدهد كه پرسشنامه رضامندي زناشويي كه بر اساس معيارهاي اسلامي ساخته شده است، اعتبار نسبتاً بالايي دارد.
همچنين براي به دست آوردن روايي پرسشنامه، از دو روش روايي محتوايي و روايي وابسته به ملاك از نوع همزمان استفاده شد. براي محاسبة روايي محتوايي، پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي به دو نفر از متخصصان خانوادهدرماني ارائه، و از ايشان خواسته شد نظر خود را دربارة اينكه اين پرسشها تا چه ميزان ميتواند رضامندي زناشويي را بسنجد، در قالب مقياس ليكرت بيان كنند. روايي محتوايي آزمون با استفاده از روش همبستگي اسپيرمن در حدود ٩٠/. به دست آمده است كه در سطح ٠٠٠١/> p معنادار است. همچنين روايي، وابسته به ملاك از نوع همزمان نيز با استفاده از تست معادل به دست آمد. براي بررسي اين نوع روايي، ضريب همبستگي ميان نمره كل آزمون مزبور با نمرة كل پرسشنامه رضامندي زناشويي انريچ محاسبه شد. همانگونه كه در جدول شمارة هشت مشاهده ميشود، ضريب همبستگي بين اين دو پرسشنامه ٧٢٦/. در سطح معناداري كمتر از ٠١/٠ ميباشد. اين نتايج نشان ميدهد كه پرسشنامه رضامندي زناشويي كه بر اساس معيارهاي اسلامي ساخته شده است. روايي نسبتاً بالايي دارد.
در تبيين رابطة معنادار دو پرسشنامه رضامنديزناشويياسلامي و پرسشنامه رضايت زناشويي انريچ، ميتوان به نكاتي اشاره كرد؛ اولاً مؤلفههاي هر دو پرسشنامه مشابه يكديگرند و به تبع آن، محتواي پرسشها نزديك به هم خواهد بود؛ با اين تفاوت كه پرسشنامة محققساخته مبناي ديني دارد و بر اساس آيات و روايات ساخته شده است؛ ثانياً در فرم ٤٧ سؤالي پرسشنامه انريچ - كه در اين تحقيق ازآن استفاده شد - سعي شده است با حذف و تغيير بسياري از آيتمها، آن را با فرهنگ جامعه سازگار كنيم. با توجه به اين كه فرهنگ جامعه ما با فرهنگ ديني درآميخته است، رابطة اين دو پرسشنامه قابل توجيه است.
از نتايج اين پژوهش ميتوان در شناسايي نقاط ضعف و قوت زندگي زناشويي زوجين بهره برد و براي پربارسازي روابط آنها، برنامههاي درماني ارائه داد. همچنين ميتوان در مشاورههاي ازدواج، از مباني نظري اين تحقيق استفاده كرد.
اين پژوهش مانند همة پژوهشهاي ديگر در حوزه علوم انساني، با محدوديتهايي مواجه بوده است؛ جامعة آماري پژوهش حاضر، دانشپژوهان مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خمينيقدسسره بودند كه شاخصههاي خاصي همچون مذهبيبودن و تحصيل در رشتههاي علومانساني دارند. از اينروي، تعميم نتايج آن به دانشپژوهان ساير مراكز آموزشي و پژوهشي با احتياط انجام گيرد. همچنين پرسشنامة رضامندي زناشويي اسلامي با اينكه اعتبار و روايي بالايي دارد، اما بهدليل عدم هنجاريابي ميتواند به منزلة يكي از محدوديتهاي اين پژوهش مطرح شود. همچنين اين پژوهش فقط در مورد دانشپژوهان مرد انجام گرفته است؛ بنابراين، نميتوان نتايج آن را به زنان تعميم داد. براي نتيجهگيري بهتر، ميتوان اين پژوهش را در مورد زن و شوهر با همديگر اجرا كرد. همچنين اجراي اين پژوهش دربارة افرادي كه در آستانة جدايي قرار دارند و نيز افزايش حجم نمونه، ميتواند اطمينانبخشي بيشتري را دربارة نتايج حاصل كند.
