نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٧ - مقايسة نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان/ کبري کاظميانمقدم / مهناز مهرابيزاده هنرمند

کبري کاظميان‌مقدم* / مهناز مهرابي‌زاده هنرمند**

چکيده

هدف از اين پژوهش، مقايسة نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان است. جامعة آماري اين پژوهش، همة دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان در سال تحصيلي ٨٨ـ١٣٨٧ و نمونة آن را ١٨٠ نفر از دانشجويان (٩٠ دانشجوي پسر و ٩٠ دانشجوي دختر تشكيل مي‌دهد)، که به روش نمونه‌گيري تصادفي طبقه‌ايي انتخاب شده‌اند. ابزار مورد استفاده در اين پژوهش عبارتند از: پرسش‌نامة نگرش‌سنج مذهبي و پرسش‌نامة سلامت رواني (٢٥-SCL). طرح پژوهش نيز از نوع مقايسه‌ايي است. به منظور تجزيه و تحليل داده‌ها، افزون بر روش‌هاي آمار توصيفي مانند ميانگين و انحراف معيار، از روش آمار استنباطي همانند t تست گروه‌هاي مستقل استفاده شد. نتايج حاصل از آزمون t گروه‌هاي مستقل نشان داد که، بين نگرش مذهبي دانشجويان دختر و پسر تفاوت معناداري وجود دارد، ولي بين سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان تفاوت معناداري مشاهده نشد.

كليد واژه‌ها: نگرش مذهبي، سلامت رواني، تفاوت‌هاي جنسيتي.

مقدمه

انسان موجودي چند بعدي، پيچيده و پر رمز و راز است و علم با همه پيشرفت‌ها و گستردگي خود، هم‌چنان در کشف هزاران سِر از اسرار وجودي انسان ناتوان و حيران مانده است؛ دنياي روان انسان به مراتب از دنياي جسم او ناشناخته‌تر مانده است. اين عدم شناخت، به بروز بيماري‌هاي گوناگون منجر شده است که راه‌حل‌ها و درمان‌هاي قطعي براي بعضي از آنها حاصل شده است، ولي بسياري از آنها تاکنون کاملاً شناخته شده نيستند. از آنجايي که پيشگيري به مراتب بهتر از درمان است، لازم است به منظور جلوگيري از افزايش شيوع بيماري‌هاي رواني، از جمله اضطراب و افسردگي و غيره که منجر به ناتوانايي‌هايي گسترده مي‌شوند، اقدامات پيشگيرانه شناسايي و اجرا شود و با توصيه‌هاي لازم بهداشت رواني،[١] از بروز اين بيماري‌ها که در آينده حيات بشريت را تهديد خواهند کرد، جلوگيري گردد. شناخت اين اقدامات، نياز به شناخت واقعيت روان انسان دارد تا توصيه‌ها و اقداماتي از جنس و سنخ روان انسان شناسايي و ارائه گردد. اين امر مهم تحقق نمي‌يابد مگر اينکه فطرت آدمي با توجه به دستورها و راهنمايي‌هاي خالق هستي، خوب شناسايي و درک گردد. روان آدمي از نظر فلسفي از مجردات است و موجود مجرد جز از مجردات تأثير نخواهد پذيرفت. سنگ چون ماده است، از ضربه، باد و آب که جزو مادياتند، تأثير مي‌پذيرد و خرد مي‌شود. انسان که مجرد است، از مجرداتي مثل گناه، غيبت، تهمت، حسد، خوبي، عبادت و عمل خالص و نيت خير اثر مي‌پذيرد.[٢]

بنابراين، براي پيشگيري از بروز حالات عدم تعادل رواني و خارج شدن انسان از خط صراط مستقيم، بايد بازگشت به فطرت پاک الهي را توصيه كرد، تا انسان به دور از عوامل تحريکي خارج‌کننده از صراط مستقيم، به اين راه راست پاي‌نهد و منحرف نگردد. اينجا نقطة عطف ارتباط بين دين و بهداشت رواني است؛ زيرا بهداشت رواني نياز به شناخت کامل روان انسان دارد؛ دين نشئت گرفته از علم الهي است و خالق، از روان مخلوق خود شناخت كامل دارد. بنابراين، دين مي‌تواند اطلاعات جامعي دربارة روان انسان ارائه کند و آموزه‌هاي آن مي‌تواند راهنماي کاملي براي رعايت بهداشت رواني باشد.[٣]

دين به شکل خاصي در هر فرهنگ شناخته‌شده‌ايي وجود دارد.[٤] همچنين دين يک واقعيت مشخص عيني است که مورخان آن را مطالعه مي‌کنند. دين را مي‌توان از ديدگاه آيين‌ها، شخصيت‌هاي نمادين و انواع دعاها بررسي کرد. فرد دين‌دار به نوعي با يک منبع الهي و منبع آفرينش که بر زندگي بشر و امور طبيعي تأثير دارد، ارتباط برقرار مي‌کند.

