نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٧ - بررسي رابطه نگرش مذهبي با شادكامي و سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان / كبري كاظميانمقدم / مهناز مهرابيزاده هنرمند

سال دوم، شماره چهارم، زمستان ١٣٨٨، ص ١٥٧ ـ ١٧٤

كبري كاظميان‌مقدم* / مهناز مهرابي‌زاده هنرمند**

چكيده

اين پژوهش با هدف بررسي رابطه نگرش مذهبي با شادكامي و سلامت رواني دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان تدوين يافته و از ميان دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان در سال تحصيلي ٨٨- ١٣٨٧، ١٨٠ نفر (٩٠ دانشجوي دختر و ٩٠ دانشجوي پسر) به روش نمونه‌گيري تصادفي طبقه‌ايي انتخاب شده‌اند. ابزار اين پژوهش، پرسش‌نامه نگرش‌سنج مذهبي، پرسش‌نامه شادكامي آكسفورد و پرسش‌نامه سلامت رواني (SCL-٢٥). طرح پژوهش از نوع همبستگي است. براي تجزيه و تحليل داده‌ها، علاوه بر روش‌هاي آمار توصيفي نظير ميانگين و انحراف معيار از روش آمار استنباطي همانند ضريب همبستگي پيرسون استفاده شد. نتايج حاصل از ضريب همبستگي پيرسون نشان داد كه بين نگرش مذهبي و شادكامي دانشجويان اين دانشگاه در سطح ٠٠٠١/٠ p< رابطه مثبت معناداري وجود دارد. همچنين بين نگرش مذهبي و سلامت رواني آنان رابطه مثبت معناداري مشاهده شد.

كليد واژه‌ها: نگرش مذهبي، شادكامي، سلامت رواني، دانشجويان دختر و پسر.

مطالعات تاريخي گواه آن است كه نيايش و دعا به عنوان يك واقعيت موجود در جهان هستي، از بدو خلقت انسان مطرح بوده است و مردم براي نيل به كمال از آن استفاده مي‌كرده‌اند. امروزه روان‌شناسان دريافته‌اند كه دعا، نماز و داشتن ايمان محكم، تشويش، نگراني، يأس و ترس را برطرف مي‌سازد. قرآن كريم مي‌فرمايد: «الا بذكر الله تطمئن القلوب»؛ (رعد: ٢٨) آگاه باشيد كه با ذكر و ياد خدا، دل‌هاي شما آرامش مي‌يابد و احساس امنيت مي‌كنيد.

دين به شكل خاصي در هر فرهنگ شناخته شده‌ايي وجود دارد.[١] دين را مي‌توان از ديدگاه آيين‌ها، شخصيت‌هاي نمادين و انواع دعاها بررسي كرد. فرد ديندار به نوعي با يك منبع الهي و منبع آفرينش، كه بر زندگي بشر و امور طبيعي تأثير دارد، ارتباط برقرار مي‌كند. ويليام جميز[٢] در كتاب «دين و روان» چنين مي‌گويد: دين عبارت است از: اعتقاد به اين كه نظم نامرئي در چيزهاي اين جهان است و بهترين كار اين است كه، خود را با اين نظم هماهنگي دهيم. و يا احساسات و اعمال و تجارب انسان در خلوت با آن چه كه آن را خدا مي‌داند.[٣] همچنين دين يك واقعيت مشخص عيني است كه مورخان آن را مطالعه مي‌كنند.

شادكامي، كه هدف مشترك انسان‌هاست و همه در تلاش براي رسيدن به آن مي‌باشند،[٤] ارزشيابي افراد از خود و زندگيشان است. اين ارزشيابي‌ها، ممكن است جنبه شناختي داشته باشد، مانند قضاوت‌هايي كه در مورد خشنودي از زندگي صورت مي‌گيرد و يا جنبه عاطفي كه شامل خلق و هيجاناتي است كه در واكنش به رويدادهاي زندگي ظاهر مي‌شود. بنابراين، شادكامي از چند جزء تشكيل يافته كه عبارت است از: خشنودي از زندگي، خلق و هيجانات مثبت و خوشايند و فقدان خلق و هيجانات منفي.[٥]

افراد شادكام افكار و رفتارهايي دارند كه سازگار و كمك كننده مي‌باشد. اين‌گونه افراد با ديدگاهي روشن به امور مي‌نگرند. دعا و نيايش دارند. به طور مستقيم براي حل مسائل از خود تلاش نشان مي‌دهند و به موقع از ديگران كمك مي‌طلبند. از سوي ديگر، افراد غيرشادكام، بدبينانه فكر و عمل مي‌كنند. در خيالات فرو مي‌روند. خود و ديگران را سرزنش مي‌كنند و از كار كردن براي حل مشكلات اجتناب مي‌ورزند.[٦]

ويلسون[٧] به نقل از داينر و لوكاس[٨] با مرور شواهد تجربي در مورد همبسته‌هاي شادكامي دريافت كه فرد شادكام فردي است سالم، فرهيخته، برون گرا، مذهبي، خوش بين و باهوش.[٩]

يكي از موارد مؤثر بر شادكامي، كه به عنوان حمايت كننده عاطفي و وسيله‌ايي براي تفسير مثبت رويدادهاي زندگي مي‌باشد، نگرش ديني است. افراد با گرايش ديني و اين عقيده كه در جهان مقصد والايي وجود دارد، مي‌توانند شادكامي خود را ارتقا بخشند.[١٠]