|
پرسشهاي پرسشنامه رضامندي زناشويي اسلامي |
|
سعي ميكنم محبتم را به صورت كلامي به همسرم ابراز كنم.من و همسرم سعي ميكنيم همديگر را با نامها و القاب خوب صدا بزنيم. همسرم خوبيهاي مرا ناديده ميگيرد. همسرم حقوق مرا رعايت ميكند. همسرم هنگام صحبت صدايش را بلند كرده و داد و بيداد راه مياندازد. مسائل زندگي آنقدر مرا سرگرم ميكند كه كمتر به ياد خدا هستم. وظيفه خودم ميدانم كه خانواده ام را از هر كاري كه خدا پسندانه نيست باز دارم . به خاطر خانوادهام از رعايت وظايف ديني فاصله ميگيرم. توجه و اداي وظايف من نسبت به همسرم به خاطر اعتقادات مذهبي است. همسرم نگاههاي خود را نمي تواند كنترل كند. |
|
يكي از راههاي حل اختلاف ما ، مراجعه به بزرگان خانواده است. براي حل مشكلمان از مشاوره كمك ميگيريم. همسرم با زور حرفش را تحميل ميكند. براي پيشگيري از بروز اختلاف خيلي از مسائلي كه مرا رنج ميدهد را ناديده ميگيرم. همسرم با زبان و گفتارش سعي در اذيت من دارد. در خانواده ما مديريت مالي منزل به عهده مرد خانواده است قناعت درمسائل اقتصادي باعث شده كه زندگي با نشاطي داشته باشيم . همسرم پولهايش را خرج خانواده ميكند و نه خرج ديگران همسرم خواستههاي مالي ( بيش از توانم ) را بر من تحميل ميكند . بخشي از دريافتي هايمان را پس انداز ميكنيم . خودم را براي همسرم آراسته ميكنم. همسرم با بهانه گيري هاي مختلف نزديكي را به تعويق مياندازد. تلاش ميكنيم از روابط زناشويي خود لذت ببريم و همواره آن را لذت بخش نگه داريم . همسرم در نزديكي ، بيشتر به فكر خواسته هاي خودش است . براي نزديكي با همسرم مشكل دارم . من و همسرم سعي ميكنيم از تفريح و سرگرمي هايي كه مستلزم گناه نباشد به قدركافي لذت ببريم. همسرم وقت اندكي را با من ميگذراند . همسرم به سرگرميهاي مختص به جنسيت خود مشغول ميباشد. بودن با همسرم را به هر نوع تفريح و سرگرمي ترجيح ميدهم. همسرم زود عصباني شده و دير را ضي ميشود. يكي از دلايل صميميت من و همسرم خوش خلقي اوست . بد خلقي من باعث شده كه به خواسته هايم در زندگي با همسرم نرسم. همسرم خيلي مقتدر است چون اهل گذشت است. مسافرت يكي از برنامههاي خانواده ما است. همسرم فرد بددلي است و اين زندگيمان را به خطر انداخته است. فرزندانمان ثمره زندگي و باعث طراوت بخشيدن به آن است. بسياري از الطاف خداوند (مثل : امكانات و.......) در زندگي ما به خاطر فرزنداني است كه به ما عنايت كرده است. همسرم ميداند با بچهها چگونه بايد رفتار كند . همسرم بين فرزندانمان فرق نمي گذارد. از نحوه تربيت فرزندانمان توسط همسرم رضايت دارم. سعي من اين است كه بيشتر با خانواده همنشين شوم. در كارهاي منزل به همسرم كمك ميكنم. برايم مهم است كه غذاي دلخواه خودم را بخورم ( نه غذاي دلخواه خانواده را ) همسرم برايم آرايش نمي كند . همسرم مرا بدرقه و استقبال ميكند. يكي از برنامه هاي مثبت زندگي ما رفت و آمد با فاميل(خود و همسرم ) است.. به نظر ميرسد رفت وآمد با اقوام ميتواند زندگي ما را نجات ميدهد. به نظر من و همسرم ميتوانيم با صله ارحام محبت ديگران را جلب كنيم. زمينه برخي از دعواها و مشاجرات ما ، رفت و آمد با فاميل و خانوادهها است. همسرم اهل رفت وآمد با فاميل ميباشد. |
ـ حسامالدين متقي هندي، كنز العمال، ج ١٥، ص٨٣٥. بيروت، مؤسسة الرسالة، ١٤٠٩ ق
ـ احمدي، خدابخش و ديگران «بررسي وضعيت ازدواج و سازگاري زناشويي در بين كاركنان سپاه»، طب نظامي، ش ٧، ١٣٨٤، ص١٥٢-١٤١.