نقش دين در بهداشت و شفا از قرن‌هاي بسيار دور شناخته شده است. در طول هزاران سال، مذهب و پزشکي در مداوا و کاهش رنج‌هاي انسان شريک بوده‌اند.[٥]

همان‌طور که مشاهده خواهيم کرد، از جمله يافته‌هاي اين پژوهش، تفاوت‌هاي جنسيتي در مذهب و سلامت رواني است. در بعضي از پژوهش‌ها، گزارش شده که شدت نگرش‌هاي مذهبي در زنان بيشتر از مردان است.[٦] براي مثال، داناهيو[٧] از نظر نگرش‌هاي مذهبي و فرارو و کلي‌ـ مور[٨] از نظر درخواست مشاوره مذهبي، بين دو جنس تفاوت معناداري يافتند. قوي‌تر بودن نگرش‌هاي مذهبي در زنان در چند پژوهش داخلي نيز به دست آمده است.[٩]

در پژوهشي که همايون فرد نجام داد، مشخص شد که بين نوجوانان دختر و پسر تفاوت معناداري در زمينة ارزش‌هاي ديني، سياسي، فطري، اجتماعي و هنري وجود دارد. بنابراين، نتايج، دختران به ترتيب در ارزش‌هاي ديني، سياسي، فطري، هنري و اقتصادي در اولويتند.[١٠]

ابراهيمي گزارش مي‌کند كه در٧٥٪ از دانشجويان دانشگاه اصفهان گرايش ديني وجود دارد و دانشگاه بر افکار و اعمال ديني ٤٠% از دانشجويان تأثير گذاشته است و دانشجويان مؤنث، در اين زمينه در مقايسه با دانشجويان مذکر برتري داشته‌اند.[١١]

اسلامي و همکاران نيز به بررسي رابطة بين افسردگي و نگرش‌هاي مذهبي در دانش‌آموزان پرداختند. نتايج تحقيق آنها نيز مؤيد وجود رابطة معکوس بين شدت افسردگي و نمرات آزمون نگرش‌هاي مذهبي بود. از ديگر يافته‌هاي اين پژوهش‌ آن بود که تفاوت معناداري در ميزان جهت‌گيري مذهبي و افسردگي در دانش‌آموزان دختر و پسر وجود ندارد.[١٢]

در پژوهشي که نجفي[١٣] انجام داد، مشخص شد که بين دين‌داري دختران و پسران تفاوت معناداري وجود دارد، به اين معنا که دختران به مراتب بيشتر از پسران پايبند به مذهب هستند و باورهاي مذهبي بالاتري دارند.

نتايج تحقيق نجار اصل[١٤] نشان داد که نگرش مذهبي با اختلال در سلامت عمومي رابطة منفي و با مفهوم از خويشتن، رابطة مثبت دارد؛ همين‌طور بين آزمودني‌هاي مذکر و مؤنث از لحاظ نگرش مذهبي اختلاف معناداري وجود دارد، لكن تفاوت نمره‌هاي آزمودني‌هاي مذکر و مؤنث در متغيرهاي سلامت عمومي و مفهوم از خويش معنادار نبود.

محمدي و مهرابي‌زاده هنرمند[١٥] در پژوهشي که با عنوان «ارتباط نگرش مذهبي با مکان کنترل و نقش جنسيت» انجام داند دادند، به اين نتيجه رسيدند که بين دانشجويان دختر و پسر از نظر نگرش مذهبي تفاوت معناداري وجود دارد و به عبارتي، تفاوت نمرة دانشجويان دختر در نگرش مذهبي و مؤلفه‌هاي آن، به‌طور معناداري بيشتر از دانشجويان پسر بود.