به طوركلي، نظريه‌پردازان ديگري وجود دارند كه راه رسيدن به شادكامي و خوشبختي روان‌شناختي را در پرتو توجه به ارزش‌ها و هدف‌هاي معنوي، نيازهاي بنيادي، معنادار بودن و هدفمندي زندگي، عشق و علايق ديني و الهي مي‌دانند.[١١] شواهد تجربي فراواني وجود دارد كه حاكي از رابطه مثبت معنادار بين نگرش ديني، و شادكامي مي‌باشد.[١٢]

فرانسيس[١٣] و همكاران[١٤] با هدف بررسي رابطه بين نگرش ديني و شادكامي در نوجوانان، به كمك مقياس شادكامي آكسفورد گزارش داده‌اند كه، بين شادكامي و نگرش ديني رابطه ضعيف، اما معناداري وجود داشته است. در مطالعه‌ايي ديگر بيرد[١٥] و همكاران[١٦] چهار عامل شادكامي و رابطه آن را با تعهد ديني مورد بررسي قرار دادند. آنان دريافتند كه تعهد ديني، پيش‌بيني كننده شادكامي است. مطالعات بوهنلين[١٧] به نقل از لوئيس؛[١٨] هالاهمي و آرجيل[١٩] به نقل از مالتبي و همكاران؛[٢٠] كارنزارو و همكاران[٢١] نشان دهنده رابطه مثبت معنادار بين شادكامي و خوشبختي با نگرش و باورهاي ديني است. يزداني و آزاد[٢٢] به بررسي رابطه بين نگرش ديني، سبك‌هاي مقابله‌ايي و شادكامي در دختران و پسران دبيرستاني اصفهان، در سال تحصيلي ٨٢ـ٨١ پرداخت. نتايج حاصل از اين پژوهش نشان داد كه، بين نگرش ديني با شادكامي رابطه مثبت و معناداري وجود دارد.

نظام‌نامه سازمان بهداشت جهاني، سلامت رواني را اين‌گونه تعريف مي‌كند: «سلامت رواني حالت كامل آسايش و كاميابي زيستي رواني اجتماعي است و صرف فقدان بيماري يا معلوليت نمي‌باشد. سلامت رواني در مفهوم عام خود نيز به سلامت فكر و تعادل رواني و دارا بودن خصوصيات مثبت رواني اطلاق مي‌گردد. همچنين در مفهوم تخصصي، خود رشته‌اي از بهداشت است كه افراد تحصيل كرده و داراي مهارت و تجربيات خاص با اتخاذ روش‌هاي علمي آن را به مردم آموزش مي‌دهند.[٢٣]

نقش دين در بهداشت و شفا بخشي از قرون بسيار دور شناخته شده است. در طول هزاران سال مذهب و پزشكي در مداوا و كاهش رنج‌هاي انسان شريك بوده‌اند.[٢٤] مانسون[٢٥] (١٩٩٨) با مرور جامعي از بررسي‌ها، دعا را يكي از رفتارهاي مذهبي مرتبط با سلامت و تندرستي گزارش مي‌دهد.[٢٦]

ميرز،[٢٧] در پژوهشي اثرات مذهب را در ارتقا بهداشت رواني گزارش داده است. مورفي[٢٨] و همكاران باور و اعمال مذهبي را با سطوح پايين افسردگي و افرادي، كه تحت شرايط فشارزاي رواني هستند، مرتبط دانسته‌اند. نتايج تحقيق پارگامنت[٢٩] و همكاران نشان مي‌دهد افرادي كه به طور مكرر دعا مي‌كنند، كمتر از افسردگي و اضطراب رنج مي‌برند.

نجفي و همكاران در بررسي رابطه مذهبي و پاسخ‌هاي مقابله‌اي و سلامت رواني دانشجويان دانشگاه علوم پزشكي شهركرد نشان دادند كه، بين نگرش مذهبي و سلامت رواني رابطه مثبت و معناداري وجود دارد. اين امر حكايت از بالا بودن هميشگي بين نگرش مذهبي و سلامت رواني دارد.[٣٠]

وهاب‌زاده به بررسي رابطه بين اعتقادات ديني و ميزان اضطراب دانش‌آموزان دبيرستان‌هاي تهران پرداخت. نتايج حاصل از اين پژوهش نشان داد، در گروهي ميانگين نمره اضطرب بالا بود، ميانگين نمره اعتقادات مذهبي بسيار پايين بود. همچنين در كه آيا بين نگرش مذهبي با شادكامي و سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان رابطه وجود دارد؟

بنابراين، با توجه به هدف پژوهش و پيشينه پژوهشي، فرضيه‌هاي زير مورد آزمون قرار گرفتند:

١. بين نگرش مذهبي و شادكامي دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان رابطه مثبت وجود دارد.

٢. بين نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان رابطه مثبت وجود دارد.

تحقيق حاضر از نوع تحقيقات توصيفي مي‌باشد كه در آن از روش همبستگي استفاده شده است. در چنين تحقيقاتي، پژوهشگر به دنبال بررسي رابطه احتمالي و اندازه همبستگي بين متغيرهاي ذكر شده در تحقيق مي‌باشد. از اين‌رو، هدف كشف رابطه علي نيست، بلكه تبيين رابطه جهت ارتباط و معناداري آن مي‌باشد. به طور كلي، رويدادها و عوامل گوناگوني مي‌توانند با شادكامي و سلامت رواني در ارتباط باشند، اما در تحقيق حاضر به دنبال بررسي رابطه احتمالي بين نگرش مذهبي با شادكامي و سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان هستيم. بنابراين، طرح مذكور مناسب‌ترين طرح براي بررسي موارد فوق مي‌باشد.