ـ احمدي، خدابش، و ديگران، «بررسي رابطه بين تغييرات مذهبي و سازگاري زناشويي»، خانواده پژوهشي، ش ٥، ١٣٨٥، ص٦٧-٥٥
ـ اسماعيلينسب، مريم، بررسي اثربخشي تكنيكهاي شناختي- رفتاري در درمان زنان مبتلا به فوبياي جنسي، پاياننامه كارشناسي ارشد، انيستيتو روانپزشكي، ١٣٧٦.
ـ امام خمينيقدسسره، تحريرالوسيله، ترجمه علي اسلامي، قم، دفتر انتشارات اسلامي، ١٣٧٤.
ـ براتي، طاهره، «تأثير تعارضات زناشويي بر روابط متقابل زن و شوهر»، پاياننامه كارشناسي ارشدروانشناسي، دانشگاه آزاد اسلاميواحد رودهن، ١٣٧٥.
ـ تاميلسون، باربارارا، راهنماي سنجش خانواده، ترجمه فرشاد بهاري و سيداسماعيل مهدويهرسيني. تهران، تزكيه، ١٣٨٣.
ـ تركان، هاجر و ديگران، «بررسي اثربخش گروه درماني به شيوه تحليل تبادلي بر رضايت زناشويي»، خانواده پژوهي، ش ٨، ١٣٨٥، ص٤٠٣-٣٨٣
ـ تميميآمدي، عبدالواحد بن محمد، غررالحكم و دررالكلم، قم، دفتر تبليغات اسلامي، ١٣٦٦.
ـ توماس، ميشل، كلام مسيحي، ترجمه حسين توفيقي، قم، مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، ١٣٧٧.
ـ ثنايي،باقر، مقياسهاي سنجش خانواده و ازدواج، تهران، بعثت، ١٣٧٩.
ـ حر عاملي، محمد بن حسن، وسايل الشيعه، قم، مؤسسه آل البيتعليهمالسلام، ١٤٠٩.
ـ حميد، نجمه، «بررسي و مقايسه اثرات فنون رواندرماني شناختي - رفتاري و مذهب درماني بر رضايتمندي زناشويي زنان متقاضي طلاق و بررسي وضعيت رواني و سازگاري رفتاري فرزندان آنها»، چكيده مقالات همايش تقويت نظام خانواده و آسيبشناسي آن، قم، مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني، ١٣٨٤.
ـ حيدري، مجتبي، «بررسي رابطه جهتگيري مذهبي و رضايت از زندگي زناشويي»، پايان نامه كارشناسي ارشد روانشناسي، قم، مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خمينيقدسسره، ١٣٨٢.
ـ ديلمي،حسن بن ابي الحسن، ارشاد القلوب، قم، شريف رضي، ١٤١٢.
ـ ساپينگتون، اندرو، بهداشت رواني، ترجمه حميدرضا حسين شاهي برواتي، تهران، روان،(تاريخ انتشار اثر به زبان اصلي١٩٨٩)، ١٣٧٩.
ـ سليمانيان، علياكبر، «بررسي تأثيرات تفكرات غير منطقي بر نارضايتي زناشويي». پايان نامه كارشناسي ارشد دانشگاه تربيت معلم، تهران،١٣٧٣.
ـ سهرابي، نادري و سيامك ساماني، «بررسي ميزان تأثير نگرش مذهبي بر بهداشت رواني نوجوانان»، چكيده مقالات اولين همايش بينالمللي نقش دين در بهداشت روان،كميته برگزار كننده، ١٣٨٠.
ـ صدوق،محمدبن علي، من لا يحضره الفقيه.قم، جامعه مدرسين، ١٤١٣.
ـ طباطبايي، سيدمحمدحسين، تفسير الميزان، ترجمة موسويهمداني، قم،جامعه مدرسين، ١٣٧٧.
ـ طبرسي، رضي الدين حسن بن فضل، مكارم الاخلاق، قم، شريف رضي، ١٤١٢.
ـ عامري، فريده و ديگران، «بررسي تأثير مداخلات خانواده درماني راهبردي در اختلافات زناشويي»، روانشناسي، ش ٢٧، ١٣٨٢، ص٢١٨ تا ٢٣٢.
ـ فتحي آشتياني، علي و خدابخش احمدي، «بررسي ازدواجها موفق و ناموفق در بين دانشجويان، دانشور رفتار، ش٧،١٣٨٣، ص١٦-٩
ـ كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ١٣٦٥.
ـ مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، ١٤٠٤.