چراغي و مولوي[١٦] در پژوهشي به بررسي رابطة ابعاد مختلف دين‌داري و سلامت عمومي در دانشجويان دانشگاه اصفهان پرداختند. نتايج اين پژوهش نشان داد که تفاوت بين نمرات دين‌داري دانشجويان دو جنس از نظر آماري معنادار نيست. همچنين مقايسة نمرات سلامت عمومي دختران و پسران نيز نشان داد که تفاوت معناداري در نمرات سلامت عمومي دختران و پسران وجود ندارد.

خانه کشي[١٧] در پژوهشي با عنوان «رابطة التزام عملي به اعتقادات مذهبي با سلامت رواني و هويت‌يابي دانشجويان دختر و پسر» نشان داد که بين دانشجويان دختر و پسر از لحاظ التزام عملي به اعتقادات مذهبي تفاوت معناداري وجود دارد. بر اساس نتايج اين پژوهش، نمرات معيار لزوم عمل بر اساس اعتقادات مذهبي در دانشجويان مؤنث به‌طور معناداري بيشتر از دانشجويان مذکر بود، ولي بين سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر تفاوت معناداري ملاحظه نشد.

هدف پژوهش

هدف اصلي پژوهش حاضر، مقايسة نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان در سال تحصيلي ٨٨- ١٣٨٧ است. از اين‌روي، در تحقيق حاضر پژوهشگر به دنبال يافتن پاسخ اين مسئله است که آيا بين نگرش مذهبي و سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان تفاوت معناداري وجود دارد؟ بنابراين، با توجه به هدف پژوهش و پيشينة پژوهشي، فرضيه‌هاي زير مورد آزمون قرار گرفتند.

١. بين نگرش مذهبي دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان تفاوت معناداري وجود دارد؛

٢. بين سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان تفاوت معناداري وجود دارد.

جامعة آماري، نمونه و روش نمونه‌گيري

جامعة آماري اين پژوهش، همة دانشجويان مقطع کارشناسي دانشگاه آزاد واحد بهبهان در سال تحصيلي ٨٨-١٣٨٧ است و نمونة آماري پژوهش،‌شامل ١٨٠ نفر از دانشجويان (٩٠ دانشجوي پسر و ٩٠ دانشجوي دختر) مقطع کارشناسي است که به روش نمونه‌گيري تصادفي طبقه‌اي انتخاب شده‌اند.

ابزار اندازه‌گيري

در اين پژوهش، به منظور آزمون فرضيه‌هاي تحقيق، از پرسش‌نامه‌هاي نگرش‌سنج مذهبي و پرسش‌نامة سلامت رواني(SCL-٢٥) استفاده شد.

الف) پرسش‌نامة نگرش‌سنج مذهبي

اين مقياس توسط خداياري فرد و غباري بناب[١٨] تهيه گرديد و شامل چهل پرسش دربارة حيطه‌هاي موضوعي عبادات، اخلاقيات، ارزش‌ها، اثر مذهب در زندگي و رفتار انسان، مباحث اجتماعي، جهان‌بيني و باورها، علم و دين مي‌باشد. نمره‌گذاري بر اساس روش ليكرت، با گزينه‌هاي كاملاً موافقم، تا حدي موافقم، بينابين، تا حدي مخالفم و كاملاً مخالفم تنظيم شده است.

براي نمره‌گذاري مقياس، به هر يك از گزينه‌هاي انتخاب شده كه نگرش مثبت تلقي شده‌اند٤ و٥ امتياز، به گزينه‌هايي كه نگرش منفي تلقي شده‌اند. ١ و ٢ و به گزينه‌هاي بينابين ٣ نمره تعلق مي‌گيرد. بيشترين نمره در اين مقياس، ٢٠٠ امتياز است. ضريب همبستگي نمرة هر يك از مواد با نمره كل پرسش‌نامه در سطح ٠٠٠١/٠ معتبر است و پايايي با دو روش اسپيرمن براون و گاتمن برابر ٩٣/٠- و ٩٢/٠ است. ضريب آلفاي كرونباخ نيز برابر ٩٥/٠ مي‌باشد.