جامعه آماري اين پژوهش، كليه دانشجويان مقطع كارشناسي دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان در سال تحصيلي ٨٨-١٣٨٧ است و نمونه آماري پژوهش شامل ١٨٠ نفر از دانشجويان (٩٠ دانشجوي پسر و ٩٠ دانشجوي دختر) مقطع كارشناسي است، كه به روش نمونه‌گيري تصادفي طبقه‌ايي انتخاب شده‌اند.

در اين پژوهش، به منظور آزمون فرضيه‌هاي تحقيق از پرسش‌نامه‌هاي نگرش سنج مذهبي[٣١] و پرسش‌نامه شادكامي آكسفورد[٣٢] (OHI) و پرسش‌نامه سلامت رواني(SCL-٢٥) استفاده شد.

اين مقياس توسط خداياري فرد و غباري بناب (١٣٧٤) تهيه شده و شامل٤٠ سوال در خصوص حيطه‌هاي موضوعي عبادات، اخلاقيات، ارزش‌ها، اثر مذهب در زندگي و رفتار انسان، مباحث اجتماعي، جهان‌بيني و باورها، علم و دين مي‌باشد. نمره‌گذاري بر اساس روش ليكرت با گزينه‌هاي كاملاً موافقم، تا حدي موافقم، بينابين، تا حدي مخالفم و كاملاً مخالفم تنظيم شده است.

براي نمره‌گذاري مقياس، به هر يك از گزينه‌هاي انتخاب شده، كه نگرش مثبت تلقي شده‌اند، ٤ و ٥ امتياز، به گزينه‌هايي كه نگرش منفي تلقي شده‌اند، ١و٢ و به گزينه‌هاي بينابين ٣ نمره تعلق مي‌گيرد. بشترين نمره در اين مقياس، ٢٠٠ امتياز است. ضريب همبستگي نمره هر يك از مواد با نمره كل پرسش‌نامه در سطح ٠٠٠١/٠ معتبر است و پايايي با دو روش اسپيرمن براون و گاتمن برابر ٩٣/٠ و ٩٢/٠ است. ضريب آلفاي كرونباخ برابر ٩٥/٠ مي‌باشد.

شريفي (١٣٨١) پايايي اين پرسش‌نامه را به روش تصنيف برابر ٨٨/٠ و به روش آلفاي كرونباخ برابر ٩٣/٠ به دست آورده است.

در تحقيق حاضر، براي تعيين پايايي پرسش‌نامه، نگرش سنج مذهبي از دو روش آلفاي كرونباخ و تنصيف استفاده شد. براي كل پرسش‌نامه به ترتيب برابر با ٩٦/٠ و ٩٦/٠ مي‌باشد كه بيانگر پايايي مطلوب پرسش‌نامه نگرش مذهبي مي‌باشد. جدول شماره ١ اين مهم را نشان مي‌دهد.

جدول١: ضرايب پايايي پرسش‌نامه نگرش مذهبي در پژوهش حاضر

همان‌طوري كه در جدول ١ مشاهده مي‌شود ضرايب پايايي پرسش‌نامه نگرش سنج مذهبي بين ٩٠/٠ تا ٩٦/٠ نوسان دارد كه به طور كلي، بيانگر ضرايب پايايي مطلوب مي‌باشد.

اين ابزار در سال ١٩٨٩ توسط آرجيل و لو[٣٣] تهيه شده است. چون آزمون بك[٣٤] يكي از موفق ترين مقياس‌هاي افسردگي بوده است، آرجيل پس از رايزني با بك بر آن شد تا جملات مقياس افسردگي بك را معكوس كند. براي نمونه، نخستين ماده مقياس بك پس از معكوس شدن به شكل زير در مي‌آيد: احساس خوشحالي نمي‌كنم، تا حدي احساس خوشحالي مي‌كنم، بسيار خوشحالم و فوفق العاده خوشحالم. بدين ترتيب، ٢١ ماده تهيه شد. سپس، ١١ ماده به آنها افزوده شد تا ساير جنبه‌هاي شادكامي را در برگيرند.

بنابراين، فرم نهايي پرسش‌نامه ٢٩ ماده دارد. پس از انتشار اين پرسش‌نامه، پژوهش‌هاي زيادي درباره آن انجان شد. آرجيل و همكاران ضريب آلفاي ٩٠/٠ را با ٣٤٧ آزمودني، فارنهام و بروينگ[٣٥] آلفاي ٨٧/٠ را با ١٨٠ آزمودني و نور[٣٦] با فرم كوتاه‌تري از پرسش‌نامه شادكامي آكسفورد آلفاي ٨٤/٠ را با ١٨٠ آزمودني به دست آوردند. در بررسي فرانسيس[٣٧] (١٩٩٨) آلفاي كرونباخ ٩٢/٠ به دست آمده است.[٣٨]

در تحقيق حاضر نيز از پرسش‌نامه شادكامي آكسفورد (OHI) استفاده شد. اين پرسش‌نامه ٢٩ ماده چهار گزينه‌ايي دارد كه گزينه‌هاي آن به ترتيب از ٠ تا ٣ نمره‌گذاري مي‌شوند. جمع نمرات مواد ٢٩ گانه، نمره كل مقياس را تشكيل مي‌دهد. نمره كل آزمودني‌ها از ٠ تا ٨٧ در نوسان است.