ـ محقق اردبيلي، احمد، مجمع الفائده، قم، جامعه مدرسين حوزه علميه، ١٤٠٣.
ـ محمدي ريشهري، محمد، ميزان الحكمه، بيروت،داراحياء التراث العربيه، ١٤٢٢.
ـ نوري، ميرزاحسين، مستدرك الوسايل، قم، مؤسسه آلالبيتعليهمالسلام، ١٤٠٨.
ـ هومن، حيدرعلي، اندازهگيري رواني و تربيتي و فن تهيه تست، تهران، پارسا، ١٣٧٤.
-Aluja.A.Barrio,D,V. and Garcia,F.L, Personality, social values, and marital saticfa as predictors of clinical and health psychology, ٢٠٠٧, P.٧٣٧-٧٢٥.. ٧(٣)
-Benneer,D.G and Hill,P.C, baker encyclopedia of peychology and counseling. Michigan:baker books, ١٩٩٩, P.٧١٤.
-Bradbery,N.T, Fincham, D.F, & Beach, R. S, Research on the nature and, ٢٠٠٠. and determinants of marital satisfaction:A decade in review.Journal of marriage and family.٦٢,٩٦٤-٩٨٠.
-Dadley, Margaretg, Kosinski, Frederick, religiosity and marital satisfaction: a resarch note. Review of religious research Vol.٣٢, No.١, Sep, ١٩٩٠, P.٧٨-٨٦.
-Brant, R. Burleson; Wayne,H.Denton, the relationship between communication skill and marital satis taction. Journal of marriage and the family, ١٩٩٩, Vol.٥٠, No.٤, Nov, ١٩٩٩, P.٨٨٤-٩٠٢.
-Christopher,F, Scott; Sprecher, Susan, Sexuality in marriage, dating and other relationships abecade review. Journal of marriage and the family, Vol,٦٢, No.٤, Nov, ٢٠٠٠, P.٩٩٩-١٠١٧.
* کارشناس ارشد روانشناسي
** استاديار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. دريافت: ١٣/١١/٨٨ ـ پذيرش: ١٠/١٢/٨٨
[١]. علي فتحي آشتياني و خدابخش احمدي، «بررسي ازدواجها موفق و ناموفق در بين دانشجويان»، دانشور رفتار، ش٧، ص ٩.
[٢]. ميشل توماس، كلام مسيحي، ترجمه حسين توفيقي، ص ٩٤.
[٣]. خدابخش احمدي و ديگران «بررسي وضعيت ازدواج و سازگاري زناشويي در بين كاركنان سپاه»، طب نظامي، ش ٧، ص ١٤٢.
[٤]. ر.ك: مجتبي حيدري، بررسي رابطه جهتگيري مذهبي و رضايت از زندگي زناشويي، پاياننامه كارشناسي ارشد روانشناسي، ١٣٨٢.
[٥]. Bradbery,N.T. Fincham, D.F, & Beach, R. S, Research on the nature and determinants of marital satisfaction:A decade in review.Journal of marriage and family.٦٢, P ٩٦٤-٩٨٠.
[٦]. خدابخش احمدي و ديگران «بررسي وضعيت ازدواج و سازگاري زناشويي در بين كاركنان سپاه»، طب نظامي، ش ٧، ص ١٤٢.
[٧]. Bener,D.G & hill,P.C
[٨]. Marital computibility
[٩]. Aluja.A & Barrio.D & Garcia,F.L
[١٠]. فريده عامري و ديگران، «بررسي تأثير مداخلات خانواده درماني راهبردي در اختلافات زناشويي»، روانشناسي، ش ٢٧، ص ٢١٩.
[١١]. Marital Satisfaction
[١٢]. هاجر تركان و ديگران، «بررسي اثربخش گروه درماني به شيوه تحليل تبادلي بر رضايت زناشويي»، خانواده پژوهي، ش ٨، ص ٣٨٤.
[١٣]. اندرو ساپينگتون، بهداشت رواني،ترجمه حميدرضا حسين شاهي برواتي، ص ٣٠١.
[١٤]. باربارارا تاميلسون، راهنماي سنجش خانواده، ترجمه فرشاد بهاري و سيداسماعيل مهدويهرسيني، ص٥٣
[١٥]. همان، ص ٩٥.
[١٦]. Nathan Ackerman
[١٧]. Toliatus
[١٨]. Perl Moutler
[١٩]. Straus
[٢٠]. باربارارا تاميلسون، راهنماي سنجش خانواده، ص ١٢.