شريفي[١٩] پايايي اين پرسش‌نامه را به روش تصنيف برابر ٨٨/٠، و به روش آلفاي كرونباخ برابر ٩٣/٠ به دست آورده است. در تحقيق حاضر، براي تعيين پايايي پرسش‌نامه از دو روش آلفاي كرونباخ و تنصيف استفاده شد كه به ترتيب برابر با ٩/٠ و ٩٦/٠، و بيانگر پايايي مطلوب پرسش‌نامة نگرش مذهبي است.

ب ـ پرسش‌نامه سلامت رواني (SCL-٢٥)

پرسش‌نامه سلامت رواني(SCL-٢٥ ) را نجاريان و داوودي[٢٠] ساختند.
اين پرسش‌نامه ٢٥ ماده دارد که روي يک طيف ٥ درجه‌ايي از نمره صفر تا
چهار ثبت مي‌گردد. پرسش‌نامة (SCL-٢٥) را پرسش‌نامة سلامت رواني مي‌دانند، ولي در واقع اين پرسش‌نامه به اندازه‌گيري آسيب‌شناختي رواني فرد مي‌پردازد. تفسير نمرات پرسش‌نامه به اين صورت است که هرچه نمره‌هاي فرد پايين‌تر باشد، نشانة سلامت رواني و نمرات بالاتر نشانة نداشتن سلامت رواني فرد مي‌باشد.

پايايي پرسش‌نامة سلامت رواني (SCL-٢٥) از طريق محاسبه همساني دروني در نمونه‌هاي دختر ٩٧/٠ و در نمونه‌هاي پسر ٩٨/٠ به دست آمده است. ضريب اعتبار به شيوة بازآزمايي در يک نمونه ٣١٢ نفري از دانشجويان دانشگاه شهيد چمران به فاصله ٥ هفته در کل نمونه ٧٨/٠ گزارش شده است.

در پژوهش حاضر، براي تعيين پايايي پرسش‌نامه سلامت رواني (SCL-٢٥)، از دو روش آلفاي كرونباخ و تنصيف استفاده شد كه به ترتيب برابر با ٨٣/٠ و ٨٨/٠ مي‌باشد و اين بيانگر پايايي مطلوب پرسش‌نامه سلامت رواني است.

يافته‌هاي تحقيق
الف) يافته‌هاي توصيفي

يافته‌هاي توصيفي اين پژوهش شامل شاخص‌هاي آماري مانند ميانگين و انحراف معيار براي متغيرهاي مورد مطالعه است که در جدول ١ ارائه شده است.

جدول ١: ميانگين و انحراف معيار نمره نگرش مذهبي و سلامت رواني آزمودني‌هاي دختر و پسر

همان‌گونه که در جدول ١ مشاهده مي‌شود، ميانگين و انحراف معيار نگرش مذهبي آزمودني‌هاي دختر برابر با ١٧٩/٠٢ و ١٥/١٤ و آزمودني‌هاي پسر برابر با ١٧٤/٧٦ و ١٤/٢٣ است. همچنين ميانگين و انحراف معيار سلامت رواني آزمودني‌هاي دختر به ترتيب برابر با ٣٠/١٥ و ١٥/٦٢ و آزمودني‌هاي پسر برابر با ٣٢/١٩ و ١٦/١٢ مي‌باشد.

ب ـ يافته‌هاي مربوط به فرضيه‌هاي پژوهش

يافته‌هاي مربوط به فرضيه‌هاي پژوهش در جدول ٢ ارائه شده است.

جدول ٢: نتايج حاصل از آزمون t بين ميانگين دانشجويان دختر و پسر در متغيرهاي نگرش مذهبي و سلامت رواني

همان‌گونه که در جدول ٢ ملاحظه مي‌شود، مقدار t مشاهده شده براي متغير نگرش مذهبي دانشجويان برابر با ٠٥/٢ است که از مقدار بحراني آن با درجه آزادي ١٧٨ يعني ٩٦/١ بزرگ‌تر، و از لحاظ آماري در سطح ٠٥/٠ < p معنادار است. بنابراين، فرضيه اول پژوهش تأييد مي‌گردد، بين نگرش مذهبي دانشجويان دختر و پسر تفاوت معناداري وجود دارد. با توجه به مقايسه ميانگين‌ها، ملاحظه مي‌شود که نمرات ميانگين و انحراف معيار نگرش مذهبي دانشجويان دختر به طور معناداري بيشتر از دانشجويان پسر است. بنابراين، نگرش مذهبي در دانشجويان دختر قوي‌تر است.