در تحقيق حاضر، براي تعيين ضرايب پايايي پرسش‌نامه شادكامي، از دو روش آلفاي كرونباخ و تنصيف استفاده شد كه براي كل پرسش‌نامه به ترتيب برابر با ٩٣/٠ و ٩٣/٠ مي‌باشد كه بيانگر پايايي مطلوب پرسش‌نامه شادكامي مي‌باشد. (جدول ٢اين موضوع را نشان مي‌دهد.

جدول٢: ضرايب پايايي پرسش‌نامه شادكامي در پژوهش حاضر

همان‌طوري كه در جدول ٢ مشاهده مي‌شود. ضرايب پايايي پرسش‌نامه شادكامي بين ٩٠/٠ تا ٩٣/٠ نوسان دارد كه به طور كلي بيانگر ضرايب پايايي مطلوب مي‌باشد.

پرسش‌نامه سلامت رواني(SCL-٢٥ )، توسط نجاريان و داوودي[٣٩] ساخته شده است. اين پرسش‌نامه، ٢٥ ماده دارد كه روي يك طيف ٥ درجه‌ايي از نمره ٠ تا ٤ ثبت مي‌گردد. پرسش‌نامه (SCL-٢٥) به عنوان پرسش‌نامه سلامت رواني شناخته شده است، در واقع، اين پرسش‌نامه به اندازه‌گيري آسيب شناختي رواني فرد مي‌پردازد. تفسير نمرات پرسش‌نامه به اين صورت است كه هرچه نمره‌هاي فرد پايين‌تر باشد، نشانه سلامت رواني و نمرات بالاتر نشانه عدم سلامت رواني فرد مي‌باشد.

پايايي پرسش‌نامه سلامت رواني (SCL-٢٥)، از طريق محاسبه همساني دروني در نمونه‌هاي دختر ٩٧/٠ و در نمونه‌هاي پسر ٩٨/٠ به دست آمده است. ضريب اعتبار به شيوه بازآزمايي در يك نمونه ٣١٢ نفري از دانشجويان دانشگاه شهيد چمران به فاصله ٥ هفته در كل نمونه ٧٨/٠ گزارش شده است.

در تحقيق حاضر، براي تعيين پايايي پرسش‌نامه سلامت رواني (SCL-٢٥)، از دو روش آلفاي كرونباخ و تنصيف استفاده شد كه به ترتيب، برابر با ٨٣/٠ و ٨٨/٠ مي‌باشد و بيانگر پايايي مطلوب پرسش‌نامه سلامت رواني مي‌باشد.

يافته‌هاي توصيفي اين پژوهش شامل شاخص‌هاي آماري مانند ميانگين و انحراف معيار براي متغيرهاي مورد مطالعه است كه در جدول ٣ و ٤ ارائه شده است.

جدول ٣: توصيف مربوط به كل آزمودني ها

همان‌گونه كه در جدول ٣ مشاهده مي‌شود، ميانگين و انحراف معيار نگرش مذهبي در كل آزمودني‌ها برابر با ٨٧/١٧٥ و ٩٦/١٤ و همچنين ميانگين و انحراف معيار شادكامي در كل آزمودني‌ها برابر با ١٨/٦٧ و ١٣/١٢ مي‌باشد. همين‌طور ميانگين و انحراف معيار سلامت رواني در كل آزمودني‌ها برابر با ١٧/٣٤ و ٨٧/١٦ مي‌باشد.

جدول ٤: توصيف‌هاي مربوط به پسر و دختر

همان‌گونه كه در جدول ٤ مشاهده مي‌شود، ميانگين و انحراف معيار نگرش مذهبي آزمودني‌هاي پسر برابر با ٧٦/١٧٤ و ٢٣/١٤ و آزمودني‌هاي دختر برابر با ٠٢/١٧٩ و ١٤/١٥ و ميانگين و انحراف معيار شادكامي آزمودني‌هاي پسر برابر با ١٥/٦٣ و ٢٧/١١ و آزمودني‌هاي دختر به ترتيب، برابر با ٣٨/٦٤ و ٥٢/١١ مي‌باشد همچنين ميانگين و انحراف معيار سلامت رواني آزمودني‌هاي پسر برابر با ١٩/٣٢ و ١٢/١٦ و آزمودني‌هاي دختر به ترتيب برابر با ١٥/٣٠ و ٦٢/١٥ مي‌باشد.

يافته‌هاي مربوط به فرضيه‌هاي پژوهش در جدول ٥ ارائه شده است.