[٢١]. باقر ثنايي، مقياسهاي سنجش خانواده و ازدواج، ص ١١.
[٢٢]. نادري سهرابي و سيامك ساماني، «بررسي ميزان تأثير نگرش مذهبي بر بهداشت رواني نوجوانان»، چكيده مقالات اولين همايش بينالمللي نقش دين در بهداشت روان،كميته برگزار كننده، ١٣٨٠.
[٢٣]. فرانك Frankبه نقل از حيدري،١٣٨٣
[٢٤]. Dadley, Margaretg, Kosinski, Frederick, Religiosity and marital satisfaction: a resarch note, Review of religious research, Vol.٣٢, No.١, P.٧٨-٨٦.
[٢٥]. Brant, R, Burleson; Wayne, H.Denton, "the relationship between communication skill and marital Satisfaction", Journal of Marriage and the Family, Vol.٥٠, No.٤, P.٨٨٤-٩٠٢.
[٢٦]. Ibid.
[٢٧]. طه: ٤٤.
[٢٨]. عبدالواحد بن محمد تميميآمدي، غررالحکم و دررالکلم، ص ٤٣٥.
[٢٩]. همان.
[٣٠]. همان.
[٣١]. لقمان ١٩
[٣٢]. محمد بن يعقوب کليني، اصول کافي، ج ٢، ص ٦٤٣.
[٣٣]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج ٢٠، ص ٢٣.
[٣٤]. Dadley, Margaretg, Kosinski, Frederick, religiosity and marital satisfaction: a resarch note, Review of religious research, Vol, ٣٢, No.١, P.٧٨-٨٦.
[٣٥]. Ibid.
[٣٦]. خدابش احمدي و ديگران، «بررسي رابطه بين تغييرات مذهبي و سازگاري زناشويي»، خانواده پژوهشي، ش ٥، ص ٥٦.
[٣٧]. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج ٧٤، ص ٢٨.
[٣٨]. نحل: ٩٧.
[٣٩]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٨، ص ٣٠٧.
[٤٠]. عبدالواحد بن محمد تميميآمدي، غررالحكم و دررالكلم، ص ٨١.
[٤١]. همان.
[٤٢]. همان.
[٤٣]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٦، ص ٥٢٦.
[٤٤]. همان، ص ٥٣٦.
[٤٥]. محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج ٣، ص ١٦٤.
[٤٦]. همان، ص ١٦٤.
[٤٧]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج ٥، ص ٣٠١.
[٤٨]. همان، ج ٢١، ص ٣٥٩.
[٤٩]. همان، ج ٢٠، ص ٤١.
[٥٠]. عبدالواحد بن محمد تميميآمدي، غررالحكم و دررالكلم، ص ١٤٥.
[٥١]. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج ٤٣، ص ١١٧.
[٥٢]. منافقون: ٩.
[٥٣]. عبدالواحد بن محمد تميميآمدي، غررالحكم و دررالكلم، ص ١٨٥.
[٥٤]. تحريم: ٦.
[٥٥]. احمد محقق اردبيلي، مجمع الفائده، ج ٢، ص ٦٣.
[٥٦]. ميرزا حسين نوري، مستدرك الوسايل، ج ٣، ص ١٦٣ / محمد محمدي ريشهري، ميزان الحكمه، ج ٥، ص ٢١٨٨.
[٥٧]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج ٧، ص ٧٧.
[٥٨]. نور: ٣٠ و ٣١.
[٥٩]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٥، ص ٥٥٩.
[٦٠]. همان.
[٦١]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج ١، ص ٣٠٠.
[٦٢]. همان، ج٢٠، ص ١٩٤
[٦٣]. محمد محمدي ريشهري، ميزان الحكمه، ج١٠، ص٤٣٣٨.
[٦٤]. همان.
[٦٥]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج٢٠، ص٢٢٣.
[٦٦]. Lawrance,k & Others, Sexuality in marriage, dating and other relationships abecade review. Journal of marriage and the family. Vol,٦٢. no, ٤ (nov,), pp ٩٩٩-١٠١٧
[٦٧]. محمد بن يعقوب كليني، كافي، ج ٥، ص٣٢١.
[٦٨]. همان.
[٦٩]. همان، ص ٤٩٥.
[٧٠]. همان،ص٤٩٦.
[٧١]. همان.