همچنين با توجه به مندرجات جدول ٢، مقدار t مشاهده شده براي متغير سلامت رواني دانشجويان برابر با ٩١/٠ است که از مقدار بحراني آن کوچک‌تر بوده و از لحاظ آماري معنادار نيست. بنابراين، فرضية دوم پژوهش رد مي‌گردد؛ به عبارتي بين سلامت رواني دانشجويان دختر و پسر تفاوت معناداري وجود ندارد.

بحث و نتيجه گيري

پژوهش حاضر نشان داد که از نظر نگرش‌هاي مذهبي، بين دو جنس تفاوت معنادار مشاهده مي‌شود؛ به اين معنا که نگرش مذهبي در دانشجويان مؤنث قوي‌تر است. اين يافته با نتايج بعضي از پژوهش‌هايي که در اين زمينه انجام شده‌اند، همخواني دارد.[٢١]

تفاوت بين دختران و پسران در نگرش‌هاي مذهبي، يافته ايي است که به‌طور مکرر و در پژوهش‌هاي متعدد مشاهده شده است، ولي با وجود اين، در بعضي از پژوهش‌هاي داخلي[٢٢] اين تفاوت به دست نيامده است. بعضي از محققان خاطر نشان کرده‌اند که ممکن است تفاوت دو جنس در نگرش‌هاي مذهبي، به مذهب خاص مورد مطالعه مربوط باشد. براي مثال، لونتال، مک لئود و سينيرلا در پژوهشي که بر پيروان چهار دين مسيحيت، هندويسم، يهود و اسلام انجام دادند، تفاوت زنان و مردان در نگرش مذهبي را فقط در پيروان مسيحيت يافتند. محققاني که از نظر نگرش ديني تفاوت معناداري بين دو جنس به دست نياوردند، معتقدند اين تفاوت، ويژة فرهنگ‌هاي غربي است و در فرهنگ ما به دلايلي از جمله نفوذ بسيار زياد و گسترده مذهب در همه اعصار و دوران‌ها، مشاهده نمي‌شود. اما نکته مهمي را که بايد دربارة پژوهش‌هايي که در زمينة تفاوت‌هاي دو جنس در مورد مذهب انجام شده‌اند گفت، اين است که حجم مطالعاتي که بين دو جنس در اين زمينه تفاوت يافته‌اند، بسيار بيشتر از مطالعاتي است که چنين تفاوتي را نيافته‌اند.[٢٣] از طرف ديگر، اين يافته در بيشتر مذاهب و جوامع مورد مطالعه نيز تکرار شده است. در واقع، اين يافته ـ يعني تفاوت زنان و مردان از نظر نگرش‌هاي مذهبي و بيشتر بودن گرايش زنان به مذهب ـ به‌قدري در مطالعات و بررسي‌هاي مختلف در فرهنگ‌ها، مذاهب و طبقات مختلف تکرار شده است که بعضي از مؤلفان[٢٤] اين مسئله را امري جهاني تلقي کرده‌اند که در تفاوت‌هاي زيستي زنان و مردان ريشه دارد.

بتي ـ هالاهمي و آرگيل[٢٥] وقت بيشتري را که زنان براي انجام فعاليت‌هاي مذهبي در اختيار دارند، از جمله علل اين امر بر مي‌شمرند. در همة اديان، انجام فرايض ديني رکني مهم به شمار مي‌آيد و در بيشتر جوامع مذهبي، ميزان مبادرت فرد به فعاليت‌هاي مذهبي را نشانة شدت اعتقاد فرد به آن مذهب مي‌دانند. از طرف ديگر، در اکثر پرسش‌نامه‌هاي مذهب‌سنج يکي از مواردي که به مثابه شاخصي از شدت نگرش مذهبي در فرد مورد سنجش قرار مي‌گيرد، فراواني انجام فعاليت‌هاي مذهبي است که با محاسبة وقت بيشتري که زنان براي انجام چنين فعاليت‌هايي در اختيار دارند، مي‌توان انتظار داشت که ميانگين نمرة زنان در آزمون‌هاي مذهب‌سنج بالاتر باشد.