جدول ٥ : ضريب همبستگي بين نگرش مذهبي با شادكامي و سلامت رواني دانشجويان

همان‌طوري كه در جدول ٥ مشاهده مي‌شود، بين نگرش مذهبي و شادكامي كل دانشجويان رابطه مثبت معناداري وجود دارد (٠٠٠١/٠p < و ٦٣/٠ r = ). بنابراين، فرضيه اول پژوهش تأييد مي‌گردد. به عبارت ديگر، با افزايش نگرش مذهبي شادكامي دانشجويان نيز افزايش يافته است. از سوي ديگر، بين نگرش مذهبي و شادكامي دانشجويان دختر(٠٠٠١/٠p < و ٦٠/٠ r = ) و نيز بين نگرش مذهبي و شادكامي دانشجويان پسر (٠٠٠١/٠p < و ٥٧/٠ r = ) رابطه معنادار و مثبتي مشاهده گرديد. همچنين بين نگرش مذهبي و سلامت رواني كل دانشجويان رابطه مثبت معناداري وجود دارد (٠٠٠١/٠p< و ٦٥/٠ r =). بنابراين، فرضيه دوم پژوهش تأييد مي‌گردد. به عبارت ديگر با افزايش نگرش مذهبي سلامت رواني دانشجويان نيز افزايش يافته است. همين‌طور بين نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان دختر(٠٠٠١/٠p < و ٧٤/٠ r = ) و نيز بين نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان پسر (٠٠٠١/٠p < و ٦٩/٠ r = ) رابطه معنادار و مثبتي مشاهده گرديد.

نتايج حاصل از تحليل داده‌هاي اين پژوهش نشان داد كه، بين نگرش مذهبي و شادكامي دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان رابطه مثبت معناداري وجود دارد. اين بدين معناست كه، هرچه نمرات نگرش مذهبي بالاتر باشد، نمرات شادكامي نيز بيشتر است. يافته‌هاي حاصل از تحقيق حاضر در اين زمينه، با نتايج تحقيقات انجام شده همسو و هماهنگ است.[٤٠] و يافته‌هاي پژوهشي آنها را تأييد مي‌كند. اين پژوهشگران تأكيد مي‌كنند كه، هنگامي كه نگرش مذهبي بالا باشد، شادكامي نيز افزايش پيدا مي‌كند.

به طور كلي، نظريه پردازان ديگري وجود دارند كه راه رسيدن به شادكامي و خوشبختي روان‌شناختي را در پرتو توجه به ارزش‌ها و هدف‌هاي معنوي، نيازهاي بنيادي، معنادار بودن و هدفمندي زندگي، عشق و علايق ديني و الهي مي‌دانند.[٤١]

همچنين نتايج حاصل از تحليل داده‌هاي اين پژوهش نشان داد كه، بين نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان رابطه مثبت معناداري وجود دارد. يافته‌هاي حاصل از تحقيق حاضر در اين زمينه نيز برخي با نتايج تحقيقات انجام شده همسو و هماهنگ است و يافته‌هاي پژوهشي آنها را تأييد مي‌كند.[٤٢] اين پژوهشگران تبيين مي‌كنند كه، هنگامي كه نگرش مذهبي بالا باشد سلامت رواني نيز افزايش پيدا مي‌كند.

مطالعات تاريخي گواه آن است كه، نيايش و دعا به عنوان يك واقعيت موجود در جهان هستي از بدو خلقت انسان مطرح بوده است. مردم همواره براي نيل به كمال از آن استفاده مي‌كرده‌اند. قرآن كريم، بحث‌هاي مفصلي بر روي بهداشت رواني داشته و بر روي پرورش صحيح انسان بحث مي‌كند. امروزه روان‌شناسان دريافته‌اند كه، دعا و نماز و داشتن ايمان محكم؛ تشويش، نگراني و يأس و ترس را برطرف مي‌سازد.

مذهب نقش پيشگيري داشته و منبع مهمي براي پيشگيري از وقوع بيماري‌ها است. در اين رابطه مي‌توان نقش مذهب را به عنوان عامل پيشگيري به موارد زير خلاصه كرد:[٤٣]

١. ارزش‌هاي مذهبي و قومي رابطه و همبستگي مثبتي با بهداشت رواني دارند؛ زيرا هر دو رفتارهاي اجتماعي مطلوب در فرهنگ را تشويق مي‌كنند؛

٢. ارزش‌هاي مذهبي و ارزش‌هاي بهداشت رواني با هم همپوشي دارند؛

٣. بسياري از اَشكال مذهب با رشد فرد هماهنگ مي‌باشد. از جمله پيشرفت، پايداري و ثبات، اجتناب از شيوه‌هاي زندگي مضر و پيوستگي استحكام خانواده و خود شكوفايي؛

٤. مذهب الگوهاي رشدي را تشويق مي‌كند كه اساساً به نفع اجتماع بوده و در طول زندگي گسترده‌اند؛

٥. تداوم ايمان و مذهب در زندگي مؤيد سودمند بودن، مفيد بودن و سازگارانه بودن آن مي‌باشد؛

٦. جهت‌دار بودن زندگي و هدفمند بودن آن در ايجاد ثبات، استحكام و هدايت انسان مؤثر است.

_ آرين، خديجه و ديگران، «بررسي رابطه بين دينداري و روان درستي ايرانيان مقيم كانادا». رساله دكتري، دانشگاه علوم پژشكي و خدمات بهداشتي ايران، تهران، ١٣٨٧.

_ آهنگر، طلعت، «دعا و نيايش و تأثير آن بر بهداشت روان»، پايان نامه‌كارشناسي رشته روان‌شناسي كودكان استثنايي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مركزي، دانشكده ادبيات و علوم انساني، ١٣٧٣.

_ خوش كنش، ابوالقاسم و كشاورز افشار، حسين، «بررسي رابطه شادكامي و سلامت‌رواني دانشجويان دانشگاه شهيد چمران اهواز»، ارائه شده در دومين همايش ملي روان‌شناسي و جامعه، معاونت پژوهشي دانشگاه آزاد اسلامي واحد رودهن، ١٣٨٦، ص ٤٣.