[٧٢]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج٢٠،ص١٥٧ / محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج ٣، ص ٤٠٥.
[٧٣]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٥، ص ٥٠٨.
[٧٤]. همان، ص ٥٠٦.
[٧٥]. نساء: ٣٤ / كلمه «قيم» به معناي آن كسي است كه مسئول قيام به امر شخص ديگر است و كلمة (قوام) و نيز (قيام) مبالغه در همين قيام است،
[٧٦]. نساء: ٤٤.
[٧٧]. نساء: ١٩.
[٧٨]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٥، ص ٣٨٣.
[٧٩]. محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج ٣، ص ١٥.
[٨٠]. امام خمينيقدسسره، تحريرالوسيله، ترجمه علي اسلامي، ص ٥٦١.
[٨١]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج ٢٠، ص ١٧١.
[٨٢]. عبدالواحد بن محمد تميميآمدي، غررالحكم و دررالكلم، ص٣٧٨.
[٨٣]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج٢٠، ص ١٧١.
[٨٤]. همان، ج ٢١، ص٥٤٠.
[٨٥]. بقره: ١٨٠، ٢٢٨، ٢٣٢-٢٣٤ / نساء: ١٩ و ٢٥.
[٨٦]. سيدمحمدحسين طباطبايي، الميزان، ج ٤، ص ٤٠٥.
[٨٧]. حسامالدين متقي هندي، كنز العمال، ج ١٥، ص٨٣٥ .
[٨٨]. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج ١٦، ص٢٢٦.
[٨٩]. همان، ج ١٦، ص٢٢٦.
[٩٠]. محمد محمدي ريشهري، ميزان الحكمه، ج ٤، ص١٥٩٥.
[٩١]. همان،ج ٤، ص ١٥٩٥.
[٩٢]. ر.ك: ابوالقاسم پاينده، نهج الفصاحه
[٩٣]. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج ١٣،ص ٤٨.
[٩٤]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج ٢٠، ص ٢٣.
[٩٥]. همان، ج٢٠، ص١٦٩.
[٩٦]. محمد محمدي ريشهري، ميزان الحكمه، ج ٤، ص ١٥٩٥.
[٩٧]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٤، ص ١٢.
[٩٨]. همان، ج ٥، ص ٥١١.
[٩٩]. رضي الدين حسن بن فضل طبرسي، مكارم الاخلاق، ص ٦.
[١٠٠]. محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج ٢، ص٦٢١ / محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٥، ص ٥١١.
[١٠١]. محمد محمدي ريشهري، ميزان الحكمه، ج ٥، ص ١٨٨٧.
[١٠٢]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٢، ص ٢٩٢.
[١٠٣]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج٢٠، ص١٧٢.
[١٠٤]. رضي الدين حسن بن فضل طبرسي، مكارم الاخلاق، ص ٦.
[١٠٥]. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج ١٤، ص ٢٤٣.
[١٠٦]. سيدمحمدحسين طباطبائي، الميزان، ج ١٦ص ٢٥٠.
[١٠٧]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج٢٠،ص١٥٧.
[١٠٨]. همان.
[١٠٩]. همان، ص ١٥٨.
[١١٠]. همان، ص ١٦٤.
[١١١]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٥، ص ٥٠٦.
[١١٢]. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج ١٤، ص ١٦٥.
[١١٣]. رضي الدين حسن بن فضل طبرسي، مكارم الاخلاق، ص ٦.
[١١٤]. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج ١٤، ص٢٤٣.
[١١٥]. همان.
[١١٦]. همان.
[١١٧]. حسن بن ابي الحسن ديلمي، ارشاد القلوب، ج١ص١٩٦
[١١٨]. محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، ج ٥، ص ٥٥٥.
[١١٩]. محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج ٣، ص ٣٨٩.
[١٢٠]. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج ١، ص ٣٩٤.
[١٢١]. همان، ج ١٤، ص٢٤٧.
[١٢٢]. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج٢٠، ص٢١١.
[١٢٣]. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج ١٤، ص٢٤١.
[١٢٤]. Verbal and communication
[١٢٥]. Conflict resolution
[١٢٦]. Financial management
[١٢٧]. حيدرعلي هومن، اندازهگيري رواني و تربيتي و فن تهيه تست، ص ٢٢٥.
[١٢٨]. حيدرعلي هومن، اندازهگيري رواني و تربيتي و فن تهيه تست، ص٢٠٦