فرانسيس، تفاوت در ويژگي‌هاي شخصيتي زنان و مردان و اجتماعي شدن نقش جنسي را علت اين تفاوت مي‌داند.[٢٦] نكتة قابل توجه ديگر، اين است که در اين پژوهش‌ها، بالاتر بودن نگرش مذهبي در جنس مؤنث ـ و نه ضرورتاً بيشتر بودن رفتارهاي واقعي ـ حاکي از دين‌داري، به دست آمده است. مسئله ديگر، بافت اجتماعي نمونه‌هاي مورد مطالعه است. تفاوت در نگرش ديني بين دو جنس، مي‌تواند در طبقات اقتصادي ـ اجتماعي مختلف يا شرايط ديگر متفاوت باشد.

يکي ديگر از متغير‌هاي اين پژوهش، سلامت رواني بود. همان‌گونه که در يافته‌هاي پژوهش مشاهده شد، نتيجة حاصل از اجراي آزمون t نشان داد که بين دانشجويان دختر و پسر از لحاظ سلامت رواني تفاوت معناداري وجود ندارد. با توجه به اينکه در اين پژوهش از پرسش‌نامة scl-٢٥ استفاده کرديم و scl-٢٥ سلامت عمومي را نيز مي‌سنجد و داراي هيچ‌گونه خرده مقياسي نيست، بين دو جنس از لحاظ سلامت عمومي تفاوتي مشاهده نکرديم. اين يافته با نتايج برخي از پژوهش‌هاي ديگر[٢٧] همسو و هماهنگ است و يافته‌هاي پژوهشي آنها را تأييد مي‌کند. اين پژوهشگران تبيين مي‌کنند که بين سلامت رواني و سلامت عمومي دانشجويان دختر و پسر تفاوت معناداري وجود ندارد.

منابع

ـ آرين، خديجه؛ منصور، محمود و دلاور، علي، بررسي رابطه بين دينداري و روان درستي ايرانيان مقيم كانادا، رساله دكتري، دانشگاه علوم پژشكي و خدمات بهداشتي ايران، ١٣٨٧.

ـ چراغي، مونا و مولوي، حسين، «رابطه بين ابعاد مختلف دينداري و سلامت عمومي در دانشجويان دانشگاه اصفهان»، پژوهش‌هاي تربيتي و روان‌شناختي، ش ٢، سال دوم، ١٣٨٥، صفحه ١-٢٢.

ـ خانه کشي، علي، رابطه التزام عملي به اعتقادات مذهبي با سلامت رواني و هويت يابي دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان، مقاله ارائه شده در همايش ملي روان شناسي و كاربرد آن در جامعه، مرودشت، ١٣٨٧، ص ٣٦.

ـ خداپناهي، محمد و خوانين زاده، مرجان، «بررسي ساخت شخصيت در جهت‌گيري مذهبي دانشجويان»، مجله روان‌شناسي، ش ١٤، ١٣٧٩، صفحه ١٨٥-٢٠٤.

ـ خداياري فرد، محمد و غباري بناب، باقر، تهيه مقياس اندازه گيري اعتقادات و نگرش مذهبي دانشجويان دانشکده روانشناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران، ١٣٧٣.

ـ شريفي، طيبه، بررسي رابطة نگرش مذهبي با افسردگي، اضطراب، پرخاشگري، سلامت عمومي و شکيبايي در دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، پايان‌نامة کارشناسي ارشد روان‌شناسي عمومي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، ١٣٨١.

ـ طهماسبي پور، نجف و کمانگيري، مرتضي، بررسي ارتباط نگرش مذهبي با ميزان اضطراب، افسردگي و سلامت رواني گروهي از بيماران بيمارستان‌هاي شهداي ٧ تير و مجتمع حضرت رسول اکرمˆ، پايان‌نامة دکتري پزشکي، ١٣٧٥.

ـ مجديان، محمد، بررسي نگرش مذهبي دانشجويان ورودي به دانشگاه تربيت معلم و رابطه آن با ميزان عزت نفس و منبع کنترل، پايان‌نامة کارشناسي ارشد، دانشگاه تربيت معلم، ١٣٨٠.

ـ محمدي، داود و مهرابي زاده هنرمند، مهناز، «ارتباط نگرش مذهبي با مکان کنترل و نقش جنسيت»، پژوهش‌هاي روان شناختي، ش ٣ و ٤، ١٣٨٥، صفحه ٤٧-٦٤.