_ خداياري فرد، محمد و غباري بناب، باقر، «تهيه مقياس اندازه‌گيري اعتقادات و نگرش مذهبي دانشجويان»، دانشكده روان‌شناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران، ١٣٧٣.

_ شريفي، طيبه، «بررسي رابطه نگرش مذهبي با افسردگي، اضطراب، پرخاشگري، سلامت عمومي و شكيبايي در دانشجويان دانشگاه آزاد واحد اهواز»، پايان نامه كارشناسي ارشد دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، ١٣٨١.

_ عناصري، مهريار، «بررسي رابطه بين سلامت روان و شادكامي دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد آشتيان»، ارائه شده در دومين همايش ملي روان‌شناسي و جامعه، معاونت پژوهشي دانشگاه آزاد اسلامي واحد رودهن، ١٣٨٦، ص ٥٥.

_ طهماسبي‌پور، نجف و كمانگيري، مرتضي، «بررسي ارتباط نگرش مذهبي با ميزان اضطراب، افسردگي و سلامت رواني گروهي از بيماران بيمارستان‌هاي شهداي ٧ تير و مجتمع حضرت رسول اكرم‌صلي‌الله‌عليه‌وآله»، پايان‌نامه دكتري پزشكي، ١٣٧٥.

_ نجاريان، بهمن و داوودي، «ايران، ساخت و اعتباريابي SCL-٢٥ (فرم كوتاه مدت SCL-٩٠-R)»، روان‌شناسي، ش ١٨، ١٣٨٠، ص ١٤٩- ١٣٦.

_ نجفي، مصطفي و ديگران، «بررسي رابطه نگرش مذهبي، پاسخ‌هاي مقابله‌ايي و سلامت روان در دانشجويان دانشگاه علوم پزشكي شهركرد»، ، ١٣٧٧.

_ ويليام جيمز، دين و روان، ترجمه مهدي قائمي، قم، نشر دارالفكر، چ دوم، ١٣٦٧.

_ وهاب‌زاده، عبدالوهاب، «اعتقادات ديني و نقش آن در كاهش اضطراب»، ارائه شده در اولين همايش بين المللي نقش دين در بهداشت روان، تهران، معاونت پژوهشي دانشگاه علوم پژشكي و خدمات بهداشتي درماني ايران، ١٣٨٠.

_ يزداني، فضل‌الله و آزاد، حسين، «بررسي رابطه نگرش ديني، سبك‌هاي مقابله‌اي و شادكامي در دختران و پسران دبيرستاني اصفهان در سال تحصيلي ٨٢-٨١»، مجله دانش و پژوهش در روان‌شناسي، ش ١٦، تابستان، ١٣٨٢، ص ٤٦-٢٩.

-Argyle, M. & Lu, The Social Psychology of Work (٢nd edu). Harmond Worth: Penguin, ١٩٩٨.

-Buss, D.M, The evolution of happiness. American Psychologist, ٢٠٠٠, ٥٥(١), P.١٥-٢٣.

-Byrd, K. R., Lear, D. & Schwenka, S, Mysticm as a predictor of subjective well-being. International Journal for the psychology of Religion, ٢٠٠٠, ١٠(٤) P.٢٥٩-٢٦٩.

-Carnzaro, S. J. Horaney, F. & Creasy, G, Hassels, Coping and depressive symptoms in an elderly community sample. Journal of Counseling Psychology, ١٩٩٥, ٣, P.٢٩٥-٢٦٥.

-Diener, E., & Lucas, E. R, Subjective emotional well-being. Handbook of Emotions (٢ nd Ed) New York: Guilford. ٢٠٠٠, P.٣٢٥-٣٣٧.

-Diener, E., & Suh, E., & Oishi, S, Recent finding on subjective well being. Indiana Journal of Clinical Psychology, March, ١٩٩٧. P.٣٠٠-٣٠٤.

-Francis, L. J., Jones, S. H. & Wilcox, C, Religiosity and happiness: during adolescence, young asulthood and later life. Journal of Psychology and Christian, ١٩, ٢٠٠٠, P.٢٤٥-٢٥٧.

-Lewis, C. A, Cultural stereotype of the effects of religion on mental health. British Journal of Medical Psychology, ٢٠٠١, ٧٤, P.٣٥٩-٣٦٧

-Maltby. J. Lewis, C. A. & Day. L, Religious orientation and psychological well-being. British Journal of Health psychology, ١٩٩٩, ٤, P.٣٦٣-٣٧٨.

-Murphy, P. E; Ciarrocchi, J. W; Piedmont, R. L; Cheston, S. Peyrot, M, Loyola college in Maryland. Fitchett, G. Rush-Presbytarian - St. Lukes Medical center. Journal of Consulting and Clinical Psychology, ٢٠٠٠, Vol ٦٨(٦), P.١١٠٢-١١٠٦.

-Myers, D. G, Thefunds, friends, and faith of happy people, American Psychologist, ٢٠٠٠, ٥٥, P.٥٦-٦٧.

-Nix. G., Ryane. R. M., Manly. J. B., & Deci, E. L, Revitalization through self-regulation: the effects of outonomous versus controlled motivation on Happiness and vitality. Journal of EXP. Soc. Psychology, ١٩٩٩, ٣٥, P.٢٦٥-٢٨٤.

-Pargament, K; Smith, B. W. Koening. H & Perez, L, Positive and Negative religious coping with major life stressors, Journal for the Scientific of Religion, ٢٠٠٢, P.٧٠٥-٧٠٧.