ـ ميرهاشميان، حميرا، «تأثير اعتقادات مذهبي در شکل گيري مکان کنترل و نيمرخ رواني دانشجويان دانشگاه‌هاي تهران»، فصل‌نامة دانشگاه آزاد اسلامي، ١٣٧٨.

ـ نجاراصل، صديقه، بررسي رابطه بين نگرش مذهبي با مفهوم از خويشتن و سلامت عمومي دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان، پايان‌نامة کارشناسي ارشد روان‌شناسي عمومي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، ١٣٨٤.

ـ نجاريان، بهمن و داوودي، ايران، «ساخت و اعتباريابي SCL-٢٥ (فرم کوتاه مدت SCL-٩٠-R)»، روان‌شناسي، ش ١٨، سال پنجم، ١٣٨٠، ص ١٣٦- ١٤٩.

ـ نجفي، محمود، بررسي رابطه کارايي خانواده و دينداري با بحران هويت دانش‌آموزان دختر و پسر پايه سوم متوسطه شهر تهران در سال تحصيلي ٨٢-٨١، پايان‌نامة کارشناسي ارشد، دانشکده روان‌شناسي و علوم تربيتي دانشگاه علامه طباطبايي تهران، ١٣٨٢.

Beti-Hallahme, B. & Argyle, M, The Psychology of Religious Behavior, Belief and Experience, New York, Routledge, ١٩٩٧.

Brown, L. B, The psychology of Religious Blife, London, Academic Press In, ١٩٨٧.

Donahu, M. J, Religion and the well- being of adolescents, Journal of Social Issues, ٥١,١٤٥-١٦٠, ١٩٩٥.

Egan, E, Kroll, J, Carey, K, Johnson, M., & Erickson, P, Eysenck personality scales and religiosity in a US outpatent sample. Personaliy and Individual Differences, ٣٧,١٠٢٣-١٠٣١, ٢٠٠٣.

Ferraro, K. F. & Kell-Moore, J. A, Religious consolation among men and women: Do health problems spuseeking? Journal for the Scientific Study of Religion. ٣٩,٢٢٠-٢٣٤, ٢٠٠٠.

Francis, L. J, Religion, neuroticism, psychoticism, In J. F. Schmaker (ed.), Religion and Mental Health (p. ١٤٩-١٦٠). New York: Oxford University Press, ١٩٩٢.

Francis, L. J, The psychology of gender differences in religion: A review of empirical research. Religion,٢٧, ٨١-٩٦, ١٩٩٧.

Loewenthal, K. M., Macleod, A. K. & Cinnirella, M, Are women  more religious than men?Gender differences in religious activity among different religious groups in the UK. Personaliy and Individual Differences, ٣٢, ١٣٣-١٣٩, ٢٠٠٢.

Lewis, C. A. & Maltby, J, Religious attitude and practice: The relationship with obsessionality. Personaliy and Individual Differences, ١٩, ١٠٥-١٠٨, ١٩٩٥.

Stark, R, Physiology and faith: Addressing the universal gender difference in religious commitment. Journal for the Scientific Study of Religion, ٤١, ٤٩٥-٥٠٧, ٢٠٠٢.

Suchman. A. L. & Mathews, D. A, What maks the doctor patient relationship therapeutic: exploring the comexional dimension of patient car. Annals of Internal medical. P. ١٢٥-١٣٠, ١٩٨٨.

پي‌نوشت

* مدرس دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان.

** استاد گروه روان‌شناسي دانشگاه شهيد چمران اهواز. دريافت: ٨٨/٦/٣١ ـ تأييد: ٨٨/٨/١٢

[١]. mental health

[٢] ر.ك: نجف طهماسبي و ديگران، بررسي ارتباط نگرش مذهبي ميزان اضطراب، افسردگي و سلامت رواني گروهي از بيماران بيمارستان‌هاش شهداي ٧ تير و مجتمع حضرت رسول اكرمˆ.

[٣] ر.ك: محمود نجفي، بررسي رابطة كارايي خانواده و دينداري با بحران هويت دانش‌آموزان دختر و پسر پايه سوم متوسطه شهر تهران.

[٤] ر.ك: خديجه آرين، و ديگران، بررسي رابطه بين دينداري و روان درستي ايرانيان مقيم كانادا، رساله دكتري، دانشگاه علوم پژشكي و خدمات بهداشتي ايران، ١٣٨٧.