-Reiss, S, Secrets of Happiness. Psychology Tobay, ٢٠٠١, ٣٤, P.٥٠-٥٥.

-Roberts, K. A, A Sociological overview: mental health impliucation of religio- cultural megatrends in the United States in Pergment. K. T. Maton, I and Hess, R. E (Editors), ١٩٩٢.

-Ryan, R. M., & Deci, E. L, Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, Social development, and well-being. American Psychologist, ٢٠٠٠, ٥٥, P.٦٨-٧٨.

-Suchman. A. L. & Mathews, D. A, What makes the doctor-patient relationship therapeutic: exploring the comexional dimension of patient care. Annals of Internal medical, ١٩٨٨, P.١٢٥-١٣٠.

* مدرس گروه مشاوره دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان و عضو باشگاه پژوهشگران جوان واحد بهبهان.

** استاد گروه روان‌شناسي دانشگاه شهيد چمران اهواز. دريافت: ١٥/١٠/٨٨ ـ پذيرش: ١١/١٢/٨٨ .

[١]. پالوتسيان و کرک بتريک Paloutzian & Kirkbatrick آرين، خديجه و ديگران، «بررسي رابطه بين دينداري و روان درستي ايرانيان مقيم كانادا». رساله دكتري، دانشگاه علوم پژشكي و خدمات بهداشتي ايران، تهران، ١٣٨٧.

[٢]. William James.

[٣]. ر.ك: ويليام جيمز، دين و روان، ترجمه مهدي قائمي.

[٤]. Buss, D.M, The evolution of happiness. American Psychologist, ٥٥(١), P.١٥-٢٣.

[٥]. Diener, E., & Suh, E., & Oishi, S, Recent Finding on subjective well being. Indiana journal of clinical psychology, P.٣٠٠-٣٠٤.

[٦]. Diener, E & Others, Recent Finding on subjective well being. Indiana journal of clinical psychology, P.٣٠٠-٣٠٤.

[٧]. Willson.

[٨]. Lucas.

[٩]. Diener, E., & Lucas, E. R, Subjective Emotional well-being. Handbook of Emotions (٢ nd Ed), P.٣٢٥-٣٣٧.

[١٠]. Diener, E., & Suh, E., & Oishi, S, Recent Finding on subjective well being. Indiana Journal of Clinical Psychology, P.٣٠٠-٣٠٤.

[١١]. يزداني، فضل‌الله و آزاد، حسين، «بررسي رابطه نگرش ديني، سبك‌هاي مقابله‌اي و شادكامي در دختران و پسران دبيرستاني اصفهان در سال تحصيلي ٨٢-٨١»، مجله دانش و پژوهش در روان‌شناسي، ش ١٦، تابستان، ١٣٨٢، ص ٤٦-٢٩ / همچنين ر.ك:

Reiss, S, Secrets of Happiness. Psychology tobay, ٣٤, P.٥٠-٥٥ / Ryan, R. M., & Deci, E. L, Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, Social development, and well-being, ٥٥, P.٦٨-٧٨.

[١٢]. Maltby. J. Lewis, C. A. & Day. L, Religious orientation and Psychological well-being. British Journal of Health psychology, ٤, P.٣٦٣٦-٣٧٨.

[١٣]. Francis

[١٤]. Francis, L. J., Jones, S. H. & Wilcox, C, Religiosity and Happiness: during adolescence, young adulthood and later life. Journal of Psychology and Christian, ١٩, P.٢٤٥-٢٥٧.

[١٥]. Byrd

[١٦]. Byrd, K. R., Lear, D. & Schwenka, S, Mysticm as a predictor of subjective well-being. International Journal for the Psychology of Religion, ١٠(٤), P.٢٥٩-٢٦٩.

[١٧]. Boehnlein

[١٨]. Lewis C. A, Cultural stereotype of the effects of religion on mental helth. British Journal of Madical psychology, ٧٤, P.٣٩٥-٣٦٧.

[١٩]. Hallahmi & Argyle

[٢٠]. Maltby. J. Lewis, C. A. & Day. L, Religious orientation and Psychological well-being. British Journal of Health psychology, ٤, P.٣٦٣-٣٧٨.

[٢١]. Carnzaro, S. J. Horaney, F. & Creasy, G, Hassels, Coping and Depressive symptoms in an elderly community sample. Journal of Counseling Psychology, ٣, P.٣٩٥-٣٦٥.

[٢٢]. يزداني، فضل‌الله و آزاد، حسين، «بررسي رابطه نگرش ديني، سبك‌هاي مقابله‌اي و شادكامي در دختران و پسران دبيرستاني اصفهان در سال تحصيلي ٨٢-٨١»، مجله دانش و پژوهش در روان‌شناسي، ش ١٦، تابستان، ١٣٨٢، ص ٤٦-٢٩.

[٢٣] عناصري، مهريار، «بررسي رابطه بين سلامت روان و شادكامي دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد آشتيان»، ارائه شده در دومين همايش ملي روان‌شناسي و جامعه، معاونت پژوهشي دانشگاه آزاد اسلامي واحد رودهن، ١٣٨٦، ص ٥٥.

[٢٤]. Suchman. A. L. & Mathews, D. A, What makes the doctor patient relationship therapeutic: exploring the comexional dimension of patient car. Annals of Internal medical, P.١٢٥-١٣٠.