[٥]. Suchman. A. L. & Mathews, D. A, What maks the doctor patient relationship therapeutic: exploring the comexional dimension of patient car, P.١٢٥-١٣٠.

[٦]. Beti-Hallahme, B. & Argyle, M, The Psychology of Religious Behavior, P.١٤٩-١٦٠.

[٧]. Donahu, M. J, Religion and the well- being of adolescents, Journal of Social Issues, ٥١, P.١٤٥-١٦٠.

[٨]. Ferraro, K. F. & Kell-Moore, J. A, Religious consolation among men and women: Do health problems spuseeking? Journal for the Scientific Study of Religion. ٣٩, P٢٢٠-٢٣٤.

[٩] ر.ك: محمد مجديان، بررسي نگرش مذهبي دانشجويان ورودي به دانشگاه تربيت معلم و رابطة آن با ميزان عزت نفس و منبع كنترل.

[١٠] علي خانه‌كشي، رابطة التزام عملي به اعتقادات مذهبي با سلامت رواني و هويت‌يابي دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان، ص ٣٦.

[١١] همان.

[١٢] مونا چراغي و ديگران، «رابطة بين ابعاد مختلف دينداري و سلامت عمومي در دانشجويان دانشگاه اصفهان»، پژوهش‌هاي تربيتي و روان‌شناختي، ش ٢، ص ١ـ٢٢.

[١٣] ر.ك: محمود نجفي، بررسي رابطة كارايي خانواده و دينداري، هويت دانش‌آموزان دختر و پسر پاية سوم متوسطه شهر تهران.

[١٤] ر.ك: صديقه نجار اصل، بررسي رابطة بين نگرش مذهبي با مفهوم از خويشتن و سلامت عمومي دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان.

[١٥] داوود محمدي و ديگران، «ارتباط نگرشي مذهبي با امكان كنترل و نقش جنسيت»، پژوهش‌هاي روان‌شناختي، ش ٣ و ٤، ص ٤٧ ـ ٦٤.

[١٦] ر.ك: مونا چراغي و ديگران، «رابطة بين ابعاد مختلف دينداري و سلامت عمومي در دانشجويان دانشگاه اصفهان»، پژوهش‌هاي تربيتي و روان‌شناختي، ش ٢.

[١٧] ر.ك: علي خانه‌كشي، رابطة التزام عملي به اعتقادات مذهبي با سلامت رواني و هويت‌يابي دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان.

[١٨] ر.ك: محمد خداياري فرد و ديگران، تهية مقياس اندازه‌گيري اعتقادات و نگرش مذهبي دانشجويان دانشكده روان‌شناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران.

[١٩] ر.ك: طيبه شريفي، بررسي رابطة نگرش مذهبي با افسردگي، اضطراب، پرخاشگري، سلامت عمومي، و شكيبايي در دانشجويان دانشگاه، آزاد اسلامي واحد اهواز.

[٢٠] بهمن نجاريان، «ساخت و اعتباريابي Scl-٢٥ (فرم كوتان مدت Scl-٩٠RF»، روان‌شناسي، ش ١٨، ص ١٣٦ـ١٤٩.

[٢١] ر.ك: مونا چراغي و ديگران، «رابطة بين ابعاد مختلف دينداري و سلامت عمومي در دانشجويان دانشگاه اصفهان»، پژوهش‌هاي تربيتي و روان‌شناختي، ش ٢.

[٢٢] همان.

[٢٣] ر.ك: طيبه شريفي، بررسي رابطة نگرش مذهبي با افسردگي، اضطراب، پرخاشگري، سلامت عمومي، و شكيبايي در دانشجويان دانشگاه، آزاد اسلامي واحد اهواز.

[٢٤]. Stark, R, Physiology and faith: Addressing the universal gender difference in religious commitment. Journal for the Scientific Study of Religion, ٤١, P٤٩٥-٥٠٧.

[٢٥]. Beti-Hallahme, B. & Argyle, M, The Psychology of Religious Behavior, P.١٤٩-١٦٠.

[٢٦]. Francis, L. J, The psychology of gender differences in religion: A review of empirical research. Religion,٢٧, P.٨١-٩٦.

[٢٧]. ر.ك: صديقه نجار اصل، بررسي رابطة بين نگرش مذهبي با مفهوم از خويشتن و سلامت عمومي دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد بهبهان.