[٢٥]. Munson

[٢٦] طيبه شريفي، «بررسي رابطه نگرش مذهبي با افسردگي، اضطراب، پرخاشگري، سلامت عمومي و شكيبايي در دانشجويان دانشگاه آزاد واحد اهواز»، پايان نامه كارشناسي ارشد دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، ص ٢١٤.

[٢٧]. Myers, D. G, Thefunds, friends, and faith of happy people American Psychologist, ٥٥, P.٥٦-٦٧.

[٢٨]. Murphy, P. E; Ciarrocchi, J. W; Piedmont, R. L; Cheston, S. Peyrot, M, Loyola college in Maryland. Fitchett, G. Rush-Presobyterian - St. Lukes Medical center. Journal of Consulting and Clinical Psychology, V.٦٨, (٦), P.١١٠٢-١١٠٦.

[٢٩]. Pargament , K; Smith, B. W. Koening. H & Perez, L, Positive and Negative religious coping with major life stressors, Journal for the Scientific of religion, P.٧٠٥-٧٠٧.

[٣٠] مصطفي نجفي و ديگران، «بررسي رابطه نگرش مذهبي، پاسخ‌هاي مقابله‌ايي و سلامت روان در دانشجويان دانشگاه علوم پزشكي شهركرد»، ١٣٧٧.

[٣١]. Religion assessment questionnaire.

[٣٢]. Oxford Happiness Inventory.

[٣٣]. Argyle & Lu

[٣٤]. Beck

[٣٥]. Farenham & Broeing

[٣٦]. Noor

[٣٧]. Francis

[٣٨]. ابوالقاسم خوش كنش و حسين كشاورز افشار، «بررسي رابطه شادكامي و سلامت رواني دانشجويان دانشگاه شهيد چمران اهواز»، ارائه شده در دومين همايش ملي روان‌شناسي و جامعه، معاونت پژوهشي دانشگاه آزاد اسلامي واحد رودهن، ص ٤٣.

[٣٩]. بهمن نجاريان «ساخت و اعتباريابي SCL-٢٥ (فرم كوتاه مدت SCL-٩٠-R)»، روان‌شناسي، ش ١٨، سال پنجم، صفحه ١٤٩-١٣٦.

[٤٠]. يزداني، فضل‌الله و آزاد، حسين، «بررسي رابطه نگرش ديني، سبك‌هاي مقابله‌اي و شادكامي در دختران و پسران دبيرستاني اصفهان در سال تحصيلي ٨٢-٨١»، مجله دانش و پژوهش در روان‌شناسي، ش ١٦، تابستان، ١٣٨٢، ص ٤٦-٢٩. و همچنين ر.ك:

Carnzaro, S. J. Horaney, F. & Creasy, G, Hassels, Coping and Depressive symptoms in an elderly community sample. Journal of Counseling psychology, ١٩٩٥, ٣, ٢٩٥-٢٦٥.

[٤١]. Reiss, S, Secrets of Happiness. Psychology Tbay, ٣٤, P.٥٠-٥٥ / Ryan, R. M., & Deci, E. L, Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, Social development, and well-being. American Psychologist, ٥٥, P.٦٨-٧٨.

[٤٢]. Suchman. A. L. & Mathews, D. A, What maks the doctor patient relationship therapeutic: exploring the comexional dimension of patient car. Annals of Internal medical, P.١٢٥-١٣٠ / Murphy, P. E; & Others Loyola college in Maryland. Fitchett, G. Rush-Presobyterian - St. Lukes Medical center. Journal of Consulting and Clinical Psychology, Vol.٦٨, P.١١٠٢-١١٠٦ / Myers, D. G, Thefunds, friends, and faith of happy people American Psychologist, ٢٠٠, ٥٥, P.٥٦-٦٧.

ـ آهنگر، طلعت، «دعا و نيايش و تأثير آن بر بهداشت روان»، پايان نامه كارشناسي رشته روان‌شناسي كودكان استثنايي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مركزي، دانشكده ادبيات و علوم انساني، ١٣٧٣. / خداياري فرد، محمد و غباري بناب، باقر، «تهيه مقياس اندازه گيري اعتقادات و نگرش مذهبي دانشجويان»، دانشكده روان‌شناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران، ١٣٧٣ / طهماسبي‌پور، نجف و كمانگيري، مرتضي، «بررسي ارتباط نگرش مذهبي با ميزان اضطراب، افسردگي و سلامت رواني گروهي از بيماران بيمارستان‌هاي شهداي ٧ تير و مجتمع حضرت رسول اكرم‌صلي‌الله‌عليه‌وآله»، پايان‌نامه دكتري پزشكي، ١٣٧٥ / نجفي، مصطفي و ديگران، «بررسي رابطه نگرش مذهبي، پاسخ‌هاي مقابله‌ايي و سلامت روان در دانشجويان دانشگاه علوم پزشكي شهركرد»، ١٣٧٧ / وهاب‌زاده، عبدالوهاب، «اعتقادات ديني و نقش آن در كاهش اضطراب»، ارائه شده در اولين همايش بين المللي نقش دين در بهداشت روان، تهران، معاونت پژوهشي دانشگاه علوم پژشكي و خدمات بهداشتي در ماني ايران، ١٣٨٠.

[٤٣]. Roberts, K. A, A Sociological overview: mental health implication of religio- cultural megatrends in the United States in Pergment. K. T. Maton, I and Hess, R. E (Editors).